обилие, изобилие, богатство || обильный, изобильный, богатый; уйгу олох богатая, изобильная жизнь; уйгу ас обильная пища; уйгуга олор = жить в достатке; Омоллоон уйгута, Дьэргэстэй ыһыаҕа погов. изобилие Омоллона, ысыах Джергестея (об обильном угощении, пиршестве).

I
аат.
1. Дьон төрөөн-үөскээн, үлэлээн-хамсаан сылдьыылара, сылдьар усулуобуйалара. ☉ Жизнь, жизнедеятельность человека. Киһи олоҕо. Олох уларыйыыта. Олох тупсуута
□ Оҕо олоҕо — Биһиги олохпут, Оҕо дьоло — Биһиги дьолбут. Эллэй
2. Дьиэ иһигэр киһи олороругар аналлаах сир эбэтэр анал оҥоһук (хол., олоппос, сыҥаһа орон). ☉ Место или приспособление для сидения внутри дома (напр., нары, табуретки, стулья)
Тойон олоҕор тураах олорор. Өс хоһ. [Бадин:] Дорооболоруҥ, табаарыстар! Чэ, олоххутун булан олоруҥ. С. Ефремов
3. Ыал дьиэ-уот туттан олорор сирэ. ☉ Отдельно стоящий огороженный дом со всеми пристройками, усадьба
Ньукулай оҕонньор кыһыҥҥы олоҕуттан сайыҥҥы олоҕор бараары биэрэккэ турар тыытыгар киирдэ. С. Тарасов
[Уйбаан:] Аҕабыыт харчынан биэрбэтэ диир, биир эрэ оҕуһу биэриэх буолла, онуоха үс олоҕор эбиэнньэ ыллатар, эрэйим да элбэх тахсар диир. А. Софронов
4. Тугу эмэ уурар, туруорар анал оҥоһук. ☉ Подставка, постамент, пьедестал. Чааскы олоҕо. Чаанньык олоҕо. Тэлэбиисэр олоҕо. Пааматынньык олоҕо
5. миф. Ойуун Үөһээ уонна Аллараа дойдуларга кыырарыгар айанын олуктарыгар тохтоон сынньанан ааһар туспа анал онно (хас айанын аайы оннук тоҕус олохтоох). ☉ По мифологическим представлениям якутов: ступени отдыха шамана, когда он камлает верхним добрым духам айыы или нижним духам абааһы. Таких ступеней бывает девять (и в Верхнем, и в Нижнем мире). Орон аайы иһийдилэр, Ойуун бастакы олоҕор, Олбоҕор, аас тэллэх үрдүгэр, Оҥостон тохтоон олорор. Дьуон Дьаҥылы
♦ Олоҕо алдьанна (олоҕун алдьат- та) — олох сүнньэ сатарыйыыта, тосту уларыйыыта. ☉ Ломать жизнь
Балтыҥ олоҕо алдьанан эрэрэ баар дии улахан иэдээн. Н. Лугинов
[Маня:] Үгүстэр миигин сүөргүлүүллэр быһыылаах. Маннык бэйэлээх тоҕо тыаҕа тахсан бэйэтин олоҕун алдьаттаҕа буолуой диэн. С. Ефремов. Олоҕор (уйатыгар) уу киирдэ — ыксаллаах, кутталлаах балаһыанньаҕа киирдэ. ☉ Попадать в критическое положение
Уйбачаан кулуба олоҕор уу киирэн, Түргэн дьаһалы ылынан, Миигин сойуолаан туттара Сир аайы дьоннору ыыталыыр. А. Бэрияк. Олоҕо суоҕунан көрдө — мээнэнэн, кураанаҕынан көрдө. ☉ Смотреть отсутствующим взглядом. Киирбит киһи олоҕо суоҕунан көрөн турда. Олоҕун аргыһа (доҕоро) — ким эмэ кэргэнэ. ☉ соотв. спутник жизни
Олоҕун аргыһыныын баччааҥҥа диэри эйэ дэмнээхтик олорон кэллилэр. НАГ ЯРФС II. Олоххун биэр — тыыҥҥын харыстаама (туох эмэ туһугар). ☉ Отдать, положить свою жизнь (ради чего-л.)
