см. дьүдэй =.

и. д. от дьүдэй = 1) похудание; 2) ухудшение; 3) порча, протухание.

көлүйэ диэнтэн аччат. Көлүкэбит уута дьүдэйэн эрэр, сытыйбыт, саһарбыт. Болот Боотур
Сайылык арҕаа баһыгар оттонор Ходуһа көлүкэлэригэр да кус баар буолааччы. П. Егоров
Кулун туйаҕынан саба үүммүт кыракый көлүкэ кытыытыгар олоробун. А. Гайдар (тылб.)

туохт. Титириир ыарыынан ыарый. ☉ Заболеть малярией
Мин сайыны быһа иллэҥ киһи буолан хааллым. Эмиэ да кумахылаан куугунаттым, эмиэ да Бэчээт үлэһиттэрин сынньанар дьиэлэригэр олордум. П. Ойуунускай
«Сүөдэр кумахылаан ыарытыйар үһү, бэркэ дьүдэйбит» диэн кэпсээни мин иһиттим. Эрилик Эристиин

туохт. Туохтан эрэ ыарыыланан аһааҕыр, мөлтөх туруктан (хол., ыарыыттан, оһолтон). ☉ Стать болезненным, хилым (напр., из-за какой-л. травмы, болезни), ослабнуть
Эмнэҕирэ дьүдэйбит Элбэх, дэлэй норуоккун Үрүҥ илгэ ыһыаххынан Эркээрдэ көрсөҥҥүн Иэнигитэр буолаар! Д. Говоров

побуд. от дьүдэй = 1) доводить до истощения, изнурения; 2) приводить в негодное, безобразное состояние или представлять в таком виде; эн кинини олус дьүдэтэн кэпсээтиҥ ты изобразил его хуже, чем он есть; 3) портить (напр. плохим хранением); эти дьүдэппиттэр они испортили мясо.

1. көй диэнтэн дьаһ. туһ. Тоҥ сылгы этин, хаһатын, быарын икки-үс тэриэлкэҕэ өрөһөлүү көйдөрөн аҕалтаран, арыыга былаан сиисии, «Нуо!» — дии олорбута. Күннүк Уурастыырап
2. Ыарыыга дьөлө сиэт, баалат. ☉ Дать болезни укорениться, запустить болезнь
   Дьаҥҥа хотторон, дьарҕаҕа эмтэрэн, сэлликкэ көйдөрөн, Дьүү-кээрэ дьүдэйэн, эмиэ Арапыана эрэйдээх курдук эрдэ үйэлэниэ турдаҕа. Болот Боотур
   Олус көйдөрбүккүн. Тоҕо эрдэ эмтэммэтэххиний? — диэбитэ. И. Федосеев
   Хас эмэ сыллааҕыттан олохсутан, көйдөрөн кэбиспит иһин ыарыыта бэрт чэгиэн, модьу-таҕа оҕонньору бу аан бастаан охторбута. МЫ
3. кэпс., көсп. Өссө эбии иэскэ киир, иэскин-күүскүн өссө дириҥэт. ☉ Задолжать большую сумму, залезть в долги по уши
   — Бүгүн хаартылаан биир абааһы киһиэхэ биэс буут эти, буут арыыны сүүйтэрдим. — Бай, оннук улахан хаартыһыт буолбутуҥ дуо? — Ээ, кыһыыбын кыаммакка, көйдөрөн кэбистим. Болот Боотур
   Уоһук оҕонньор тиийиммэтин курдук тиийиммэт, курдаттыы иэскэ-күүскэ көйдөрө сылдьар. ВНГ ГОПХ

