тыаһы үт. туохт.
1. Оҕус мөҥүрүүрүн курдук бөөҕүнэс саҥата таһаар. ☉ Издавать низкий протяжный звук, похожий на рев быка. Аттыбар турар ньирэй бөө диэтэ
2. көсп., кэпс. Мин эрэ диир курдук, дьону утары көрдөрбөккө, аҥаардастыы баһылаа эбэтэр оннукка дьулус. ☉ Требовать от других и поддерживать беспрекословное подчинение себе, считая главной собственную персону
[Былаас:] Кууһуманы кулаак оҥорбуттар дуо? [Дьуона:] Оҥорон буоллаҕа дии. Чэ, буолан да көрдүн. Чааһын бөө диэн олорбут киһи этэ. А. Софронов
[Далбарай] үйэлээх сааһыгар «бөө» диэн олорбут, буруйу ылыммат киһи. Н. Босиков
Соҕотох киһи «бөө» диэн талбытынан дьаһайар кэмэ уурайан, көҥүллүк тыынар үтүө күннэрэ үүммүттэрэ. Ф. Постников

тыаһы үт. туохт. Курупааскы эҥин саҥатын үтүктэн саҥар. ☉ Подражать крику куропатки
«Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур

туохт.
1. Санааҕын тылынан саҥаран эт. ☉ Устно, словесно выражать мысли, сообщать
«Хайдах өҥнөөхтөрүй?» - дии оҕуста кыыс. Күндэ
Кеша эмиэ тугу да саҥарыан булбакка: «Мин билиэккин аҕаллым», - диэтэ. Н. Заболоцкай
«Ээ, Быттааны Сүөдэр оҕото, Манчаары оҕо киирэн олорор», - диэбиттэр дьон. МНН
2. Саҥа таһаар, туох эмэ дорҕоонун таһааран саҥар (киһи, харамай туһунан). ☉ Издавать, произвести звук, подавать голос (о человеке, животных)
Силип «һуук» диэт эргиллэн иһэн, халтарыйан тиэрэ кэлэн түһэр. М. Чооруоһап
Кеша аттыгар сытар мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
[Тугут] өссө саҥалаах: «Ав-ав-ав», - диир. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ааккын эт, ааттаа. ☉ Произнести имя, название; называть, называться. «Сааһынан сөп түбэһэр эбит! - диэн Кууһума суруксут сэҥээрэр - Аата ким диэний?» Н. Якутскай
Мин Мария Үчүгээйэбэ диэммин. Бу дьиэҕэ олоробун. С. Ефремов
Күһэҥэй диэммин. Былыр соҕуруу Бүлүүгэ олохтоох, төрөөбүт төрүт буордаах этим. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Туох эмэ диэн өйгөр быһаар, санаа. ☉ Полагать, думать о чем-л., иметь какое-л. мнение
«Билигин булуохтара суоҕа диигин дуу?» - диэн сахалыы билэр киһи иилэ хабан ылан ыйытар. Н. Якутскай
Биллэрбэккэ муҥхалаатаҕа диэҕэ диэммин, бу эйигин ыҥыраары таарыйдым. Күндэ
«Эйиэхэ Ньургуһуну ыйытаары гынабыт. Ону туох диигин?» - диэн, үүт иһэ-иһэ, [Нараҕан оҕонньор] кэпсии былаастаан ыйыта олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Диэмэ (этимэ) даҕаны кэпс. - сөпкө этэҕин, мин да оннук саныыбын (этээччини кытта толору сөбүлэһии). ☉ И не говори (выражение полного согласия с говорящим)
- Ол хара түөкүн, күрүөһүт сүөһүнү тоҕо босхо дьаарбайтаран, дьону айматар? - Дьэ, диэмэ даҕаны, баар эрэ бурдугум этэ. А. Софронов
- Бу үрэх намыһах кытыла ыарҕата суоҕа буоллар, быһыт оҥорбут киһи, уу бөҕө килэһитиэ эбит. - Диэмэ даҕаны! М. Доҕордуурап. Диэххэ сөп - итинник быһааран, түмүктээн этиэххэ сөп. ☉ Можно сказать, можно прийти к такому выводу
Кырдьыга, холкуоһу Хандыы салайан олорбута диэххэ сөп. А. Федоров. Биһиги Илии Үлүппүппүтүгэр кырса бэркэ тохтоото диэххэ сөп. «ХС». Инньэ диэмэ - итинник саҥарыма (киһи санаата оонньоотоҕуна өй-төй угарга этиллэр). ☉ Не говори так (так говорят человеку, лишившемуся душевного равновесия, с целью образумить его)
Ээ, кэбис, инньэ диэмэ, олус улаханнык сананыма, хайа, эйиэхэ сөптөөх киһини буланталан, оҥорон киллэриэхтэрэ. Ньургун Боотур
Инньэ диэмэ. Эн туох сыыһалааххын, туох алҕастааххын холкуостаахтар быһаарыахтара. С. Ефремов. Туох да диэ - тугу баҕарар саҥар; туох баҕарар диэн таайа сатаа (онтон туох да уларыйбат). ☉ Что ни говори, как ни прикидывай (ничего не изменится); говори что хочешь
Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов
Чэ, туох да диэҥ, кыыскыт оскуолаҕа тардыллыбыта буолуо! Н. Заболоцкай
тюрк. тэ

