туохт. Тыын былдьаһар курдук, эппэҥнии тыынан саҥар. ☉ Говорить, рассказывать взахлеб, едва переводя дыхание
Кэлэ-бара сылдьан көрдөххө көлүкэлэрин үрдэ көстүбэт кус буолбут этэ, — диэн кэпсээн көбүөхэйдэнэр, биир собо курдук, морумолтоҕор киһи. Р. Кулаковскай

сыһ. Көһүйэн хаалбыт курдук, көһүйбүттүү. ☉ До полной неподвижности
Адарай сэриилээх От тэллэх, Нэк күөдэл Ороҥҥо Муннукка чэҥ муустан Көһүччү Тоҥуоҕа Атаҕым. С. Васильев
Көлүкэ күөл Көһүччү тоҥмутун курдук Күндүл маҥан остуол Саргылаах таһаатыгар Талыы ас тардыллыбыт. П. Ядрихинскай

аат. Биирин туолан, иккитигэр сылдьар атыыр таба. ☉ Олень-самец на втором году
Быыра охтуу көтөн ааһар Абылахаан кыылчааныгым Сыалларыкпар киирэн аҕай — Алакалыыр аман чааһым. В. Миронов
Оол — тунах былыттар Туоһахта толбонноро буолан, Арҕам-тарҕам сырсаллар Абылахаан кыыллардыы көлүкэлэр. «ХС»
Кырдьаҕас, ыалдьыбыт, мөлтөх оҕолоох атыырдары, кэскилэ суох абылахааннары сааскыттан саҕалаан аттыыллар, буурга таһаараллар. ТСА БТ
ср. эвенк. авлакан ‘олень-самец на втором году’

көлүкэ диэнтэн атаах.-аччат. Көҕөн кус Көлүкэчээн уутугар Күөкэриһэ сырсар Күндү оҕолоругар Быстах алдьархайтан Быыһанар туһунан Быһаара сырытта. Р. Баҕатаайыскай
Бу кыракый көлүкэчээн оҕото Күн Көлүйэ диэн ааттаммытын туһунан маннык былыргы сэһэн баар. «Кыым»
Хатыҥ чараҥ уонна тиит мастар быыстарынан көлүкэчээн көстөр. Я. Козак (тылб.)

сарыкынаа диэн курдук
Улахан бэс күлүгүттэн тирии кынат күлүкүчүйэн кэлэн үрдүлэригэр сарыкынайда. Софр. Данилов
Билигин кини ити киһилиин оонньоһорун, сүүрэн-көтөн сарыкынайарын, солуута суох күлэрин көрөн, улаханнык кэлэйэ санаата. Н. Якутскай
Уҥуортан соҕотох чөркөөкү сарыкынайан тахсан көлүкэ тула үүммүт иинэҕэс мастар күлүктэригэр мэлийдэ. Э. Соколов

эрэһэлээ диэнтэн бэй
туһ. Өрүстэр сүнньүлэрэ долгун курдук эрэһэлэнэн көстөр: Чычаас көлүкэ уута Сиккиэртэн дьирибинэйиэ, — уоскуйуо, онтон тута. Р. Баҕатаайыскай
Эйэҕэс мичээринэн дьэрэлийэҥҥин Эрэһэлэнэ оонньууруҥ ханнаный? И. Федосеев
Луҥха үрэх күөх мыраанын үрдүнэн үрүҥ көмүс кынаттара эрэһэлэнэ көтө турдулар. В. Иванов

I
көр кирээдэ
2
Дьиэлээх Бадиевскай сиргэ бырахпыт куллукатын ылан, уот үрдүгэр баар кыраадаҕа ыйаата. Болот Боотур
Уокка арыы, кыл быраҕыллар, Кыаһаан, дүҥүр куурдулланнар Кыраадаттан ылыллаллар. Дьуон Дьаҥылы
Саллааттартан биирдэстэрэ кыраадаҕа кыстанан турар тыырыллыбыт тымтыктартан харбаан ылан умата охсон баран, …… Баһылайга биэрдэ. «ХС»
II
аат. Сүөһү өртүгэ, хааччах. ☉ Загон для скота, ограда
[Көстөкүүн:] Дьиэ тулатынааҕы Мөлөгөр кулуба кыбыыта, кыраадата бары сопхуос кыбыыта, кыраадата буолар. Күндэ
Дьиэтин уҥа өттүнээҕи уһун синньигэс кыраадаҕа киирэн, ойуур быыһыгар баар көлүкэ кытыытыгар дүлүҥ үөһэ олордо. Н. Түгүнүүрэп
Муус устар ыйтан уулаах биэлэри төрөтөр кыраадаларга мунньан отунан аһатыллар. ПНИ ИС