аах диэнтэн атын
туһ. [Ньукулай:] Сорҕотун хойут ааҕыллыа, биһиэхэ үчүгэйдик эрэ сылдьар буоллун. А. Софронов
Вахтеровтар кинигэлэрэ ааҕыллан-ааҕыллан ким истиэххэ айылаахха барытыгар кэпсэнэн илдьирийэн хаалбыттара ыраатта. Амма Аччыгыйа
Мин туспар ааҕыллаллар Сир сибэтиэй малыыппалара. И. Гоголев. Нэһилиэгэр улахан актыыбынай киһи быһыытынан ааҕыллар буолбута. А. Федоров
♦ Күнэ (күнэ-дьыла) ааҕыллыбыт — олох олороро аҕыйах кэм хаалбыт, өлөрө чугаһаабыт. ☉ Дни его сочтены
«Бэйи, чыыбырҕаан эриҥ, эһиги күҥҥүт ааҕыллан турар», — [Доргуулап] куолаһа бобуллаҥнаан ылла. Л. Попов
Күнүҥдьылыҥ ааҕыллан, кэнниҥ уһаан, инниҥ кылгаан, хоруоптанарыҥ чугаһаабыт. Суорун Омоллоон. Сүүһүнэн (уонунан, тыһыынчанан) ааҕыллар — саба быраҕан, быһа холоон аахтахха олус элбэх. ☉ Очень много, поддается только приблизительному подсчету (букв. исчисляется десятками, сотнями, тысячами)
Бу киэҥ истиэп тухары Муссерен сүүһүнэн ааҕыллар барааннара үөр-үөрүнэн төттөрү-таары кырылаан көстөллөрө. Эрилик Эристиин
Хас куораттарга, тыаларга Көмүстүү күлүмүрдүүр дыбарыастар Сүүһүнэн, тыһыынчанан ааҕыллаллар. С. Васильев. Тарбахха ааҕыллар — ахсаанынан олус аҕыйах. ☉ Очень мало; чрезмерно (слишком) мало (по количеству; соотв. по пальцам можно сосчитать)
Мөкү дьоннор тарбахха ааҕыллар аҕыйахтар, үчүгэй дьоннор үтүмэн үгүстэр. Софр. Данилов
Өлөөн сэлиэнньэтэ [урут] тарбахха ааҕыллар ампаар, туруорбах уонна ураһа дьиэлэрдээҕэ. «Кыым». Уҥуоҕа (сүһүөҕэ) ааҕыллар — олус дьүдэйбит, уҥуох-тирии буолбут. ☉ Исхудал настолько, что остались кожа да кости (букв. можно сосчитать кости, суставы)
Ааҕыллыбыт уҥуох-уҥуоҕа, Аччыктаан ааспыт-туорбут. «Чолбон». Тоноҕоһун сүһүөхтэрэ ааҕылла бөлтөрүһэллэр, холун хаптаҕайдара сыһыары уурталаабыт курдук сыҕарыҥнаһаллар. А. Федоров

1. аат. Сарсыарда уонна киэһэ икки ардынааҕы кэм, күн ортото. ☉ Дневное время, день, светлая часть дня, обеденное время. Күнүс буолла. — Күндээр маҥан күнүс Күөрэйэн истэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Аан дайдыга Айхалынан арылынна, Күрүөх дойдулары күнүһүнэн күндээртэ. А. Софронов
   Дьоллоох дойдум күнүһэ Түүҥҥэ тоҕо солбуллуоҕай? Эллэй
2. сыһ. суолт. Сарсыарда уонна киэһэ икки ардыгар, күн ортотугар. ☉ Днем
   Күнүс оскуола дириэктэрэ биһигини кабинетыгар ыҥыртарда. Н. Якутскай
   Чэ, билигин түүн үлэлиибит дуу, күнүс үлэлиибит дуу. Ону дьүүллэһиэҕиҥ. М. Доҕордуурап
   Күнүс ойуур ортотугар баар төгүрүк көлүччэни кыйа Күөрэгэй [кыыс аата] баран истэ. Т. Сметанин
   ♦ Күнүс олорбокко, түүн утуйбакка — олох сынньаммакка, олус үлэлээнхамнаан. ☉ Без сна и отдыха, без устали (работать)
   Бу тоҕо дьүдэйдиҥ? Көрбөтөҕүм өр буолан, умуннум дуу? Хайа, байар үлүскэнигэр түүн утуйбакка, күнүс олорбокко үлэлээн эрдэҕиҥ дии. А. Софронов
   Күнүс олорбокко, түүн утуйбакка …… син сүөһүлэнэн, ыал буолан баартара. Эрилик Эристиин
   ◊ Күрүлүүр күнүс — сырдыкка, күннээххэ, сып-сырдык эрдэҕинэ. ☉ Среди белого дня, в середине дня
   Иллэрээ саас бэл күрүлүүр күнүс биир мээчиктии сылдьар оҕону дэҥнээбиттэрэ. Софр. Данилов
   Күрүлүүр күнүс буолуор диэри сиэйэлкэлэрин кытта бодьуустаһа сырыттахтара. П. Егоров
   Уоруйахтар, күрүлүүр күнүс түннүгүнэн эбэтэр эҥин араас уустук, хатааһыннаах ааннары аһан киирэн, талбыттарын ылан тахсаллара. ОАП ИиЭУО
   ср. тюрк. күндүз ‘днем’