сыһыан т.
1. Туох эмэ өр кэтэспит, күүппүт кэнниттэн буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (тиһэҕэр, хайа аайы). ☉ Выражает субъективно-эмоциональное отношение говорящего к тому, что долго ожидаемое действие все-таки совершилось (наконец, наконец-то)
Дьэ, өйдөөтө ээ. Амма Аччыгыйа
Кэтэспит Маайбыт, дьэ, кэлбит дии! Эллэй
Тохсус ыйыгар Орлов, дьэ, тахсыбыта. Суорун Омоллоон
2. Саҥарааччы сирэр, кэлэйэр-сиргэнэр, сиилиир сыһыанын көрдөрөр (эмиэ, буолар да эбит). ☉ Выражает отрицательное, осуждающее и презрительно-ироническое отношение говорящего (ну и вот так, тоже мне)
Дьэ дууһа... Сирэйэ да баар дии. Амма Аччыгыйа
Дьэ дьон да бөҕөҕүт дии. А. Федоров. Дьэ көҕүс да көҕүс, бирээмэ бурдук да ыһарга сөп кырыстаах көҕүс буолан биэрдэ. Суорун Омоллоон
3. Кэпсээ диэн соруйар аҥаардаах ыйытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос с побуждением к более подробному рассказу (ну?)
Инньэ дииллэр дии. Дьэ? Суорун Омоллоон
Бу кулгуйдаҕын көр эрэ. Ону дьэ? «ХС»
4. Этиилэр, араас тыллар, этиллиилэр сыһыан суолталарын, сыһыан тыллары, холбоһуктары дэгэттииргэ, күүһүрдэргэ, чорботорго туттуллар. ☉ Оттеняет, усиливает, выделяет, акцентирует модальные значения предложений, различных слов, выражений, модальных слов и сочетаний (ну, ведь, вот, да, еще, ну и, вот это)
Миша, дьэ үөр, бирээнньикпит минньигэс да минньигэс буолсу. Суорун Омоллоон
Бухатыырбыт, дьэ кытаат, Модун тиитин модьуй, тарт! Эллэй
Дьэ бэйэм да ууратаары сылдьабын. Кырдьык, сүрэ бэрт. Амма Аччыгыйа

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны күүһүрдэн-бэлиэтээн, бу баардыы ыйан биэрэри көрдөрөр. ☉ Служит для подчеркивания высказываемой мысли, указания на появление лица, предмета, которого ожидали, на наступление или завершение действия, о котором говорится в высказывании (ну вот, вот и)
Дьэ бу дойдубар кэлэ сырыттаҕым. Софр. Данилов
Оо, дьэ, бу эн кэлэн, Уолум, сытар эбиккин дуу... С. Зверев
Үөлээннээхтэрбин күн бүгүнүгэр диэри, санаабар, күүтэ, кэтэһэ, сатыы турдаҕым дьэ бу. С. Федотов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы хомойон, сэмэлээн-кэлэйэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение, осуждение говорящего (ну и ну)
Быһаххын эмиэ сүтэрбиккин дуу. Дьэ буолан истэхпит.  Дьэ буолан истэхпит. Аныгы учуутал дьиэтигэр - былыргылыы илиинэн киирии. «ХС»

көр буолар да эбит (эбиккин)
Дьон ол курдук эттилэр, дьэ буолар эбит. А. Сыромятникова
Ханна барбыта буолуой? Дьэ буолар да эбит... В. Протодьяконов
Дьэ буолар да эбит, бачча үрүк-түрүк сылдьан аны бөрө аһылыга буолара хаалбыт эбит буоллаҕа. В. Ойуурускай
Кини дьонтон үөрбүтүн, аны мин киниттэн үөрбүппүн... Дьэ буолар да эбит... «ХС»

