туохт. Чэпчэкитик уонна сыыдамнык инниҥ диэки дьулурус гын. ☉ Легко, бесшумно и резко метнуться вперёд
Бөрө көҥөнөн ырдьыгыныыр, аһыыларын килбэҥнэтэр, суору куттаан сыбдыкыс гынар. Д. Васильев

I
туохт., кэпс. Утат, утатан бэлэһиҥ хат, куур. ☉ Испытывать жажду, пересохнуть в горле от жажды
Мин, айан киһитэ, бу куйааска дэлби кэҥсэйдим, утахта иһэрдиҥ. МНН
Айан киһитэ сылайан, кэҥсэйэн биир туруору балаҕаннаах ыалга киирэн кэлбитэ, суос-соҕотох огдообо эмээхсин олорор эбит. Саха сэһ. II
Кэҥсэйбит атыылаһааччы, күүгэнин үрээт, [кыбааһы] ис да ис буолар. В. Катаев (тылб.)
II
туохт., түөлбэ. Хаахтый. ☉ Пригорать
Үүт кэҥсэйбит.  Быһаҕас күөс кэҥсэйэр. ПЭК СЯЯ
III
көр кэҥсэр
Бу эһиги, Дьулурҕа ийэ уустара кэҥсэйэҥҥит, дьулуруһаҥҥыт биһиги уһаайбабыт анныгар кэлэн солуу тураҕыт. Күндэ

тыаһы үт. туохт.
1. Күүскэ, ыарыылаахтык тэбиэлээ (сүрэх туһунан). ☉ Глухо, но сильно и болезненно биться (о сердце)
Сүрэҕэ бүллүгүрээн, түөһүн харбаммытынан саалаҕа киирэр аан кырыытыгар тардыллыбыт ыскамыайкаҕа олордо. И. Гоголев
Көөстөөн …… түөһүттэн уһулу ойон тахсыахтыы, сүрэҕэ бүллүгүрүү мөҕүстэ, эмискэ этэ-сиинэ кыдьыгыран, кычыгыланан кэллэ. Уустаах Избеков
Чуумпу …… ынырык чуумпу, Сүрэх бүллүгүрүүр. Этиҥ иннинээҕи чуумпу Тыынары ыгар, бүөлүүр. Баал Хабырыыс
2. Бүтэҥитик, биир тэҥник харылаа (хол., сир анныттан уу тыган тахсарын туһунан). ☉ Издавать равномерно повторяющийся, клокочущий глухой звук
Өрүс мууһа хайыта ыстанан, хаайтаран-ыгыллан турар уу өрүтэ тэбэн бүллүгүрүү түһэрэ. П. Ойуунускай
Кини түспүт сириттэн уу, ортолуу оргуйан эрэр күөс курдук, өрө бүллүгүрээтэ, уу хабахтара бачыгыраһан таҕыстылар. Т. Сметанин
[Балыктар] муҥха уу түгэҕинээҕи кырылыы сытар хаптаҕай таастартан эндэйэрин кытта, ол диэки дьулурустулар, уу биир кэм бүллүгүрүү олордо. Доҕордоһуу т. Кыараҕас сиринэн бүтэҥитик бүллүгүрүүр дьүүктэ уоскутарга, сөрүүн салгынынан тыынарга дылы. Ч. Айтматов (тылб.)
3. Түргэнник, бүтэҥитик, кыйахаммыттыы саҥар. ☉ Говорить глухо, но быстро, раздраженно.

