v. to pierce, make holes; дьөлөрүй= v. to get holes, be made full of holes; дьөлөркөй a. full of holes; дьөлө ас= v. to pierce, penetrate; дьөлөҕөс n. hole

аҕа-ийэ диэнтэн атаах.-аччат. (тард
ф-гар тутлар). Аҕаккаам-ийэккээм! Истиэҕэ суохтарбын Иһиттим быһыылаах. Ардьаҥ Дуолай Буор Маҥалай оҕонньор, Адаҕалаах Ала Буурай эмээхсин икки, аҕаккайым-ийэккэйим, Мин этэр тылбын Ньүкэн Үөдэн (түгэҕиттэн) үс сиринэн дьөлөркөй оройгутунан таба оройдооҥ эрэ! Ньургун Боотур

сыһ. Улаханнык, дуорааннаахтык иһиллэр курдук (саҥа, тыас туһунан). ☉ Громко, раскатисто, так, чтобы звучало четко и ясно (о голосе, звуке)
Дьөлөркөй күпсүүрү дорҕоонноохтук мөҥүрэтиҥ, Хотой үҥкүүтүн үҥкүүлээҥ. И. Гоголев
Дора доҕотторун кытта өрөбөлүссүйүөннэй ырыаны дорҕоонноохтук ылласпыта. П. Филиппов
Иннибэр ким эрэ дорҕоонноохтук үөгүлээн ыҥырар. «ХС»
◊ Дорҕоонноохтук ааҕыы пед. - иһиллэр гына, улаханнык ааҕыы. ☉ Чтение вслух
Кинигэни кэмиттэн кэмигэр дорҕоонноохтук ааҕыы оҕоҕо интэриэһи көбүтэр. Дьиэ к.

субул. тыас туохт. Бүтэҥи «түр-түр» диэҥҥэ маарынныыр субул тыаһы таһаар (хол., тирии оҥоһук күпсүүр, дүҥүр эҥин тыаһыгар маарынныыр). ☉ Производить учащённый глухой звук (напр., напоминающий удар бубна, якутского музыкального инструмента күпсүүр)
Түүнү быһа түрбүүтээн, ойуун Ньукууһа кутун төннөрөн аҕалан, син иҥэрэргэ дылы гыммыта. Амма Аччыгыйа
Түүн үөһүгэр күннүүр аххан үҥкүү-битии, Түрбүүтүүр муусука, намыраабат кыратык. С. Тарасов
Дьөлөркөй күпсүүр тыаһа түрбүүтээтэ, табык тыаһа таҥнары сатыылаата. И. Федосеев

туохт.
1. Туох эмэ быһыытын курдук буолан көһүн, туохха эмэ маарыннаа. ☉ Быть похожим на кого-что-л., быть сходным с кем-чем-л., напоминать кого-что-л.
Бэтэрээ уһукка …… ураһаҕа моһуоннуур, улахан хороҕор балаакка багдаллан турар. Тумарча. Ити эргийиилэр хайдах эрэ орто үй эт ээҕи ханнык эрэ храмнар куупалларын бөл төркөйдөрүн моһуоннуур курдуктар. Ум нуллубат к
2. Туохха эмэ маарынныыр гын, оннук гына оҥор. ☉ Придавать чему-л. вид че го-л., делать что-л. похожим на что-л., подобно чему-л., по образу чего-л.
Үҥкүүгэ туттар муусука курдук моһуоннаан тыа һатар сэптэрэ дьөлөркөй күпсүүр, табык, дьаҕа диэн ааттаналлар эбит. Уустаах Избеков
Дулҕалаах ахан от үрэ ҕи, тус-туспа алаастар курдук мо һуоннаан, дулҕатын астаран кэбиспиттэрэ. «ХС»