туттул. сыһыан холб.
1. Толкуйга түһүүнү, эргитэ санаан туох эмэ санааҕа, түмүккэ кэлиини көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что говорящий размышляет о чем-л. или уже пришел к какому-л. заключению, убеждению (м-да)
Дьэ буоллаҕа... Сир боппуруоһун быһаарбатах буоллахтарына, туһалаах кэпсэтии тахсыбатах буоллаҕа. И. Гоголев
Дьэ буоллаҕа. Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы тугу эмэ кыратык эргитэ санаан баран, сөбүлээбэт сыһыанын биллэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего после некоторого размышления про себя (ну так-так, ну и ну)
- Бу Уулааҕы өлөртөрүллүбэт... Бара туруҥ! - Дьэ буоллаҕа... - диэн баран ыстаап тойоно, саллааттарын ыҥыран, тахсан бардылар. Эрилик Эристиин
«Дьэ буоллаҕа... ол эрээри аллараттан инициатива...» - диэн Милан Егорович быһаарыыта суох ыҥыранан кэбистэ. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Оннук буолуон сөп диэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие с оттенком уверенного допущения (да, вполне возможно)
- Ата кыайбатаҕына, дабааҥҥа таһаҕастаах сыарҕатын бэйэтэ соһон таһаарар дииллэр. - Дьэ буолуо, кини олус күүстээх киһи.  Дьэ буолуо. Абааһыны биирдэ эмэ мунньахха үчүгэй аҕайдык олоро түһүөр диэри кириитикэлээн биэрбэккин! В. Ойуурускай

саҥа алл. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этиитин кытта эмоциональнайдык сөбүлэһиини, кинини бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное согласие, подтверждение слов собеседника (да, и не говори)
- Дуня үҥкүүһүт кыыс эбит. - Дьэ быһа, дыгыйан түһэн сүрдээх.  Дьэ быһа! Эн, тоҕойум, оттон биир тыйыс санаалаах инигин? «ХС»
«Дьэ быһа, этимэ даҕаны», - хомойо истибит, хом түспүт куолаһынан Алааппыйа эттэ. В. Протодьяконов

саҥа алл. сыһыан холб. Суланыы-муҥатыйыы көмөтүнэн кытаанах балаһыанньаны бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего по поводу сложившегося безвыходного, трудного положения (какое несчастье, какое наказание, вот мучение)
«Туох биһигини быыһыай, абырыай? Дьэ бэрт да өлүү доҕор. Дьэ бэрт да өлүү доҕор», - дии-дии Натаа иэмэ-дуома аһаабыта буолла. Суорун Омоллоон

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан, этэр санаа дьиҥнээҕин, суолталааҕын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника к сообщаемому и придания высказыванию доверительного, значимого характера (видите ли, ты пойми)
Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
Дьэ диэ, олох, киһи итинник айыллыбыт, мунар-тэнэр элбэх, эн тукаам, барытын көрөр буолуоххун сөп. «ХС»
Дьэ диэ, биһиги да дьонтон хаалсыбат дьоммут. «ХС»

сыһыан холб. Түбэлтэ, хайааһын соһуччутун уонна буолар күүһүн эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Эмоционально усиливает неожиданность, силу, степень проявления действия (как вдруг, на тебе, как)
Дьэ доҕоор, эмискэ, хамаандалаабыттара эбитэ ини, биһиги өттүбүтүттэн туох да тулуйбат амырыыннаах уота өрөһөлөнө түстэ. М. Доҕордуурап
Дьэ доҕоор, тыа диэки ыстаммат дуо?! Т. Сметанин
Дьэ доҕоор, кыыһыран, өһүргэнэн бурҕайан турбат дуо?! В. Ойуурускай
Оҕонньор, дьиэтигэр тиийбитэ, дьэ доҕоор, дьиэтин иһэ биир кэм күлүмүрдэс буолбут. «Кыым»

сыһыан холб. Этэр санааны эмоциональнайдык күүһүрдэн, кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника путем эмоционального усиления высказываемой мысли (ну брат, ну и, вишь)
Дьэ доҕор, манна да иһиллибэт. Дьэ доҕор, тымныы бөҕө буолбут. Дьэ доҕор, күүс буолбат дуо!  Дьэ доҕор! Мин эйигин ити курдук быһый буолуо дии санаабатаҕым. Эрилик Эристиин
Дьэ доҕор, олохторун хайаан даҕаны силигин ситэрэн туран оҥостор дьон эбит. Багдарыын Сүлбэ

сыһыан холб.
1. Этэр санааны күүһүрдүүнү, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, выделения высказываемой мысли (вот, ну вот)
Алыптаах үөрэх күлүүһүн ыламмыт Айылҕа кылаатын ааннарын аһыахпыт. Дьэ дуо, оччоҕо айылҕа бэриниэ, Аан-аанын биһиэхэ тэлэйиэ! Эллэй
Дьэ дуо! Кини диэтэх Киэҥ уораҕайдарын Кэрийэ көрөн, Баараҕай палааталарын Батыһа хааман [истим]. С. Зверев
Дьэ дуо, санаарҕаама, оннук олоруохха! «ХС»
2. Этэр санааны эмоциональнай-эксперссивнэй бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное подтверждение, утверждение говорящего (конечно же)
Баччаҕа, дьэ дуо, муҥха үгэнэ буоллаҕа дии.  Билигин оҕолордуун оонньуу сүүрдэҕим ээ. Дьэ дуо! Н. Габышев