Ийэ дойдутун иһин олоҕун биэрбитэ. НАГ ЯРФС II. <Олоҕун> тиһэх суолугар атаар калька — өлбүт киһини көмүүгэ сырыт, көмүс. ☉ соотв. провожать в последний путь. Санитарканы көмөлөһүннэрэн, балай хаан-сиин буолбут барахсаны сууйан-тараан, таҥыннаран олоҕун тиһэх суолугар атаарбытым. А. Коптяева (тылб.). Олох долгунугар охсулун (оҕустар) — олоххор араас ыарахаттары көрүс. ☉ Испытывать удары судьбы. Онтон, орто дойду одурууннаах Олоҕун долгунугар охсуллан, Күн сирин күүстээх Күтүр сүүрүгэр күлкүттэрэн… Оҕо бэйэм Оҕонньор буолан олорон, одуулаан көрбүтүм… А. Софронов
Олох долгунугар охсуллубутум иһин, хаһан эрэ мин даҕаны албан ааттанан, суон сурахтанан, хонор хоноһо курдук көстөр, ыар ыалдьыт курдук ытыктанар этим. Болот Боотур. Олох очуругар оҕустарда (тэптэрдэ) — олоххор туох эмэ быстах суолтан тэптэрэн, табыллыма, тэмтэрий. ☉ Терпеть неудачу на жизненном пути
Ол онтон санаата оонньообут аатыран, Ол онтон олоххо тэптэрбит аатыран, Куоракка бас-баттах сырытта, Барыылаах-кэлиилээх баһаары манаата. А. Бэрияк
Ол гынан баран олох очуругар оҕустардаҕа. И. Гоголев. Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа — күүтүллүбэтэх табыллыы, сатаныы; толору ас-үөл; бэһиэлэй олох. ☉ Неожиданная пожива и удача; пир горой; весёлая и расточительная жизнь
Ол түүн дэриэбинэҕэ Омоллоон олоҕун, Дьэргэстэй ыһыаҕын түһэрэн, нөҥүө күн сарсыардатыгар баарсалаах дьон ахсын төбөтө суох куурусса, куулунан хортуоппуй дэлэйбит этэ. И. Никифоров
◊ Олох илгэтэ — ыал бигэ туруга. ☉ Благосостояние, обеспеченная жизнь (семьи)
Ким баҕарар тугу да оҥороругар дьон дириҥ өйүгэр, үтүө үгэһигэр, олоҕун илгэтигэр тирэҕирэр. Н. Якутскай. Олоххо киллэр — тугу эмэ оҥорон-ситэрэн, үлэлиир, туһаныллар турукка тиэрт. ☉ Ввести в эксплуатацию, реализовать, провести в жизнь. Таҥара олоҕо — таҥара долбуура, таҥара күлүгүн туруорар долбуур. ☉ Полка для икон
Тойон таҥара олоҕун диэки көрөн кэбистэ. М. Доҕордуурап. Харах олоҕо — сирэй уҥуоҕар харах олорор оҥхойо. ☉ Глазница
«Ыччат толоос, бардам уонна кырыктаах буолуон, кини хараҕын олоҕуттан дьиикэй кыыл одуулаһыан баҕарабын», — диир кини. Амма Аччыгыйа
Биһиги, саха, ааспыт олохпут, киһи хараҕын олоҕо ыалдьарынан, хараҥа иин түгэҕэ буолбат этээ! Суорун Омоллоон
II
сыһ. Букатын, адьас, төрдүттэн. ☉ Абсолютно, совершенно
Ахсым атынан дибдигирэтэн, Арҕаа суолунан бардылар. Ойуур быыһынан элэҥнэтэн, Олох көстүбэт буоллулар. С. Васильев
Олоҥхо — олох былыр үөскээбит эпос. Эрчимэн

аат.
