I
аат.
1. Таҥнар таҥас киһи моонньун тулалыыр чорбох салҕааһына. ☉ Воротник. Ырбаахы саҕата. Сон саҕата
□ Сатабыллаах саһыл саҕалаах (өс хоһ.)
Үрүҥ ырбаахылаах, саҕата ойуулаах этэ. С. Ефремов
△ Киһи моонньун уонна таҥаһын саҕатын ыккардынааҕы аһаҕас. ☉ Вырез в одежде для шеи, ворот
[Тогойкин] болтуотун нэлэккэйдэнэн баран тилигирэччи сахсыммахтаата. Онуоха саҕатынан хаар киирэн көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
2. Туох эмэ саҕаланар, тугу эмэ кытта быысаһар кытыыта. ☉ Начало, край, внешняя граница чего-л.. Тыа саҕата. Сыһыы саҕата. Хадьымал саҕата
□ Халлаан бороҥ солко бүрүөтэ илин саҕатыттан хастанан улам арыллан иһэр. Амма Аччыгыйа
Кэтэх тыа куобаҕа, Кэрии саҕатыгар киирэн, Кэрдиис таҥалай суолу Кэккэлэтэ сүүрбүтэ. П. Тобуруокап
[Уол] чанчыгын саҕатыттан бычыгыраабыт көлөһүнүн илбирийбит бүлгүннэринэн дьүккү соттон кэбистэ. Эрилик Эристиин
◊ Саҕатыттан ыл кэпс. — киһини атаҕастаан саҕатыттан тутан илиилээ, күүскүнэн дьаһай, кыылы кэтэҕиттэн тутан өрө көтөх. ☉ Схватить за шкирку, за шиворот (человека), за загривок (зверя). Баһырҕас оҕотун саҕатыттан ылан атын сиргэ көһөрдө
□ Хамначчыт Сэмэн эрэйдээҕи саҕатыттан ылан таһырдьа астылар. Бэс Дьарааһын
Оо, миэхэ кыах биэрдэллэр — мин сэлээнниир эр дьону саҕаларыттан ылыам этэ! Н. Габышев
ср. др.-тюрк. йаха, тат. яка, бур. заха ‘ворот, воротник’, др.-тюрк. саха ‘подножие горы’, монг. зах ‘край, окраина; воротник’
II
дьөһ. Ким, туох эмэ кээмэйинэн, хаачыстыбатынан кимиэхэ, туохха эмэ тэҥнэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражая уподобительные отношения, указывает на величину, объём, качество: равный кому-чему-л.. Адаҕа саҕа собо
□ Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук (өс хоһ.)
Уулуу турар оҕус хараҕын саҕа. Саха фольк. Кини саҕа куһаҕан суох. Амма Аччыгыйа