сыһыан холб.
1. Соруйар туохтуурдары кытта көрдөһүүнү, сүбэлээнтакайан, баҕаран этиини көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами в повелительном наклонении, выражает просьбу, наставление, пожелание (пожалуйста, ну пожалуйста)
Дьэ дуу, сарсын кэлээр. Дьэ дуу, маннык суруйбат буол.  Дьэ дуу, Айыыһыт аҕаскыт Аныгыскы да өттүгэр Айхаллыы туруохтун! Болот Боотур
Дьэ дуу, эһээ диэ. М. Доҕордуурап
2. Этэр санааны чиҥэтиини, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания, выделения высказываемой мысли (о, конечно, ого)
Дьэ дуу, кинээспин мин даҕаны ытыктыыр, маанылыыр киһибин. Н. Туобулаахап
Дьэ дуу, күн тахсан эрэр эбит, барыахха. М. Доҕордуурап
Дьэ дуу, санаан көрдөххө, биһиги сыаны-арыыны хостуур, кэскиллээх үлэни оҥоро турабыт. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Туох эмэ мэлдьи, хатыланан буоларын сөбүлээбэти бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство говорящего по поводу повторяющегося действия (ну вот, вот те раз, ну вот опять)
Дьэ ити! Кэм да хомунан бүтэ илик.  - Уу даа?.. Өйдөөн истибэтим ээ... - Дьэ ити! Н. Заболоцкай

сыһыан холб. Саҥарааччы ким эмэ сөптөөх кэмин аһаран баран, кэмниэ-кэнэҕэс тугу эмэ оҥорорун сиилэһэн соҕус бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональную, с оттенком осуждения оценку действия, совершаемого не вовремя, с большим опозданием (наконец, наконец-то)
Самыыр түһэн барбытыгар, дьэ кэлэн, отун мунньа киирдэ.  Дьэ киһи-сүөһү элбээбитин кэннэ, дьэ кэлэн [соҕотоҕун сылдьартан куттанаҕын] дуо? В. Яковлев
Икки тыҥата баранан, Этэ-сиинэ бүтэн баран, Өлүөн аҕай иннинэ, Үнүр манна, дьэ кэлэн, Үрүҥ күммүн көрдөр диэн, Үүйэ-хаайа туппута. Күннүк Уурастыырап
Кэргэнэ, мэктиэтигэр көҕөрүөр диэри кубарыйан хаалбыт сирэйиттэн, сабыччы көрбүт харахтарыттан Буров, дьэ кэлэн, олус диэн соһуйда. «ХС»
△ Сэмэлиир дэгэтэ арыт суох буолар. ☉ Иногда не имеет оттенка осуждения
Ол бусхааттаах муора кытыытыгар, Муоралыы муҥура суох туундаратыгар Өртөн ыла сылдьыахпын баҕарбытым, Өбүгэм өтөҕүнүү тартарбытым. Дьэ кэлэн, көрөн астынным, Күн киирбэт сиригэр сырыттым. П. Тобуруокап

ситим сыһыан холб. Төрүөт сибээһин уонна саҥарааччы бэлиэтээн, чиҥэтэн этиитин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения причинной связи с субъективным подчеркиванием, акцентированием (вот потому, вот поэтому, вот почему)
Дьэ ол иһин болҕомтону итэҕэскэ ордук күүскэ туһулуурга тиийиллэр. Софр. Данилов
Ол быыһыгар саамай таптыыр оонньуутун, баарыһы, эмиэ умнубата. Дьэ ол иһин кини ыһыах бары оонньуутун ситэ көрбөтөр даҕаны, итэҕэстийэ санаабата. Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Этиллибит санаалары түмэн этиини, түмүк оҥорууну, уопсай түмэн өйдөөһүнү көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного обобщения, общего заключения о высказанном ранее (ну вот так)
Дьэ ол курдук сэлиэнньэни тула алмаас көрдөөн чүүччэйэ сылдьан күөхтүҥү өҥнөөх сомоҕо таас түөлбэлээн сытарын булаллар. Н. Якутскай
Дьэ ол курдук, уол оҕо барахсаны дьо-сэргэ, көтөр-сүүрэр, айылҕа ордук кэрэхсиир буолар. В. Иванов

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этиллибит санаалары түмэнтүмүктээн этэрин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного заключения, обобщения высказанных ранее мыслей (вот таким образом, вот поэтому, вот так)
Дьэ онон, быйыл булт хайдаҕын сылыктыы сылдьар быһыым. С. Никифоров
Дьэ онон, кинилэр биирдэрэ наһаа эдэр, биирдэрэ наһаа кырдьаҕас дьоннор күнү-күннүктээн дьиэлэригэр олороллор. В. Иванов
Дьэ онон, Доропуун оҕонньор сэттэ уон сэттэ саастааҕа мунааҕа суох. Н. Заболоцкай