1. Саха сайыны көрсөр үгэс буолбут национальнай бырааһынньыга: аһыллыытыгар алгыс, кымыс иһиитин сиэрэ-туома, күн устата күүһү-уоҕу холоһон күрэс былдьаһыы, норуот уусуран айымньытын ырыанан-тойугунан толорууга, ат сүүрдүүтүгэр, саха оонньуутугар күрэхтэһии ыытыллар. ☉ Традиционный якутский национальный праздник, включающий в себя церемонию кумысопития, благопожелания алгысчыта (алгысчыт) (знатока, мастерски исполняющего обряд), круговой танец осуохай (оһуохай), состязания в силе и ловкости, конные скачки, национальные игры, ысыах. Ыһыаҕы тэрийии сиэрэ-туома саха норуотун историческай сайдыытын кытта тэҥҥэ уларыйан испит. Саха сэһ
1977
Хабыыча ыһыахтарга оонньуон, күрэс былдьаһыан олус баҕарара. ИСА
Мин оҕо эрдэхпинэ дьон ыһыах саҕана туос хастыырын өйдүүбүн. ГПП ТО
Ол тэҥэ урууга, ыһыахха ааттаах сүүрүк аттар бааллара. БСИ ЛНКИСО-1994
2. көсп., кэпс. Көр-нар, ырыа-тойук. ☉ Веселье, игры-песни
Тукаам, эдэр сааһыҥ күрэнэ илигинэ кини кэрэ ыһыаҕар көрүлээн-нарылаан хаал. И. Гоголев
Үөһэ баһаам элбэх күөрэгэйдэр бииртэн биир солбуйсаннар, ырыа ыһыаҕын тардаллар. В. Иванов
♦ Күн (күн-ый) ыһыаҕа оҥор (гын) — ый-күн ыһыаҕа оҥор (гын) диэн курдук (көр ый-күн)
Мэник Мэнигийээн курдук, эн ону көрүөх бэтэрээ өттүгэр күн-ый ыһыаҕа оҥоруоҕуҥ. Оо ТС. Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа көр олох I. Оҕо аймахха, биллэн турар, Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа буолар буоллаҕа дии. КАА АСС
Ый-күн ыһыаҕа оҥор (гын) көр ый-күн. Эһэ быыкаа хайаҕаһынан ньылбырыйан киирээт, урусхаллаабытынан, ый-күн ыһыаҕа оҥорбутунан барар. Н. Заболоцкай
Били хаарыаннаах күндү кэһиитин эһэ ый-күн ыһыаҕа оҥорон барбыт. «ХС»
Эһэни өлөрдүлэр даҕаны, этин-сиинин бүттүүнүн ый-күн ыһыаҕа, көтөр-сүүрэр аһылыга оҥоруохтаахтар. В. Санги (тылб.)
Ыт-кус ыһыаҕа буол көр ыт-кус. «Ыт-кус ыһыаҕа буолуон кэриэтэ, аһааҕырбыт биэбитин быйыл туттарбыт дуу?» — диэтэ аҕалара. Күрүлгэн
Ыт-кус ыһыаҕа оҥор көр ыт-кус. Судаарыстыба үбүн-аһын ыткус ыһыаҕа оҥорботтор ини. «ХС»
◊ Дьөһөгөй ыһыаҕа — былыргы саха итэҕэлигэр олоҕуран, Дьөһөгөй айыыга анаан ыытыллар ыһыах. ☉ По преданию якутов: ысыах, посвящённый божеству Дьөһөгөй — создателю и покровителю конного скота
Былыр сахалар дьөһөгөй ыһыаҕа диэни тэрийэллэрэ. Күрүлгэн
Кулун кымыһа (ыһыаҕа) көр кулун. Саас дьөһөгөй оҕотун — сылгыны уруйдаан кулун ыһыаҕа диэни ыһаллара. ЗФМ ЮИЯ. Кыыс ыһыаҕа — сулумах эр дьоҥҥо эргэ тахсар саастаах кыргыттары, дьахталлары суорумньулуур сыаллаах-соруктаах ыһыах. ☉ Ысыах, посвящённый сватовству незамужних девушек, женщин
