сов. разг. ыр, дьүдьэй, дьүүкэр.

дьүүкэр диэнтэн атаах. Кыһын устата [сүөһү] дьүүкэрээхтиир даҕаны. Далан

даҕ., кэпс. Дьүүкэрбит, дьүүкэ. ☉ Исхудалый, истощённый (о животном)
Ситэ төлөһүйбэт салбыраҥ кырсалар …… үһүс кылаастаахтарынан ааҕыллаллар. АВЛ ГСФ

эрэксэн буол түөлбэ. Умнаһыттый, дьүүкэрэ дьадай. ☉ Обеднеть дочиста, обнищать
Баранан-баранан барахсан буолбут дьоммут, элэйэнэлэйэн эрэксэн буолбут дьоммут. ХИА КОВО

айалаа 2 диэнтэн бэй
туһ. Уол оҕо барахсан Төһө да дьүүкэрдэр, Хайдах да кырыйдар Иннигэр илимнэнэн, Анныгар айаланан Айаҕын ииттинэр. Саха нар. ыр. II

даҕ., кэпс. Иһинэн ыалдьымтыа, сыптарыйымтыа. ☉ Страдающий от поноса, расстройства желудка
Дьөлгөө оҕо.  Сибиинньэ оһоҕоһун сэллик эмиэ буулуур, онон дьөлгөө сыптараҥҥа ылларан дьүүкэрэ ырар. СЫаКЫ

дьөгдьөрүй диэнтэн дьаһ
туһ. Икки кыыс ыстанан кэлэн, оҕонньору өйөөн дьөгдьөрүтэн илдьэн олордон кэбиһэн бараннар, икки өттүттэн өҥөйөн турдулар. Амма Аччыгыйа
Дьон аһынан харайбытын маҥаас кунаннарыгар тиэйэн дьиэлэригэр дьөгдьөрүтэллэр. Ф. Софронов
Оччоҕо ким эмэ: «Бу ыт сылааска убанан, дьүүкэрээри гынна ээ», - диирэ, ол кэннэ сабырҕаҕыттан харбаан ылан, орон анныттан ньылбы тардан таһаарара да, аан диэки дьөгдьөрүтэрэ. И. Федосеев

туохт.
1. Сааскы хапсыыртан уонна сайыҥҥы кураантан астаныма, ас кутума (бурдук туһунан). ☉ Не налиться, не дозреть вследствие весенних холодов и засухи (о хлебах). Бурдукпут хапсыырдаан хаалла
2. Ыран хаал, дьүдьэй, ырыганнаа, дьүүкэр. ☉ Худеть, тощать
[Оҕус] Аан дойдум Алах-былах алааһын Алтан бастаах араскытын Хастыы хабаммын, астыммакка, Хапсыырдаан халлааҥҥа барбыппыан! Саха нар. ыр. II
[Үнүгэстэр] эмиийдэрин бырахпыттара ыраатта, хапсыырдаабыт ийэлэрин синньэ уолан, кураанах тумуктары соппойон да диэн. В. Миронов
Күһүн уолаттар хапсыырдаабыт ынах үөрүн үрэххэ үүрэн аҕалбыттара. И. Данилов

туохт.
1. Аанньа аһаабакка аччыктаан, хоргуйан быһа түс, ыйааһыҥҥын сүтэр, дьүдьэй. ☉ Худеть, тощать
Өлөөнө соҕотох ынахтааҕа, саас ото суох буолан, аччыктаан охтуох курдук дьүүкэрэн ырбыта. П. Аввакумов
Ото соппоҥ буолан сүөһүлэр ыраллар, сороҕор өлүөхтэрин да сөп. И. Сосин
Түөһэ кырыыланан, ыран, уҥуохтаах тириитэ эрэ хаалбыт. Сэмээр Баһылай
2. көсп. Күүстээх үлэҕэ, ыраах айаҥҥа сэниэҕин эс, сылай, сындалый. ☉ Изматываться, притомляться, уставать, утомляться (напр., от работы, езды)
Оо, бары дьон дууһалара Ытык сэргэ буоллаллар, Айан ырбыт аттара Тохтоон, сэниэ ыллаллар! И. Гоголев
Көлүнэн иһэр табалара улаханнык ырбыт этилэр. Н. Якутскай
Яков төттөрү-таары тиэстэригэр букатын ыран хаалла, куйаас да илиһиннэрдэ, утаппыта да сүрдээх. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк., тюрк. ар ‘тощать, худеть, отощать; утомляться’

аат.
1. Киһи эбэтэр харамай этигэр-сиинигэр тирэх буолар уҥуохтара. ☉ Скелет (кости остова тела человека и животных)
Киһи дьардьамата [симиэт аанньал] хотууру өрө туппутунан ынырыктык ырдьаллан турар. Амма Аччыгыйа
Атын уокуруктартан уу оҕуһун дьардьамата, онтон да атын элбэх зоологичексай экспонаттар бэлэх киирбиттэрэ. П. Филиппов
Дельфин дьардьаматын тутула быдан былыргы өбүгэлэрэ хонууга олорбуттарын, сир устун хаампыттарын уонна «илиилээх» эбиттэрин туһунан туоһулуур. ДьДьДь
2. Туох эмэ тутуу, оҥоһук бэйэ-бэйэтин кытта холбоммут чаастардаах сүрүн тирэҕэ. ☉ Остов, каркас (внутренняя опорная часть какого-л. сооружения, устройства)
Салама бөҕөнү ыйааммыт, бэрик бөҕө бэриллибит барҕа баай тиит анныгар киппэтик оҥоһуллубут отуу дьардьамата турара. Л. Попов
Аҕыйах хоноот биһиги дивизиябыт чаастара ньиэмэс тааҥкаларын умайбыт дьардьамаларын кыргыһыы хонуутугар хааллара-хааллара, тус арҕаа диэки баран испитэ. И. Никифоров
Киэһэ кини били ампаар акылаата дьардьама буолан хаалбыт сиригэр соҕотоҕун олордо. «ХС»
3. көсп. Уҥуоҕа көстө-биллэ сылдьар гына дьүдьэйбит, дьүүкэрбит киһи, харамай. ☉ Скелет (о сильно похудевшем, истощенном человеке)
Итинник дьардьама буолан баран, дьиэтигэр сүгүн да олорбот. Н. Габышев
Букатын муннук ыксатыгар синиэл үрдүгэр, дьардьама курдук саһарбыт дьүдьэх, тыйыс сирэйдээх, сэҥийэтигэр хоруллубатаҕа ырааппыт маҥан бытыктаах кырдьаҕас саллаат Ростову супту одуулаан олорор эбит. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Туох эмэ дьыала-куолу барыла, сүрүн былаана. ☉ План, набросок; основа какого-л. дела
Үлэтин сүрүн дьардьамата баар эбит. Н. Лугинов
Биһиги хуорбутун сүнньүнэн торумнаатыбыт, дьардьаматын эрэ бэлэмнээтибит. АҮ
Бу проблема [лексическэй синонимы үөрэтии] сүрүн дьардьамата быһаарылыннаҕына, Амма Аччыгыйын курдук бөдөҥ суруйааччы синонимы хайдах туһанарын үөрэтии бэйэтэ биир дьоһуннаах боппуруос буолуох этэ. «ХС»