I
1. аат. Сүүрүктээх уу хаспыт, куоһаабыт хаспаҕа. ☉ Углубление, впадина в земле, промытая потоком воды, промоина
Кини [Таатта үрэх] кэпсээннээх, кэҥкэмэлээх ис киэбин Кэрийэ сылдьаммын көрдүм. Саха нар. ыр. I
Кэҥкэмэлээх, киэҥ үрэх сирдэр Кэтитдэлэгэй иэннэрин устун Сиэллэрэн дьигиһитэн киирдилэр. Күннүк Уурастыырап
Уораҕайдаах улуу Лена Улаатан аҕай нэлэһийбит, Кэҥкэмэлээх кэтит иэнэ Кэҥээн аҕай килэдийбит. Болот Боотур
2. даҕ. суолт. Киэҥ сиринэн тайаан сытар, нэлэмэн. ☉ Простирающийся широко, на большое расстояние
Бу туманынан бүрүллэн дөйө тоҥон турар киэҥ кэҥкэмэ сыһыы аны аҕыйах ыйынан күөххэ күөгэйэ сууланан тиллэн кэлиэ турдаҕа. В. Протодьяконов
Онуоха эрэ өйдөөбүтүм: бу күннэтэ көрөр кырдьаҕаһым хараҕа мындыра, тыла-өһө ырааһа, өйүн-санаатын дьүһүлгэнэ төрөөбүт-үөскээбит киэҥ кэҥкэмэ туундаратын кытта хайдах курдук уруулуу дьүөрэлэһэрин. С. Тумат
II
аат., эргэр., түөлбэ. Үрдүк, киэҥ сотолоох уу кэһэр этэрбэс (саппыкы). ☉ Торбаса (сапоги) с высокими и широкими голенищами
Ленка кэҥкэмэ саппыкытын кэтэн, харгыга кэлэн иҥнибит дьарҕаалары күөгүлээн ыла-ыла, кытылга баар уулаах умуһахха тамнааттыыр. «ХС»

туохт.
1. Туох эмэ тыымматы тыыннаах курдук оҥорон көр, оннук санаа. ☉ Одушевлять, одухотворять, наделять душой неодушевлённые предметы
Хайалары, өрүстэри, үрэхтэри, күөллэри, улахан бэлиэ мастары, күрбэ таастары, уо. д. а. тыыммат предметтэри тыыннаан сүгүрүйэллэрэ, үҥэллэрэ. Саха фольк. Миэхэ, айбыт Айылҕам, Биэрбитиҥ дуо толору Дьүһүлгэни айар кыаҕы, Тылы тыынныыр дьоҕуру? С. Данилов
Туспа талааннаах тарбаҕыҥ Туойу, мыраамары тыынныыр. Баал Хабырыыс
2. көсп. Сэргэхсит, күө-дьаа оҥор (хол., ханна эмэ баар буолан, тугу эмэ гынан). ☉ Оживлять, бодрить (напр., своим присутствием, деятельностью)
Сир-дойду чуҥкук, иччитэх таһаатын Киһи эрэ тыынныыр, иччилиир. М. Ефимов
Олус да муударай, олус да истиҥ киһи [ийэ барахсан] сүрэҕин сылааһа бу кыракый үүтээн дьиэ кутун-сүрүн тутар, тыынныыр. «ХС»
3. көсп. Ханнык эмэ ис хоһоонноо (хол., уус-уран айымньыны). ☉ Наделять каким-л. содержанием (напр., художественное произведение)
Суруйааччы …… айымньы сүрүн тутаах ис номоҕун таба харбаан, ону сайыннаран, бэйэтин айар күүһүнэн-күдэҕинэн, уотунан-төлөнүнэн тыыннаан, бэйэтин сүрэҕин сылааһын, иэйиитин иҥэрэн суруйуута. Софр. Данилов. Эрилик Эристиин айар истиилигэр олоҕу уонна геройдарын дьайыыларын романтическай тыынныыра биллэр. Д. Васильева