побуд. от дэгдэй=.

равн.-кратн. от дэгдэй= то приподниматься, то опускаться (медленно, равномерно).

дэгдэй диэнтэн көстө түһүү. Онтон самолет, сири таарыйан, дьигиһийэн ылла, дэгдэс гынан, өрө тэйдэ. «ХС»

дэгдэс гын = момент.-однокр. от дэгдэй: а) вдруг встать на носки, приподняться на цыпочки; б) перен. подняться быстро, вдруг (о настроении); үөрэн дэгдэс гына түстүм от радости у меня поднялось настроение; в) перен. легкомысленно расхвастаться (напр. от похвалы, поощрения).

даҕ. Дэгдэйэн көстөр, көннөрүтээҕэр халыҥаан көстөр. ☉ Возвышающийся над плоскостью; имеющий значительную толщину, увеличенный в объеме
[Айыы Умсуур] Алтан айгыр аарыктаах Куладыйар күөх элэмэс, Түөлбэ күөл саҕа Түөрт кырыылаах Түрбэ күөх дэгдэли [дүҥүрдээх]. П. Ойуунускай

дэгдэй диэнтэн дьаһ
туһ. Кытаҕас курдук кытаанах илии уолчааны аны көтөҕөн ылан үөһэ дэгдэтэн таһаара-таһаара муостаҕа туруорда. И. Никифоров
Вертолет Молтойдоох Моойтуругу өрө дэгдэтэн таһаарбыта. И. Федосеев
[Эстрада] дьону дэгдэтэр, эрчимирдэр, үөрдэр-көтүтэр, кырдьык да, сэргэх жанр. «Кыым»

дэгдэй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Геннадий Бологуров хайыүйэ ыараханнык бааһыран сытара. [Кини], тугу да саҥарбакка, сэбиргэҕинэн дэгдэҥнээн тыына сытара. Эрилик Эристиин
Эмээхсин көлөһүнэ сарт түһэн, туман курдук, хараҕар дьон сирэйэ барыта бииргэ холбоһон, кып-кыһыл, өрүтэ дэгдэҥниир курдук буолбахтаан ылар. А. Сыромятникова
Кинини кытта сэргэ дэгдэҥнээн, чиҥ-чиҥник хааман Федя иһэрэ. А. Гайдар (тылб.)

I
эб. Этиллэр санаа буолуон сөп курдугун көрдөрөр. ☉ Выражает допущение возможности совершения, осуществления того, о чем говорится в высказывании
Ардыгар, киһи сорох дьон маны көрбөтөхтөрө да ордук диэх айылаах. Софр. Данилов
Маны урут хайдах өйдөөбөтөхтөрө эбитэй диэххэ айылаах. И. Данилов
II
ситим т. Баһылатыылаах салаа (тэҥниир буолуу, төрүөт уо. д. а. суолталаах) этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных сравнения, образа действия, причины и т. п. к главному предложению
Тогойкин, күн өрө дэгдэйэн тахса илигинэ тиийдэрбин диэххэ айылаах, тиэтэйэн, сыыйа тэбэн сырдырҕатан истэ. Амма Аччыгыйа
Кыыс, көрдөөбүппүн ыллым диэххэ айылаах, ытыыра уурайан, бөтүөхтүү, өрө сыҥа сытта. Болот Боотур
Октябрина төлөпүөн туруупкатын ууран баран, өссө тыаһыа диэххэ айылаах, икки илиитинэн хам баттаан олордо. М. Попов

салгын сыттык (транспорт сорох көрүҥүн алын өттүн уонна тирэнэр ньуурун (сир, уу кырса) эбэтэр механизм хамсыыр уонна хамсаабат чаастарын икки ардыларыгар үөскүүр үрдүк баттааһыннаах салгын. Ону туhaнан уйдара аҥардаан дэгдэйэн айанныыр С. с-таах суудуналар, экранопланнар (сири эбэтэр ууну кырсынан көтөр аппарааттар) сыыдам сырыылаахтар.)

I
туохт., эргэр. Суох буол, бар. ☉ Убираться, удаляться
Күр муус эппэйэр. ПЭК СЯЯ
Эргэ дьыл эппэйбит, Саҥа дьыл салаллыбыт. Саха нар. ыр. I
ср. др.-тюрк. ев ‘спешить, торопиться’, уйг. ап ‘спешить’
II
туохт.
1. Туохтан эмэ (хол., аһара үөрэн, долгуйан) түргэнтүргэнник тыын, аҕылаа. ☉ Дышать часто, запыхаться, задыхаться (напр., от радости, волнения)
Сааһы сэргээн, санаа сырдыыр, Саастан үөрэн, сүрэх ыллыыр, Күүрэ, чэпчии эппэйэҕин, Күндү дьолу билэҕин. Күннүк Уурастыырап
Дьоллоох куорат Дьокуускайтан Эйигин [Өлүөнэ] өрө өксөйдүм, Эппэйэ үөрэн, сабыстан Эн киэлигин мин көрдүм. Дьуон Дьаҥылы
Толбонноох, көһүтэр күннэргин түөһэммин Эҕэрдэ этэммин эрдэттэн эппэйдим. «ХС»
2. көсп. Өрө түллэр, үллэр курдук буол (хол., уу долгунун этэргэ). ☉ Сильно вздыматься, колыхаться (напр., о волнах)
Эрдиммит тимир аал борокуот Долгуну хайытан дэгдэйдэ, Хамсаабыт, күүгэннээх уу үрдэ Эҥсиллэр баалынан эппэйдэ. С. Васильев
Күөллэрбит үөрүүлэриттэн уулара таһымныар диэри эппэйэллэр. «ХС»
♦ Сүрэҕэ эппэйэр — сүрэҕэ күүскэ тэбэр (хол., үөрэн, долгуйан, куттанан). ☉ Испытывать сильное волнение, тревогу (букв. сердце его задыхается)
Сүнньүм доргуйдаҕын, Сүрэҕим эппэйдэҕин. П. Ойуунускай
Сүр-сүр үөрүнньэҥ Сүрэҕим эппэйэр. В. Миронов
Дьулаан түүлү көрөн куйахата бүрүтэ тардара, сүрэҕэ эппэйбитэ ааһа илигэ. Тумарча
III
аат.
1. Бурдугу бастакы көтүтэн ыраастааһын кэнниттэн хаалар тобоҕо, ордуга. ☉ Отходы, остатки от первичной очистки зерна веянием, охвостье
Туораахтары бөҕүттэн эбэтэр эппэйиттэн арааран, ыраас буоларын ситиһэллэр. ЕВФ УуДК
Астаммыт бурдугу соломотуттан, бурдук атаҕыттан эбэтэр эппэйиттэн араарага сахалар Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар тиийэ атыкайы туһаналлара. ЕВФ УуДК
Бурдук эппэйэ элбэх оройуоннарыгар кууруссаны, индейканы уонна цесарканы иитэргэ сүбэлэнэр. ЛЕВ ССКИиС
2. Астаах (туораахтаах) өттө ылыллан баран, оттоох өттө сынньылла илик баайыылаах бурдук түүтэҕэ. ☉ Наскоро обмолоченный, остарнованный сноп
[Былаас:] Хата, бокуой булар буоллар, били аҕыйах түүтэх эппэйи сынньыллыа этэ. А. Софронов
ср. тюрк. эп ‘хлеб’