туттул. сыһыан холб. Кыаллыбат диэн утарсары, аккаастыыры көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, отказ из-за невозможности допущения, совершения и т. д. того, о чем говорится в высказывании (ну нет, вот нельзя, невозможно)
Дьэ сатаммат. Аан бастаан уруокпун үөрэтиэх. Дьэ сатаммат. Манна киирэр бобуулаах.  Дьэ сатаммат. Кини бүгүн күрэхтэһэ оройуоҥҥа барбыта. Н. Габышев

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Дьэ сор диэтэҕиҥ. Бу кэриэтин ситэн сиэбитэ буоллар, күн эрэйин көрүөм суоҕа этэ. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы толкуйдуу түһэн баран, сөбүлэһиитин көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего после некоторого раздумья (ну и ладно)
Дьэ сөп. Биһиги да массыына атыылаһыахпыт. Дьэ сөп, мантан антах кыһаныахпыт.  Дьэ сөп. Сарсыарда чугаһаан эрэр. Утуйа түһэн ылыахха. И. Гоголев

сыһыан холб. Истээччи болҕомтотун тардар, кэпсээни сэргэхситэр сыалтан бэлиэтээн-чопчулаан этиини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания высказываемой мысли в целях оживления рассказа и привлечения внимания собеседника (ну вот)
Дьэ туран бараллар. Н. Габышев
Дьэ туран, мутугу харбаан ылан быраҕан кыыраппыт! «ХС»
Дьэ туран, күһүн муус тоҥуон аҕай иннинэ, оппун кэбиһэн баран, Кус ытан сиэри күөлбэр киирдим. «Кыым»
△ Этиллэр санаа, хайааһын соһуччутун, күүтүллүбэтэҕин көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Выражает неожиданность совершения действия, наступления какого-л. состояния и т. п. (и вот вдруг, и вдруг)
Дьэ туран, кыһын ортото киһибит уоппуска ылан, соҕуруу көтөн тигинэтэн хаалла. Н. Габышев
Дьэ туран, күүстэринэн, оҕонньор буолумматаҕын да үрдүнэн, били күөх уот аттыгар туруоран эрэн, тула өттүттэн хаартыскаҕа уһул да уһул буолбуттара. В. Иванов
△ Түмүктүүр, түмэр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок заключения и обобщения (вот так, итак)
Охсорун кытта уоттара, бытарыс гына түһэргэ дылы гынар да, мэлийэн хаалар. Дьэ туран, сүтэрэн кэбиһэллэр. Суорун Омоллоон
«Чэ буоллун. Сакалааттаһыахха», - диэн саайда. Дьэ туран, сакалаат барар. «ХС»

ситим сыһыан холб.
1. Этэр санааны уруккуну кытта тэҥнии тутан, сибээстээн туран эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли путем сопоставления, соотнесения ее с предыдущим контекстом (и после этого, после всего этого)
Дьэ уонна, дьону итэҕэй. С. Ефремов
Кини билигин үлэһит. Дьэ уонна, уруккутун курдук, күн ортотугар диэри утуйа сытыа дуо? А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы этэр санаатын урут этиллибиккэ туох эмэ хос санаалаах холбуурун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному, указывая на то, что она содержит дополнительную информацию (и к тому же)
Дьэ уонна, муҥ саатар, собуот тутуллуо диэн, итэҕэйэ да санаабаттар. А. Сыромятникова
Дьэ уонна, босхо харчыны ама сирбэт ини. «ХС»
3. Этэр санааны уруккуга бэлиэтээн, чорботон холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному с выделением, подчеркиванием того, о чем говорится (ну еще и, кроме того)
Дьэ уонна эйиэхэ туох сонун баар? И. Гоголев
Дьэ уонна кимнээххиний? С. Ефремов
Ардыгар, хаар түһэн биир кэм үллүктүүрүн манаһар. Дьэ уонна, бу курдук утуйбатах түүннэригэр, ыйдаҥаны кытта астыныар диэри сэһэргэһэр. В. Иванов
4. Хайааһын буолан иһэр бэрээдэгин бэлиэтээһин дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Указывает на последовательность действий, о которых говорится в высказывании, с оттенком подчеркивания (и потом)
Оттон улахан оҕолор таһырдьа тахсан тоҥон хаалбатыннар диэн, ааны таһыттан баттатан кэбиһэрбит. Дьэ уонна хотоммутугар үлэлии сылдьаммыт, олбуксолбук ойон тахсаммыт, дьиэбитин таһыттан көрө охсон киирэрбит. В. Иванов
Дьэ уонна, сымыйарҕаабыккыт бу баар, илэ хараххытынан көрөн итэҕэйиҥ диэн буолара дуу? Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Эмоциональнай быһа бааччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное категорическое утверждение с оттенком заключения, вывода (и вот после всего этого пойди (разберись, докажи и т. д.))
Барса балтараа эрэ буолбакка, биэс-алта мөлүйүөҥҥэ тиийиэҕэ. Дьэ уонна баран, бырайыагы уларыппаппыт, уруккутунан хаалларабыт дии сырыт! В. Яковлев
Дьэ уонна баран, эн аахса сырыт. «ХС»