Ыаллыы нэһилиэккэ кыыс ыһыаҕа диэн сонун ыһыах тэриллэр. И. Гоголев
Тунах (тунал) ыһыах — тунах 1 1 диэн курдук. Чоочо туран, улахан тунах ыһыах оҥорор, дьон бөҕө кэмэ суох мусталлар. Саха сэһ. II
Бытыайаны бу сайын күөх тунах ыһыаҕар таба көрөн, кэргэн кэпсэтэр санаалаах кэлбитэ. Далан
[Үчүгэй Үөдүйээн:] Үрүҥ илгэни оҥорор, тунал ыһыаҕы туругурдар уйгу-быйаҥ иччитэ буол! ҮҮА. Туҥуй ыһыах көр туҥуй. Сыл ахсын дьоннорун-сэргэлэрин мунньан туҥуй ыһыах ыыталлар. Таҥара ыһыа- ҕа — дьөһөгөй ыһыаҕа диэн курдук. Таҥара ыһыаҕа — сылгы төрөөбүт, отмас көҕөрбүт кэмигэр айыы ойууна алгысчыттаах үөрүүлээх ыһыах. Саха сэһ
1977
Ый-хай ыһыаҕын түһэр — ый-хай (һуу-һаа) бөҕөнү түһэр диэн курдук (көр түһэр). Саҥа киһи тииҥ саҕа бэйэтэ икки сутуругун болточчу туттан, ытаан ый-хай ыһыаҕын түһэрдэ. Айталын
Ыһыах ойууна — айыы ойууна диэн курдук (көр айыы I). Сэбиэскэй тыыҥҥа иитиллибит буоламмыт, ыһыах ойууна диэни эмиэ билиммэппит. «ХС». Ыһыах сэргэтэ этногр. — ыһыахха эрэ анаан туруоруллар сэргэ. ☉ Коновязь, предназначенная только для ысыаха
Үксүн тэлгэһэ сэргэтэ, итэҕэл, ыһыах сэргэлэрэ диэҥҥэ арахсаллар. ПАИ СМС. Ыһыах ыйа түөлбэ. — бэс ыйа. ☉ Июнь. Ыһыах ыйыгар айылҕа тупсан силигилиир. Ыһыах ымыйа эргэр. — көнө тутаахтаах, атаҕа суох, чорооҥҥо маарынныыр хороҕор мас иһит (быһа холоон, биэдэрэ аҥарыгар биитэр түөрт гыммыттан үһүгэр тэҥ кээмэйдээх). ☉ Деревянный жбан с прямой ручкой и без ножки ёмкостью в три четверти или в половину ведра
Ыһыах ымыйаны уонна чороону хатыҥтан оҥороллор. «ХС». Ыһыах ыс — ыһыахта тэрийэн ыыт. ☉ Устраивать, проводить ысыах
Ыраах-чугас сиртэн Ыҥырсан, угуйсан Ыһыах ыһан эрэллэр. С. Дадаскинов
Сыл аайы Мас Өнүкүй ойууну кыырдан ыһыах ыһар идэлээх этилэр. «Чолбон»
Саха киһитэ былыр-былыргыттан Дьөһөгөйтөн куруук көрдөһө-ааттаһа, кинини алгыы сылдьара, ыһыах ыһара. КДьА. Ыһыах ыһааччы — ыһыах тэрийэн ыытар киһи. ☉ Организатор, инициатор ысыаха. Ыһыах ыһааччы эрдэттэн сылгытын тутан, биэлэрин ыан, күрүөҕэ-хаһааҕа кулуннары сэлэлээн, биэ үүтүнэн кымыс мунньан, сүөһү өлөрөн бар дьонун күндүлүүр, аһатар. БСИ ЛНКИСО-
1938. Эбир ыһыах эргэр. — урут сахаларга: саас ыытыллар орто кээмэйдээх ыһыах. ☉ В старину у якутов: ысыах среднего масштаба, проводимый весной
Туҥуй ыһыаҕы торолутар, Дэлэй ыһыаҕы тэнитэр, Эбир ыһыаҕы элбэтэр Эҕэрдэлээх күннэригэр Ырыаларын ыллыктаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төрүттэрбит төлкөтө, Өбүгэбит үгэһэ, Былыргыттан быстыбат, Эргэ дьылтан эстибэт Эбир ыһыах ыһылынна. С. Зверев
ср. др.-тюрк. сачыҕ сач ‘совершать жертвенное окропление’, сач ‘рассыпать, разбрызгивать’