I
көр баайсыс
Ньукуу атыыһыт тыыннааҕа буоллар, билигин Хабырыыһы элбэхтик сордуох-муҥнуох этэ. Баҕар сымыйанан бааһан, бассабыыктарын барыларын хараарда сатыах этэ. И. Гоголев
Сэрииттэн сыккырыыр тыына эрэ эргиллибит киһини бааһан, хаайа-сууттуу турбуттара баар! «ХС»
II
аат.
1. Тас дьайыыттан тыынар тыыннаах (хол., киһи, сүөһү) этэ дьиэгириитэ, алдьаныыта, илдьирийиитэ. ☉ Повреждение от какого-л. внешнего воздействия, рана, ранение (напр., на теле кого-л.)
Кини тоҕо эрэ бааска күл үчүгэйин дакаастыан баҕарда. Амма Аччыгыйа
Иитиллибит алааһым эмтээх салгынынан тыынабын, Өлүөнэм эмтээх уутунан Бааспын оһорунабын. Т. Сметанин
Ол кэмҥэ кыысчаан бааһын хам тикпиттэрэ, онуоха кырачаан Халерхаа ытыы сатаан баран, сэниэтэ эстэн утуйан хаалбыта. С. Курилов (тылб.)
2. көсп. Кыра алдьаныы, дьукку барыы (хол., үүнэн турар мас тас өттө). ☉ Небольшое повреждение, порча чего-л. (напр., на коре деревьев)
Тииттэргэ снаряд оскуолката тоҕута көппүт баастарыттан, симэһиннээх харах уутун курдук, араҕас сымала бычылыйа түстэ. Т. Сметанин
3. көсп. Алдьаныы-кээһэнии (хол., сэрииттэн). ☉ Разруха, разрушение (напр., от войны)
Аҕа дойду сэриитин күчүмэҕэй дьыллара, бааһы оһорунар иһин күргүөмнээх үлэ сыллара ааспыттара. «Кыым». Харьков билигин ньиэмэстэр хаалларбыт баастарын оһорунар. Саллааттар с. 1967
Сэрии бүтэн, Чуумпу Дон уолаттарын көрсүбүтэ, Сэрии сиикэй бааһа оһон, Олох-дьаһах көммүтэ. И. Артамонов
4. көсп. Санааҕа эриттэрии, дууһа муҥнаныыта, ыар санааҕа ылларыы. ☉ Душевное страдание, мучение
Хамначчыттар, дьадаҥылар сүрэхтэригэр-быардарыгар саас үйэ тухары дьөлө иҥэн ааллара сылдьыбыт баастарын таба этитэн, сэргэхсийэн истилэр. М. Доҕордуурап
Хотуур уһуйбут уһуга Куруук көстө сылдьар этэ. Оннук дууһаҥ ыалдьар бааһа Суол хаалларан чэрдийбитэ. Р. Баҕатаайыскай
Мин буойун сахабын. Олох, дьон өстөөҕүн Мин сүүстэ көрсөммүн Босхоҥноон буолбатах, Баас ылан сытабын. С. Данилов
тюрк. бааш, баш, паш
♦ Оспот баас – өйгө-санааҕа иҥэ сылдьар умнуллубат баас. ☉ Незаживающая душевная рана
Хаһан да ааспат ахтылҕан, хаһан да оспот баас. П. Ойуунускай
Ол сыл элбэх оспот бааһы Хаалларбыт сүрэх аайы. И. Гоголев. Сүрэх бааһа – өйгө-санааҕа кытаанахтык иҥэ сылдьан аалар ыар санаа. ☉ Постоянные душевные боли, страдания
Киһи сүрэҕин бааһын бириэмэ эрэ оһорор диэн ханна эрэ аахпытын өйдөөн кэллэ. Л. Попов
Ол барыта сүрэх бааһа буолбута. В. Протодьяконов
Сүрэх баастаах киһини долгутан кэбиспититтэн кэмсинэн, уоскутар быһыынан тыл кыбытта. С. Никифоров. Эргэ бааһын таарый (тарбаа) – урут туох эмэ өйсанаа, эт-хаан эрэйэ буола сылдьыбытын санат, өйдөт. ☉ Задевать за живое (соотв. наступить на мозоль)
Биһиги курдук, Аҕа дойду Улуу сэриитин уотун ортотунан ааспыт аҕам саастаах дьоҥҥо, ити барыта эргэ бааспытын тарбыыр. «Кыым»