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Бу манан эмиэ иҥэрэн кээспит. Дьэ үчүгэй да сордоох доҕор. А. Софронов

саҥа алл. сыһыан холб. Туох эмэ өр күүттэрэн баран буолбутуттан үөрэн, сөбүлээн (ардыгар сэтэриир дэгэттээх) сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает одобрение, радость (иногда с оттенком злорадства) по поводу осуществления чего-л. долго ожидаемого (ну наконец-то)
Дьэ эбэтээ, күтүр өстөөх бохтор күннээх эбиккин дии. Суорун Омоллоон
Дьэ эбэтээ! Кэһэйдигит дуо, хаанымсахтар! Н. Лугинов
Дьэ эбэтээ, кини, штаб дьиэтэ, ити турар. «ЭК»

сыһыан холб.
1. Ханнык эмэ хайааһын соһуччу уонна эмискэ буоларын күүһүрдүүнү-чорботууну көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, подчеркивания неожиданности и моментальности совершения действия (как вдруг, вдруг неожиданно)
Дьэ эбээт, тыас бөҕө тыаһаата да, муус тосту барда. Суорун Омоллоон
Лабааҕа кэтиллэкэтиллэ сүүрэн истим. Дьэ эбээт, эмискэ оҕо ытаан бэбээрдэ. Т. Сметанин
Күлүүһү алдьатан, дьэ эбээт, таһыттан сүүрэн киирдилэр, оһох уотун күөдьүттүлэр. Бэс Дьарааһын
2. Өр күүтүллүбүт түгэн кэлбитинэн саҥарааччы сорунуутун көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего в связи с наступлением долгожданного момента (нука, наконец, ну наконец-то)
Дьэ эбээт, биһиги да оонньоон-көрүлээн хааллахпыт!  «Дьэ эбээт» диэбиттии бөҕөстөр көбүөрдэригэр хабырдык киирсибитинэн, сытыытык бырахсыбытынан бардылар. «Кыым»

сыһыан холб. Этиллэр санаа эмискэтин уонна буолар күүһүн саҥарааччы эмоциональнай-экспрессивнэй бэлиэтээһинин, күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для эмоционально-экспрессивного подчеркивания, усиления моментальности, неожиданности, силы проявления, необычности того, о чем говорится в высказывании (ну тут уж как, ой ужас вдруг, и вот на тебе)
Дьэ эбээт доҕоор, Наһаар алдьатан турбат дуо. Суорун Омоллоон
Онтон, дьэ, табаларбын үүрэн батыгыратан бөһүлэккэ кэлэн истэхпинэ, дьэ эбээт доҕоор, уот өрө чаҕылыҥныы түстэ, саа тыаһа бөҕө тибигирээтэ. Болот Боотур
Туох сыта буоллаҕай диэн, эргиллэн көрүөх буолтум, дьэ эбээт доҕоор, отон угун үрдүгэр сытар эбит ээ кини күтүр. Суорун Омоллоон

сыһыан холб. Этиллэр санаа эмискэтин уонна буолар күүһүн саҥарааччы экспрессивнэй бэлиэтээһинин, күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для субъективного экспрессивного подчеркивания, усиления моментальности и силы проявления того, о чем говорится в высказывании (как вдруг, тут-то вдруг)
Дьэ эбээт доҕор, будулҕан буола түстэ, чүмэчи уотун саба үрэн кэбистилэр быһыылаах. М. Доҕордуурап
Дьэ эбээт доҕор, Арамаан хаһан да куттамматаҕын куттанар. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэт, кыыһырар сыһыанын үксүгэр сиилиир дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, осуждение говорящего, часто с оттенком иронии (ну опять же, ну тоже мне)
Дьэ эмиэ биһиэхэ «бэрт буолан» кэлээхтээтэҕэ дии. Суорун Омоллоон
«Дьэ эмиэ таҥара киситэ - үөрэтиэх, итэҕэтиэх киси!» - диэн уоллара кэлэйэн тахсан барда. П. Ойуунускай
Дьэ эмиэ моһуок диэтэҕиҥ. «ХС»