I
туохт. Утахта биэр, утахта иһэрт; утаҕынан хааччый. ☉ Давать пить кому-л., поить кого-л.; снабжать, обеспечивать кого-л. питьём, напитком. Айан киһитэ ааспыта буолуо, Суол киһитэ тутайбыта буолуо, Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, Сөлөгөйүнэн утахтааҥ Дьулуруйар Ньургун Боотур оҕоккобун! Ньургун Боотур
Эмиий үүтүнэн иитиллэн Эмньик тамыйах буолтум. …… Көлүкэ күөл уутунан утахтаан Көкөт бороон оҥорбуттара. Е. Иванова
Эбэм алтан сылабаартан хойуу үүттээх чэйинэн ыалдьыттарын утахтыыра. И. Федосеев
Төрөөбүт ийэбит курдук биһигини үүтүнэн утахтаан уонна аһатан улаатыннарбыт дойдубутун таптааһын — ытык эбээһинэспит буолар. М. Шолохов (тылб.)
II
туохт. Утахта, утахтарда оҥор. ☉ Скручивать, сплетать что-л. из нескольких составных частей. Кымньыытын үс утахтаабыт

туохт.
1. Мырчыстаҕастаах буол, мырчыһын. ☉ Покрываться морщинами
Чарчыйбыт сирэйинэн Сынньылыйар харах уута. И. Чаҕылҕан
Николай Сергеев оҕонньор билигин сааһыран, сирэйин этэ чарчыйан эрэр. М. Доҕордуурап
Чарчыйбыт, саһархай сирэйдээх, Тайахтаах Дайыыла оҕонньор — Былыргы саллаат эрэйдээх Быйыл бу сорсуйан олорор. Ф. Софронов
2. Куура, хаччаччы хат. ☉ Высыхать, образуя складки
[Сэбирдэх] Хонууга сыстан чарчыйа сыппытын, Хомурдуос түөкүн үрдүнэн айанныыр. С. Руфов
Ол дойду кулун киинин курдук чарчыйбыт үөс араҕас отторо дьааттаах сиигинэн суунаннар …… уот диэнтэн ураты куттанар буолар эбиттэр. Д. Апросимов
3. Дэхситэ, көнөтө суох буол. ☉ Становиться негладким, неровным, рябить
Күөл уутун бүүрүгэ чарчыйа мууһурар. Н. Якутскай
Уулусса таһынааҕы көлүкэ ньуура чарчыйа тоҥон эрэр. П. Аввакумов
Үрэх кытыыта чарчыйа тоҥор. Хомус Уйбаан
ср. ойр. чырчыкта ‘морщиниться’

дьүһ. туохт.
1. Түргэн-түргэнник тэлибирии-илибирии хамсаа. ☉ Трепетать, мелко дрожать, биться
Күөрэгэй чыычаах көтөн дьирибинээтэ.  Турууруктуу-турууруктуу эргийбэхтиир Туруйакам лоҥкуната эҕэрдэлиир, Күннэриккэ-күдэриккэ тимирбэхтиир, Көмүһүгүм-күөрэгэйим дьирибиниир. П. Тобуруокап
2. Салгын хамсааһыныттан, күн уота оонньууруттан дьиримнээ, дьэргэлдьий (долгун, дьэргэлгэн, күн уотун, дьүкээбил туһунан). ☉ Сверкать, переливаться, рябить, ронять отблеск, играть бликами (о волнах, мираже, полярном сиянии и т. п.)
Күн уота бүлүүһэлээх чэйтэн тэйэн истиэнэҕэ дьирибинээтэ.  Чычаас көлүкэ уута сиккиэртэн да дьирибиниэ, Мэник тыалтан эрэһэлэниэ, Уоскуйуо онтон тута. Р. Баҕатаайыскай
[Тоҕой сэлэ] хотойо тэнийэр хочотугар дьэргэлгэн түһэн дьирибиниир, кураан күҥҥэ туҥат кыыспахтаан ылар. Л. Попов
Улдьурхай чочуонай чорооммор Саарбабыт кылаана сандаарар, Дьүкээбил төлөнө дьирибиниир, Бүлүү ГЭС уота мичиҥниир. М. Ефимов
3. көсп. Күлэ-үөрэ, мичилийэ түргэнтүргэнник ис киирбэхтик саҥар-иҥэр. ☉ Говорить быстро, тараторить в радостном возбуждении от избытка чувств
Күлэн-оонньоон күлүмүрдээн, этэн-тыынан дьирибинээн Туран-олорон туллуктанан бардаҕына, Туналы маҕан күммэр Тутуһуннара толкуйдуубун Туртайаана доҕордуурбун. Өксөкүлээх Өлөксөй