Якутские буквы:

Якутский → Русский

дьылыгырас

стройный, прямой; уһун дьылыгырас тиит высокая стройная лиственница.

Якутский → Якутский

дьылыгырас

I
дьылыгыраа диэнтэн холб. туһ. Таҥнары мутуктаах харыйалар үүнэн дьылыгыраһан тураллар үһү (тааб.: хотон иһигэр кэккэлии бааллыбыт сүөһүлэр кутуруктара)
Айгырас киэргэллэрин устан, сыгынньах дьылыгыраһан турар кытархай мастар быыстарыгар сандал салгын көҥүл күүлэйдиир. Л. Попов
II
даҕ. Синньигэс, уһун, көнө (дьылыгыр диэннээҕэр кэриҥнэрэ өссө обургу). ☉ Тонкий, стройный, изящный, длинный (бо `льшая степень проявления признака, чем в дьылыгыр)
Бары дьылыгырас бэрт сиэрдийэлэр. ПЭК СЯЯ
Ньургуһун …… бэйэтигэр сөп эттээх-сииннээх, синньигэс бииллээх, кэтит соҕус самыылаах, көнө уҥуохтаах, дьылыгырас кыыс дьахтар буола улааппыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ньирээйи титириктээх, талахтаах, эдэр дьылыгырас хатыҥ мастардаах тыаны быыһынан орҕочуйбут ыллык суол устун кини иһэрэ. В. Протодьяконов
Икки эр бэрдэ биирдии бэйэлэригэр дьылыгырас уһун ураҕастаах …… чугастааҕы солооһуҥҥа үүммүт дьэһимиэн бурдуктаах сонуокка барбыттара. В. Башарин

Еще переводы:

дьып-

дьып- (Якутский → Якутский)

Даҕааһын күүһүрдэр формата, дьы- диэн саҕаланар олохторго сыстар: дьып-дьырылас, дьып-дьылыгырас. ☉ Препозитивная усилительная форма прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся со слога дьы-: дьыпдьырылас 'звонкий-презвонкий (о пении жаворонка)', дьып-дьылыгырас 'тоненький и претоненький (напр., о молодой лиственнице)'
Алааһы бүтүннүүтүн күөрэгэй дьып-дьырылас ырыатынан толорбут.  Кыыстыы көнө, дьып-дьылыгыр, Кыыс маарына туртаҕар, Саамай таптыыр хатыҥым Сандаарыйан бу турар. Р. Баҕатаайыскай
Лабаа үүммэтэҕин, биир сэбирдэх кинилэр модун күөннэригэр күйгүөрэ хамсаабатаҕын курдук дьып-дьылыгырас, суп-сулугурас буолаллара. С. Тумат

буспуттуу

буспуттуу (Якутский → Якутский)

сыһ. Буспут курдук. ☉ Подобно испеченному
Училище таһыгар чыпчаалларыгар хойуу лабаалардаах дьылыгырас ыраас үрдүк бэстэр күн уотугар буспуттуу, умнастара саһаран турар буолар. Л. Попов

дьылыкына

дьылыкына (Якутский → Якутский)

көр дьылыгыр, дьылыгырас II
Уһун синньигэс дьылыкына мас мутуктара кумаланан бачыгыраабытынан хаарга ньим гына түһэллэр. А. Федоров. Дьон охторбут дьылыкына мастарын сүрдээх имигэстик икки өттүнэн суллаан ньылыбыраттылар. «ХС»

иирэ

иирэ (Якутский → Якутский)

аат. Имигэс лабаалаах, синньигэс сэбирдэхтээх, дьылыгырас талах (кумахтаах уу кытыытын таптаан үүнэр). ☉ Ива (кустарник или дерево)
Үрдүк сыырдартан таҥнары өҥөйөн үмүрүһэн турар хойуу иирэлэр анныларынан, хойуу кыламаннаах санаарҕас харахтар курдук, төгүрүк чүөмпэлэр онон-манан чөҥөрүһэн хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Хойуу лабаалаах күөх иирэлэр куударалаах төбөлөрүн күҥҥэ көөчүктүүллэр. И. Бочкарев. Саха тыла барахсан иирэ курдук имигэс, солко курдук сымнаҕас тыл. «ХС»

муҥулах

муҥулах (Якутский → Якутский)

аат. Үксүгэр хаппыт, мутуга бараммыт муҥур мас. ☉ Обычно засохшее, без сучьев и верхушки дерево
[Кукаакы уола:] Доҕоор, ол туох хараарарый? [Хабырынар Хабырыыс (көрбөхтөөн баран):] Доҕоор, хайа хамсаабат дии, муҥулах ээт, быһыыта. Күндэ
Тииҥ оонньуур мастаах. Оннук маһынан, мутуга суох, дьылыгырас муҥулах буолар. С. Федотов

чыначчы

чыначчы (Якутский → Якутский)

сыһ. Көбүс-көнөтүк туттан, төбөҕүн өрө хантаччы быраҕан (хол., тур). ☉ Держа спину прямо, вскинув голову (напр., стоять)
Кыыл ону [быаны] төлө көтөөрү илгистэ сатыы-сатыы, моонньун чыначчы туттубутунан, тыынын былдьаһан иннин хоту ойуолаамахтаата. Н. Лугинов
Кыыс Хотун чыначчы тутунна, үрдээн, дьылыгырас эдэр хатыҥ курдук буолан көһүннэ. А. Сыромятникова
Бойобуой бэлэми көрүүгэ стройдаан, адьас устурууна курдук, чыначчы тардыллан турдубут. ВА