сыһыан холб.
1. Соруйууну, дьаһайыыны көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение (ну-ка)
Дьэ эрэ, кэпсээ. Дьэ эрэ, кэпсээ. Н. Габышев
«Дьэ эрэ, ыттыах буолбут сиргэр ытын», - диэтэ Коля. Эрилик Эристиин
Дьэ эрэ, оччоҕо эн икки атахтааҕынан биир аппаны толор, мин эн куттанар көтөргүнэн биир аппаны толоруум. Суорун Омоллоон
△ Хайааһыны холбоһон оҥорорго ыҥырыы дэгэттэнэр. ☉ Выражает призыв к коллективному действию (давайте-ка)
Дьэ эрэ, Элбэх илиилэниэххэ, Үгүс күлүктэниэххэ! С. Васильев
Дьэ эрэ, хата тириитин сүлбүтүнэн барыахха. «ХС». Дьэ эрэ, аны сэбиэдиссэйи истиэҕиҥ. И. Семенов
△ Суоһурҕаныылаах сэрэтии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предупреждение с угрозой (ну смотри)
Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ! Ньургун Боотур
2. Хайааһын кэмин аһаран баран, субу эрэ буолбутун бэлиэтиири көрдөрөр (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как совершившегося только что или по истечении положенного времени (наконец - редко употр.)
Аня кийиит кыыс буоларын дьэ эрэ билинэн, толлоро, симиттэрэ улаатан истэ. В. Иванов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы муҥатыйыытын-суланыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование говорящего (вот мученье какое)
Бухгалтерияҕа төттөрү биэриэхпин, өссө ордук сааттаахха дылы, бары күлүү гыныахтара турдаҕа. Дьэ эрэй диэтэҕин. В. Яковлев
Күнүһүн үлэбэр, дьэ эрэй диэтэҕин, бары-барыта сымыыт буолан көстөр. Н. Габышев

ситим сыһыан холб. Төрүөт ситимэ дэгэттээх түмүктээн, түмүк оҥорон этиини көрдөрөр. ☉ Выражает заключение, итог с оттенком причинной связи (так, итак). Онон дьэ, кэпсэттэххэ табыллар
□ Боппуруос ол курдук улаханнык уустугурбут, онон дьэ дириэктэрэ суох быһаарыллыбат буолбут. «Кыым»
Онон дьэ, туруорбут боппуруостарбытын көрүөҕүҥ. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа хайдах да эргит-урбат, син биир оннук диэн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемая мысль с точки зрения говорящего такова вопреки иным суждениям (что ни говори)
Туох да диэ, син биир үчүгэй бырайыак. Н. Лугинов
Чэ, туох да диэ, аны саас бэйэбинэн суорумньу буолан көрүөм буолуо, оттон. Кустук
Туох да диэ, быйыл ыһыыны эрдэ бүтэрэр буоллубут. «Кыым»

туохт.
1. Кыра синньигэс саҥаны таһаар (хол., чыычааҕы, кутуйаҕы этэргэ). ☉ Издавать тихий писк (напр., о птичке, мыши)
[Туораах — кутуйах аата] кыараҕас хараҕынан кылап гына көрдө уонна мөлтөхтүк тиһэх саҥатын чып диэтэ. Т. Сметанин
2. көсп., кэпс. Кыратык, биир эмэ тылы саҥар. ☉ Сказать совсем немного, обронить несколько слов
— Дьэ, аны биирдэ чып диэн көр эрэ! — дии-дии, Серкин, сутуругунан уолу сирэйин сыҕайар. Н. Якутскай
Төһө да тугу эмэ сэһэргии түс диэн көрдөспүттэрин иһин, букатын чып диэбэккэ, көннөрү мүчүк эрэ гынан, күлэн кэбиһэрэ. А. Сыромятникова
ср. тюрк. чып, жыв ‘чириканье’

сыһыан холб. Күлэн, сэнээн, сиилиир этиини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежение, иронию говорящего относительно объекта высказывания (ну и, тоже мне!)
Кэрэдэх, эн, эмиэ дьэ, киһи буолаҥҥын. П. Ойуунускай
Эмиэ дьэ кусчут дии. Н. Габышев
Эмиэ дьэ, дириэктэр! Г. Угаров

ситим сыһыан холб. Урут этиллибиккэ сөбүлэһэр - утарар икки ардынан сыһыаны эрэмньилээх буолуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение к ранее сказанному с оттенком уверенности (как ни говори)
Диэбит-диэбэтэх иһин, мин күһүҥҥү кэми олус таптыыбын. Диэ-диэбэтэх иһин, Сэмэн сүөһүтэ сыл тахсыбыт буолуо. ГНС СТСДТ

