см. дэбдэҥ.

сыһ. Солуута суохтук, чэпчэкитик. ☉ Легкомысленно, несерьезно
Оччо-бачча дэбдэҥник олорбутум суох этэ, Күнтэн күнүм бииргэмник Көтөн ааһан испитэ. С. Тарасов
Оччотооҕу оҕо санаабар, эчи, отут көһү киһи хааман тиийэр ини диэн дэбдэҥник санаммытым. «ХС»

көр ордуос
Майгына тордуос, онон дьону өһүргэтэр. П. Аввакумов
Тиихэн тордуос, киэбириик, дэбдэҥ буолан хаалбыта. В. Титов. Сөбүлээбэтэҕинэ, тордуос, кытаанах майгылааҕа. Түһүлгэҕэ т.
ср. туркм. торсармак ‘обижаться, дуться’

1. даҕ. Киһиргиирин, хайҕанарын сөбүлүүр, дэбдэҥ. ☉ Любящий похвастать, хвастливый
   Эдэр да эрдэххинэ, сүр дэбдэҥ, киһиргэс сордоох этиҥ. Амма Аччыгыйа. Эһиги, дойду дьоно, бэйэҕитин олус арбанаргытын сөбүлүүгүт, киһиргэс, дэбдэҥ быһыыгытын биллэрэҕит. Саха сэһ
   1977
   Бу үгэлэр киһи майгытын итэҕэс өрүттэрин киһиргэс, бэрдимсик, улаатымсык …… быһыылары саралаан көрдөрөллөр. ФНИ ТЛТКҮө
2. аат суолт. Киһиргиирин, хайҕанарын сөбүлүүр, дэбдэҥ киһи. ☉ Хвастун
   Киһиргэһи дьиибэлээн куттуу түһэр санаанан Микиитэ саабылатын тутааҕын харбаан ылла. Амма Аччыгыйа
   «Кимиэхэ да этээйэҕин, Киһиргэс кэбин кэтээйэҕин». С. Тимофеев
   Киһиргэс баара, бэйэҥ да холоон инигин? КДМ ОККО. Тэҥн. бэрдимсик, чабыламтаҕай
   ◊ Киһиргэс оҥоһун — киһиргээ, киһиргиир суол оҥоһун. ☉ Делать что-л. предметом хвастовства
   Суудап былырыын ат сүүрүүтүгэр үс мөһөөгү сүүйтэрдим диэн киһиргэс оҥостор этэ. Амма Аччыгыйа
   Киэн туттар көтөрдөрбүтүн сэймэктээбиккиттэн кыбыстыаххын билиминэ, киһиргэс оҥостоҕун дуу, тугуй? Н. Лугинов

даҕ. Киэбирэрин сөбүлүүр. ☉ Кичливый, чванливый, высокомерный
Дьаакыбылап кулуба, улахамсык, киэбиримсэх муҥутаан, мин уолбун кыыс сириэ диэбэт этэ. Н. Якутскай
Женевьева албын-түөкэй, мөкү, дэбдэҥ, киэбиримсэх …… дьон ортолоругар сылдьара. Н. Чернышевскай (тылб.)

киэбиримтиэ диэн курдук
Тиихэн ордуос, киэбириик, дэбдэҥ буолан хаалбыта. В. Титов
Поэмаҕа …… кулуба тойон уобараһа кини бардамын, баламатын, киэбириигин кэрэһэлиир. СЛ-8
Таһырах, тыйыс, киэбириик дьонтон эмиэ тэйэбин. Ш. Руставели (тылб.)

д а ҕ. , к э п с. Лэппиллибит курдук кылгас, намыһах быһыылаах. ☉ Невысокий, будто усечённый, срезанный
Лэппичэх быһыылаах массыы на.  Панкин Василий Петрович — саас ортолоох, суон, лэппичэх биир сомоҕо киһи. Н. Босиков
Лэгэнтэй Саарын лэппичэх курдук, кыраһыабай дьүһүннээх, тиэхэлээх, кыра соҕус дэбдэҥ. Д. Таас

I
тыаһы үт. т. Кылгас хатан тыас. ☉ Звукоподражание короткому резкому щёлканью
Чап-чап чапчыйан Чахчы кини сатыыр. Болот Боотур
Киэһээҥҥи нууралга чап-чап чаҥыйар өтүйэ-кыстык тыаһа …… Дьулустаан санаатыгар күндү, дууһатыгар чугас. Э. Соколов
Таммах, таммах, Модун күүстээх таммах, Аа-дьуо, биир-биир Чап-чап Таммалаан, Хайа саҕа мууһу Халааҥҥа кубулутар. «Кыым»
ср. др.-тюрк. чап-чап ‘резкие отрывистые звуки, щелчки; щёлканье кнутом’, кирг. чап ‘шлёп’
II
1. аат. Киһиргээһин, киһиргэнии, дэбдэҥ быһыы. ☉ Хвастовство, бахвальство, гонор
Ити барыта сымыйалара, чаптара! А. Сыромятникова
Киһи кыһыйыах, тугун чабай, Куһаҕаны тоҕо билгэлиирий! М. Тимофеев
2. даҕ. суолт. Киһиргэс, дэбдэҥ, чабыламтаҕай. ☉ Хвастливый, нескромный. Бастаан кэллэхпинэ, мин хотугу үөрэхтээх дьон ортотугар Эллэйи, Чаҕылҕаны билэбин диэн улахан чап киһи диэн сураҕырбытым. Н. Габышев
[Түөтэкээн] Сур күүдээх, эйигин, Субу да бэрдимсик, чап тыллаах Мэҥиэмсэх бэйэҕин, Бэл диэтэр, мас сохсо хамсаппат? А. Абаҕыыныскай
Кураанах чап тыллааҕар топпут ис, киэһэ аһыырдаах быдан ордук. «ХС»
♦ Чаба чабычах саҕа — киһиргэс, дэбдэҥ. ☉ Хвастунишка
Тутум саҕа бэйэтэ чаба чабычах саҕа. Ф. Постников
ср. др.-тюрк. чав, чаб, алт. чап ‘слава, известность, молва’, чув. чап ‘величие’, узб. чап ‘ложь, хвастовство, обман’
III
даҕ., эргэр. Ыраах баар, ыраах. ☉ Дальний, далёкий
Чап дойду. ПЭК СЯЯ
Чап айан. ЯРС