кылыһыан

кылыһыан (Якутский → Якутский)

даҕ. Олус көнө, үрдүк уонна аллараа өттүнэн мутуга, лабаата суох (мас туһунан). ☉ Прямой, длинный и без сучков, ветвей в нижней части ствола (о деревьях)
Кылыһыан курдук, уһун дьылыгырас тэҥкэ тииттэри охторон, хастаан, Лоҥкууда куула сиһэ кубулуйа түстэ. М. Доҕордуурап
Ол чугас кылыһыан талахтар, Ирбэнньик төбө иирэлэр — Ийэлэрин кэтэһэр, ахтар Оҕолор эбээт кинилэр. И. Эртюков
Кылыһыан талахтардаах арыы. СГФ СКТ
ср. тув. хылыҕын ‘непрочный, тонкий (напр., о распиленной доске)’

сиэрдийэ

сиэрдийэ (Якутский → Якутский)

  1. аат. Бөкүнүк быһыылаах, ураҕастааҕар суон уһун мас. ☉ Жердь
    Оҕонньор хааччах аанын үс сиэрдийэтин тардыталаан кэбистэ. Л. Попов
    [Үрүйэ] уҥуоргу тыата сиэрдийэ маһын курдук дьылыгырас бэстэр эбит. С. Федотов
    Биригэдьиир кинини күн сарсын сиэрдийэ сулуйуутугар тахсарыгар модьуйда. А. Фёдоров
  2. даҕ. суолт. Сиэрдийэттэн оҥоһуллубут, тутуллубут. ☉ Сделанный, построенный из жердей. Сиэрдийэ күрүө. Сиэрдийэ далаһа
    □ Урут сайылыгы уонна оттонор ходуһалары араарар сиэрдийэ бүтэйдэр диэн баар буолаллара. «ХС»
    русск. форма жердья
айгырас

айгырас (Якутский → Якутский)

даҕ. Дэлэйдик, сиэдэрэйдик намылыйан түспүт (хол., хойуу сэбирдэх, киэргэл, симэх). ☉ Свисающий, ниспадающий (напр., о кронах деревьев, богатых украшениях)
Айгырас киэргэллэрин устан, сыгынньах дьылыгыраһан турар кытархай мастар быыстарыгар сандал салгын көҥүл күүлэйдиир. Л. Попов
Араҕас субалаах, араҥа туостардаах, Сэбирдэх симэхтээх, айгырас лабаалаах Хатыҥчаан чараҥым суугунуу тыаһаата, Саһархай таҥаһын наҥначчы таҥынна. А. Бэрияк
Дьахтар солотуу көмүс ытарҕата айгырас, Соннук солотуулаах Уон тарбаҕын биһилэҕэ кылбачыҥнас. С. Тимофеев
△ Холбуу баайыллыбыт, элбэх уонна ыарахан (хол., күлүүс тыллара). ☉ Связанные вместе (о тяжелых металлических предметах, напр., о связке ключей)
«Бар, нохоо, ампаарга тахсан ол эдьиийиҥ көрдөөбүтүн ылан биэр», — диэн баран, айгырас үгүс күлүүһү уолга уунна. Н. Заболоцкай

дьылҕан

дьылҕан (Якутский → Якутский)

  1. даҕ.
  2. Аҕыйах мутуктаах, уһун көнө умнастаах, дьылыгырас (үксүн тутууга барар толуу мас туһунан). ☉ Малосучковатый, длинный, прямой (об отборной, пригодной для строительства древесине)
    Уһун, кэрэ умнастаах, дьылҕан тииттэр ортолоругар сүүнэ улахан баараҕай тиит барыаран турар. Н. Лугинов
    Сис тыа дьылҕан тииттэрин күөх лабаалара кыра соҕус сиккиэр тыалтан күөгэлдьиһэн нусхалдьыһан хамсыы тураллара. Эрилик Эристиин
    Ол дойду …… Охтон бараммат Уһун дьылҕан мастаах эбит, Уолан көҕүрээбэт Ыраас сүлүүдэ уулаах эбит. С. Васильев
  3. кэпс. Үрдүк көнө уҥуохтаах, синньигэс (киһи). ☉ Высокий, прямой, стройный (о человеке)
    Сулейман бастаан табаарыһыгар, муннун аннынан тор курдук бытыктаах, түөрт уончалаах дьылҕан киһиэхэ, киллэрдэ. С. Руфов
    Анфисаҕа хас да күн биир олус кэрэ сирэйдээх, дьылҕан бэйэлээх кыыс олоро сырытта. Н. Габышев
  4. аат суолт. Уһун көнө умнастаах мутуга суох мас эбэтэр оннук мастан бэлэмнэммит бэрэбинэ. ☉ Длинное, прямое, без сучков дерево или бревно, изготовленное из такого дерева
    Хаҥкыл хара тыа Хатан дьылҕана аһылыктаах, Күөх төлөн тыыннаах [уот иччитэ]. П. Ойуунускай
    Истиэнэлэрэ барыта бэйэ-бэйэлэригэр ыкса кэккэлэтиллибит сулламмыт дьылҕаннар. Далан