Чэ, түксү. Эрэйдээх бэйэтэ да сөп буола сылдьар. Бааһын тарбаама. «ХС»
◊ Баас онно – баас үтүөрэн чэрдийбитэ. ☉ Рубец (след от зажившей раны)
Онуоха хатыҥыр саннын уҥуоҕуттан курданарыгар диэри таҥнары субуллан баран тордуохтуу туора тардыллыбыт баас онно көстө түстэ. Амма Аччыгыйа
Хоонньоспут түүннэригэр эр киһи кэргэнин этигэр чэрдийэ оспут баас оннун көрбүт. С. Курилов (тылб.)
Этэ бүттэтэ суох чэр, баас онно дииллэрин истэрбит. «ХС». Баас чэрэ – баас оспут онно. ☉ Шрам
Баастарын чэрин дьон ытыктыы одуулаһар, бойобуой мэтээллэрин үрүҥ көмүс лыҥкырыгар эдэр ыччат ымсыырар. И. Гоголев. Ойбон баас – улахан, дириҥ баас. ☉ Большая глубокая рана
Уоттаах-күүстээх охсуһуу Уурайбытын кэнниттэн Ойбон бааһы оһоруу Оппуоһугар турдубут. Саха нар. ыр. III
Умайаллара ойуур тыалар, Хоргуйар аччык куртахтар, Умайаллара ойбон баастар, Тиип ыарыыга охтубуттар. Эллэй. Өлөр баас – тыынар тыыннааҕы күн сириттэн сүтэрэр баас. ☉ Смертельная рана
Өтөр-өтөр өлөр баастан Өрүөл сүрэх кыланара, Хара кынат кыламантан Харах уута сууллара. И. Гоголев. Сиикэй баас – аһаҕас, хахтамматах, хаан оҕуолуу сылдьар баас. ☉ Открытая рана
Халтаһата бараммыт Хаан ириҥэ харахтаммыт, Тимир сааҕа тэһитэ сиэн Тириитэ бараммыт, Сиикэй баас буолбут. П. Ойуунускай
Атаҕын сиикэй бааһа дьаралыйан, [эһэ] туох баар этиттэн-хааныттан барытыттан тардыстан сылдьара. И. Федосеев. Сүрэх бааһа – сүрэх ыарыыта. ☉ Боли в сердце, болезнь сердца
Кардиограмма тыла тыйыс, Бардам: «Сүрэҕиҥ баастаах!» – диир, «Бар! Дьоҥҥунуун бырастыылас, Сүрэх бааһа оспот!» – диир. С. Данилов
«Олох кэрэ»– диэн ордоотуур судургу, Ол кэрэ туһугар охсуһар уустук, Сүрэҕим баастара – мин чулуу уордьаннарым. И. Гоголев. Сырҕан баас – өр кэмҥэ ыалдьар, үтүөрэн биэрбэт улахан баас. ☉ Незаживающая большая рана
[Аҕаҥ] Аармыйаҕа биэс сыл сылдьан баран Эргиллэн кэлбитэ, үлэ үөһүгэр түспүтэ, Сырҕан баастара аһылланнар, Эрэйдэнэн өлөөхтөөбүтэ. И. Гоголев. Чэр <эргэ> баас – үтүөрэн онно эрэ хаалбыт баас. ☉ Зажившая рана, от которой остались лишь следы
Уллуҥах чэр бааһын бэргэтэн Ыарыытын уйбакка ытыыра, Бу иһэн эрэйин эргитэн Элбэҕи иһигэр саныыра. Эрилик Эристиин
Түүн ынчыктыыр эргэ бааһын Дьарҕата арыт көбөн, Санаата эдэр сааһын, Кыһыл саллаат буолбутун. И. Гоголев
III
1. аат., муус.
1. Эр киһи саамай суон куолаһа. ☉ Самый низкий мужской голос, бас
Иван Степанов бааһынан ыллыыр. АҮ
2. Оннук куоластаах ырыаһыт. ☉ Певец с таким голосом
Көрдөһөбүн, баастар уонна сопранолар актыыбынайдык ыллааҥ, дорҕоонноохтук, астыктык. АҮ
2. даҕ. суолт. Сөҥ тыастаах хойуу дорҕоонноох (хол., муусука инструмена). ☉ Низкий по звуку, басовый (напр., музыкальный инструмент)
Конструктор Шошин салалтатынан баас чороон, контрабас кытыйа, дьөлөркөй күпсүүр инструмены оҥордубут. «Кыым»