туохт., сөбүлээб.
1. Ким, туох эмэ туһунан сымыйананкырдьыгынан тыллаан, үҥсэн биэр, донуостаа. ☉ Доносить, наушничать, кляузничать на кого-что-л.
Этэҥҥин эт сиэҥ суоҕа, хобулааҥҥын куһуок саахар сиэҥ суоҕа (өс хоһ.). [Үчүгээйэп:] Ити киһи миигин эккирэтэр, дьыала оҥоро сатыыр быһыылаах, онно эн аҕаҕын хобулаан биэрэҕин. С. Ефремов
Хата, биир эмэ куһаҕан санаалаах киһи ол үтүө бэрэссэдээтэли сымыйанан хобулаан сүгүн үлэлэппэккэ эрэйдээбэтэх. КНЗ ОО
2. Хобу-сиби кэпсээ, тарҕат, кими эмэ холуннар. ☉ Рапространять слухи, сплетни, сплетничать о ком-чём-л. [Маайа:] Төһө да хобулаабыттарын иһин ырааспын сүтэрэ иликпин, сүтэриэм да дии санаабаппын. А. Софронов
«Хоп-сип» хобулаан «үөһэ» дьонтон хайҕал ыла сатыыр …… татым санаалаахтар, дэбдэҥ майгылаахтар ханна да үгүстэр. С. Маисов
др.-тюрк. ховла

I
аат. Спорт сорох көрүҥнэригэр (хол., тустууга) туттуллар халыҥ, бөҕө матырыйаалтан оҥоһуллар, муостаҕа тэлгэтиллэр тэллэх. ☉ Мат (мягкая подстилка из прочного материала — спортивный инвентарь)
Муннукка сабыс-саҥа мааттар кыстанан тураллар.  Тустуунан дьарыктаныан баҕалаах, онно сөптөөх оҕолор элбэхтэр. Маат да оскуолаҕа баар. Э. Соколов
Учуутал кыһын кэлэн эрэрин, дьиэҕэ эрчиллиэхтэрин баҕаралларын, онно маат оҥостоллоругар холуста наадатын кэпсээтэ. Е. Неймохов
II
аат., саахымат. Саахымат оонньуутугар хотторуу бэлиэтэ, хоруол хаайтарыыта. ☉ Мат
Дэбдэҥ киһи итинник түһэр куолута. Сотору Быканов хоруола маат сиэккэтигэр киирэн биэрбит. Далан
«Сабыылаах маат» диэн ааттанар («хоруолу тыыннаахтыы хаайыы» диир таба буолуо этэ) былыргы комбинацияҕа оҥоһуллубут үс позицияны көрүөҕүҥ. ПВН СБК
♦ Маат бар — тугу да утары этэр кыаҕа суох буолан кыайтар, күппүлүү бар (хол., мөккүһэн). ☉ Потерпеть полное п о р а ж е н и е ( напр., в споре)
Ойуурабы [мун ньах кэнниттэн] маат барбыт биэлсэр диэн күлүү гыннылар. Н. Габышев
Мээнэ саҥаран күппээрдии турбут Лөгөнтөй биирдэ маат барда, саҥарбытынааҕар саҥарбатаҕа ордук курдук буолла. «ХС»
◊ Маат барда саахымат. — хоруола хаайтаран, кыайан куоппат буолан кыайтарда, хоттордо. ☉ Потерпеть поражение
Уйбаан Уйбаанабыс утарылаһааччытыгар үстэ субуруччу маат баран ыксаан олорор. «ХС»
III
тыаһы үт. т. Кус саҥатын үтүктэр тыл (хол., көҕөн, чыркымай). ☉ Подражание кряканью утки
Ман чаары от саҕатыттан «маат!» — диэт, көҕөн өрө көтөр, удьуор булчут хааным тардан мин сүрэҕим өрө мөҥөр. И. Гоголев
Төбөбүн өрө көтөхпүппэр кус саҥата «маат» диэн баран, ойоҕоспунан дуу, төбөм оройунан дуу көтөн ааста. Т. Сметанин
Инниттэн икки көҕөн, атахтара бу кытарбытынан, «маат, маат» диэн бардырҕаабытынан, тахсан кэллилэр. «ХС»