сыһыан холб.
1. Улаханнык сэҥээрэн ыйытыыны, сэргэҕэлээһини көрдөрөр. ☉ Употребляясь в вопросительных конструкциях, выражает повышенный интерес говорящего (ну-ну)
Дьэ-дьэ, ол тойон тугу кэпсиирий? Н. Якутскай
«Дьэ-дьэ, онтон хайдах буоллулар? Дьэ-дьэ, туох диир?» - диэн Пал Палыч чахчы кэрэхсээн киирэн барда. Н. Заболоцкай
Буоллаҕа ол! Дьэ-дьэ?! «ХС»
2. Саҥарааччы кыыһыран соруйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сердитое побуждение к действию другого участника ситуации (ну-ну)
«Дьэ-дьэ, тохтооҥ! Дьэ-дьэ, илдьиҥ, илдьиэх буоллугут да! Дьэ-дьэ!» - Сараапап тиэтэйэрдии дуу, сэҥээрэрдии дуу тыл кыбытар. Н. Якутскай
3. Саҥарааччы куттуур-саанар дэгэттээх быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональную решимость говорящего с оттенком угрозы (во-во, ну держись)
Итиччэтигэр, дьэ-дьэ, көрүлээтэхпит. Оннук буоллаҕына, дьэ-дьэ, кэпсэтиэхпит!  «Дьэ-дьэ», - диэххэ айылаах [уот] сирэйин салаан хараарыҥнатта. Суорун Омоллоон

модальное сл. 1) выражает совершение действия после длительного ожидания наконец, наконец-то; дьэ , өйдөөтө ээ наконец-то он понял; дьэ , тиийдилэр наконец они приехали; дьэ эбэтээ ну, наконец-то, вот наконец-то; дьэ эбэтээ , биһиги да кыайдыбыт ! наконец-то, и мы (это) одолели!; 2) выражает презрение, отвращение: дьэ киһи ну и человек; дьэ сүгэ ну и топоришко; 3) усиливает повеление, просьбу, желание ну; давай(те); дьэ , илдьиҥ ну, ведите; дьэ , үлэлиэҕиҥ давайте работать; дьэ , кзпеээ ну, рассказывай; 4) подчёркивает высказываемую мысль: дьэ , бэйэм да итинник саныыбын да, я и сам так думаю; дьэ , мин бардым ну, я пошёл; дьэ , итинник вот так; дьэ , билигин маннык а теперь вот что; 5) в диалоге употр. в кач. вопр. сл.-предложения и (выражает повышенный интерес к происходящему: мунньахха сырыттым .— Дьэ? я был на собрании.— Ну?; 6) усиливает знач. нек-рых модальных сл. и межд.: арай дьэ а вот; дьэ хата вот наоборот; бэйэ дьэ ! ну постой, ну погоди I; дьэ онон и следовательно; дьэ өлүү эбит ! ох, наказание!; оо дьэ ! ох!; дьэ дуо (или дуу ) ну вот (тогда); дьэ дуо , оччоҕо биһиги үлэлиэхпит да үлэлиэхпит ну вот тогда-то мы и поработаем # дьэ туран и вот, ну вот; дьэ туран бараллар и вот они идут дальше; дьэ уонна и после (всего) этого; кини билигин үлэһит , дьэ уонна хайдах күн ортотугар диэри утуйа сытыаҕай он сейчас работает, где же ему спать до полудня.

1) говорить; сказать; онуоха инньэ диэтэ на это он ответил так; инньэ диэмэ не говори так; туох диигин ? что ты говоришь?; инньэ диэн баран или инньэ диэт сказав это, так сказавши, с этими словами; туох да диэ говори, что угодно (мне всё равно); ити туох диэтэҕэй ? что он этим хочет сказать?; миигин бар диэҥ говорите мне "уходи" (так замешкавшийся путник напоминает остающимся, что ему давно пора ехать); хата инньэ диэ (вот) так и скажи; ол-бу диэбэккэ без лишних слов, без разговоров (делай что-л.); 2) считать, думать, полагать; сарсын барыам диибин я думаю ехать завтра; манна баттыам диэбитим я рассчитывал застать его здесь; бу сөп буолуо диибин думаю, что этого будет достаточно; барыам диэн маскын бараама погов. думая ехать, не сжигай всех дров (вдруг передумаешь ехать; т. е. нужно быть дальновидным и расчётливым); 3) называть, именовать; ытым (аата ) Харабыл диэн мою собаку зовут Страж; Уйбаан диэммин меня зовут Иван; туох диэн (ааттаах ) таҥаһый ? как называется этот материал? # диэбиккэ дылы а) как говорится, как говорят; буруй эрэ Моттойоҕо диэбиккэ дылы посл. как говорится, на бедного Макара все шишки валятся; б) и не говори! (выражение согласия); диэбит да баар ини как не сказать (об этом); диэбэт (или диэмэ , диэминэ ) (эрээр ) даҕаны или диэ даҕаны , диэх да баар и не говори, ещё бы; вот именно, вот тото ; олус ыарахан дуу ? очень тяжело, да? — Диэбэт даҕаны ! Ещё бы!

part. there, there is; exc. well, now, you see

v. to say