I
1. аат.
1. Сүөһү кыһыны туорааһына; кыһыҥҥы кэм, олох-дьаһах. ☉ Зимовка скота; зимняя пора
Саха сылгыта кыстык устата улаханнык ыран, дьүдэйэн тахсар. НПИ ССЫа
Быйыл сүөһү кыстыга Орто Халыма үрдүнэн лаппа ыарахан. «Кыым»
2. Кыһын олорорго анаан тутуллубут дьиэлээх, сүөһүнү тутар курдук тэриллибит сир; кыстыыр дьиэ. ☉ Место зимовки с жилым помещением и хлевом; зимний дом
Арҕаа халдьаайы Баатты диэки эҥэригэр сүрдээх кыараҕас, иҥнэри сиргэ Арамаан Сэмэнэп кыстыктаах сайылыга тэллэх баттаһа тураллар. Амма Аччыгыйа
Уон ыал буолан Күөнэхтээххэ кыстык тутуннубут. И. Данилов
Саха АССР аҥардас киин оройуоннарыгар уон тыһыынчаттан тахса кыстык баара. И. Аргунов
2. даҕ. суолт. Кыһыҥҥы; кыһын олорорго, кыһыны туоруурга анаммыт. ☉ Зимний; предназначенный для зимнего пользования
Сорохтор кыстык маһы, иһэр мууһу күлүктэннилэр. Амма Аччыгыйа
Андриан оҕонньор кыстык олоҕо умайан эрэр! М. Доҕордуурап
Толлоойук аҕата аах маска, кыстык сирдэригэр, көспүттэрэ. И. Федосеев
◊ Кыстык балаҕан көр балаҕан
Отонноон сии-сии кыстык балаҕан диэки баран истим. Т. Сметанин. Кыстык мас — кыһын отторго анаан дьиэ таһыгар бэлэмнэммит мас. ☉ Заготовленные на зиму дрова
Оҕонньор кыстык маһыгар тахсан эҕэрдэлии хаалла. Амма Аччыгыйа. Кыстык хаар — ууллубат гына түспүт, кыһыны быһа сытар хаар. ☉ Выпавший на всю зиму, нетающий снег
Алтынньы ыйга кыстык хаар көбүччү түһэ охсубута. В. Гаврильева
ср. тюрк. кишлак ‘село’
II
аат. Тимири ууран туран таптайар, мас олохтоох, анал дэхси сирэйдээх тимир. ☉ Наковальня
Кыһа төлөнө кыырыктыйбыт, Кыстык тыаһа чыҥкынаабыт. П. Ойуунускай
Тыый, аны бу кыстыгым сытар эбит дуу! Суорун Омоллоон
Миигин күн-дьыл тыйыс ууһа Кыстыгар өр чапчыйда. И. Гоголев
◊ Кырыы кыстык — үөһээ өттө синньиир, алын өттө кэтит быһыылаах кыстык. ☉ Наковальня суженной кверху формы
Кырыы кыстык сирэйин кэтитэ үс милимиэтир кэриҥэ. ПАЕ ОСС
Кыстык угун саҕа балаҕан көр балаҕан. Баһылай оҕонньордоох …… кыстык угун саҕа балаҕаҥҥа бэйэлэрэ эрэ олороллоро. Далан. Сирэй (сирэйдээх) кыстык — кэтит иэдэстээх, ортото томтоҕор быһыылаах кыстык. ☉ Широкая наковальня, средняя часть которой поднимается бугром
Сирэй кыстык кэтит иэдэһэ — дэхси, ортото охсуллар сирэ томтоҕор буолар. ПАЕ ОСС
ср. тюрк. кыста ‘нажимать, давить, прижимать’