аат.
1. Суол туһаайыытын, хайысхатын ыйар туох эмэ бэлиэ (хол., ураҕас). ☉ Какой-л. знак, указывающий направление пути (напр., шест), веха
Хаһыы сүнньэ ханан буолуохтааҕын бэлиэтээн, Куоҕастаахха тиийэ эркээйи охсубуттара. Күннүк Уурастыырап
Балыксыттар үүтээнтэн сэлэҕэ диэри анньыллыбыт эркээйини тутуһан, кыдьымах быыһынан тиэтэйэн суксуруһаллар. И. Данилов
Айанньыт, булчут сиргэ бэлиэ оҥороору эркээйи охсор, тугу эмэ көстүүлээх сиргэ ыйаан кэбиһэр. Багдарыын Сүлбэ
△ Маска кэрдиис бэлиэ, олук. ☉ Зарубка, засечка на дереве
Тиит, талах лабаатын тосту тутан, сүгэнэн суоллаан тииккэ эркээйи да хаалларбыттарынан сирдэтэн, өрүс диэки дьулурустубут. Н. Габышев
Дьон сүгэнэн үүнэн турар тииккэ, тирэххэ эркээйи охсон ааспыттар. А. Сыромятникова
Уһун ураҕас төбөтүгэр туос кыбытан дьуолка аспыта, ойуурдарга эркээйи оҥорбута. Д. Кривошапкин
2. көсп. Туох эмэ буолуохтаах бэлиэтэ, туоһута. ☉ Знак, признак, свидетельство чего-л.
Кэлэр кэмнээҕи кэрэ-бэлиэ кэрдиискэ эркээйи охсулла оҕустаҕа үһү. С. Федотов
Кинилэр килбиэннээх суоллара кэлэр кэнчээри ыччакка ыллыктарын ыйар, суолларын тобулар эркээйи буолуохтун. И. Борисов. Саха норуота бэйэтин билиниитин, инники сайдыытын эркээйитэ торумнанна. «Кыым»
ср. эвенк. илкэн ‘зарубка (дорожный знак на дереве)’

аат дьөһ.
1. Сөп түбэһии сыһыанын көрдөрөн, хайааһын туохха эмэ олоҕуран, тугу эмэ тутуһан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражает отношения соответствия, употребляясь при указании на то, согласно чему совершается действие (согласно, по)
Бу телеграмма быһыытынан сүүрбэ биир сааһыттан сүүрбэ тоҕус сааһыгар дылы саастаах бүрээттэр сэрии тас үлэтигэр тутуллар буолбуттар. Эрилик Эристиин
Сокуон быһыытынан олорор киһи Сэбиэскэй былаастан кыбыстыан сатаммат. С. Ефремов
Петр Федоров дьон көрдөһүүтүн быһыытынан Короленко туһунан хоһоону аахта. Амма Аччыгыйа
2. Буолуу сыһыанын көрдөрөн, хайааһын хайдах-туох оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Характеризуя образ и способ действия, употребляется при указании на предмет, в качестве которого используется другой предмет (как, в качестве)
Коля Рудых оҕо быһыытынан ити подшипнигынан оонньуон баҕарбыта. Н. Заболоцкай
Уолаттар, үлэҕэ чахчы туруммут дьон быһыытынан, тыа диэки дьулуруһа турдулар. Амма Аччыгыйа
Аны мин эһиэхэ холкуостаах быһыытынан үлэлиибин. М. Доҕордуурап
Эн куттаныма, суукка туоһу эрэ быһыытынан сылдьыаҥ. Н. Якутскай
3. Ситим тыл суолтатыгар төрүөт ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү уонна төрүөт салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза употребляется для присоединения придаточных причины (поскольку)
Николаев радист буоларын быһыытынан, атын собуокка сылдьар, дэҥҥэ көрсүһэбит. Т. Сметанин
Наһаар, буруйун билиммит киһи быһыытынан, чэпчэтии ылбыта. Суорун Омоллоон
Разведка начаалынньыга буоларын быһыытынан, Бурхалей хамандыырга тыллабыр ыытта. Эрилик Эристиин
Өйдөөбөппүн, өйдөөрү Үөрэнэрим быһыытынан, Эн дьэ миэхэ итилэри Этэн биэриэх кэриҥнээххин. Күннүк Уурастыырап
Туох барыта бүтэрин быһыытынан, Болот ууруммут саппааһа кэнникинэн баранан барбыта. Н. Заболоцкай