покрываться дёрном; зарастать травкой.

1) дёрн; верхний слой почвы; тиэриллибит кырыс поднятая целина; 2) мездра; тирии кырыһа (или кырса ) мездра кожи # уу кырсынан по поверхности воды; над (самой) водой; уу кырсынан кус көтөр почти касаясь воды, летит утка; халлаан кырсынан высоко в нёбе.

покрытый дёрном; кырыстаах сир земля, покрытая зеленью, травкой.

аат., кэпс.
1. Буор үрдүкү араҥата, сир кырса. ☉ Дёрн, дерни на
Наҥнаһынынан сабыта уурта лаан оҥоһуллубут кыракый буор холомо иһигэр-таһыгар кини кэннэ ким да суоҕа, чуугунуур чуумпу сатыылаабыт этэ. Далан
[Уһаайба] соҕуруута, сэҥээрбиттии эйгээриччи көрбүт хара кыламанын курдук күөх наҥнаһыҥҥа саспыт Булуҥ күөлүгэр тиийэр. А. Данилов
2. Үрүт үөһэ биир кэлим дьапталлан үөскээбит араҥа, дьапталҕа. ☉ Слой чего-л., то, что наслаивается на что-л. Уот иһиттэн буруо ортотунан үс хос ти мир килиэ куйахтаах, тимир наҥнаһын сэлээппэлээх, тимир олоччума этэрбэстээх, ха хай ти р и и тин ха а лтыстаммыт, соҕотох харахтаах, балларыттыбыт-сылларыттыбыт сирэйдээх Уот Уһутаакы адаҥкыс гына түһэр. П. Ойуунускай
Дьиэлээх тойон, наҥнаһын курдук чэрдээх кэтит ытыһын имэринэр. Күннүк Уурастыырап
ср. МНТ даҥнасун ‘глыба, глыба земли’, зап.-бур. даҥнаһаҥ ‘дёрн, кусок дёрна’

м. 1. (действие) быһыы, быһан ылыы, сарбыйыы; срез дёрна кырыһы быһыы; 2. (место среза) быһыыта, быһыллыбыт сирэ.

туохт.
1. Бөдөҥ, кэтит гына бысталаа, кэрчиктээ. ☉ Разрезать, разрубать на большие куски (напр., мясо)
Өлөрбүт буурун сүлэн, хол-буут араартаан тэлэкэлиир. Эвен фольк. Оҕо ытыһын саҕа сыаны быһан тэлэкэлээн ыла-ыла, айаҕар атаарар. Болот Боотур
[Балыгы] үөрүйэхтик туттан-хаптан сытыы быһаҕынан тэлэкэлиир. «Чолбон»
2. Сири эбэтэр кырыһы кэтит балаһаларынан тиэртэлээн хорут. ☉ Вспахивать, распахивать землю, вскрывать дёрн широкими полосами
[Тыраахтарынан сири солооччулар] сэппэрээктээх булуук сири, сылгы хаһатын курдук, тиэрэ уурталаан тэлэкэлээтилэр. М. Доҕордуурап
Күөх кырыһы тэлэкэлээн Күлтэйэ көтөр бухатыырбыт. С. Тимофеев
3. Ходуһаны хорутуулаахтык тэлэн оҕус. ☉ Косить траву, широко шагая, легко и быстро
Күн балачча үөһэ ойуор диэри ходуһам чиэппэрин тэлэкэлээн кэбистим. И. Гоголев

сов. I. кого-что чем тулалаа, төгүрүччү уур; обложить больного подушками ыалдьааччыны сыттыктарынан тулалаа; обложить клумбу дёрном клумбаны кырыһы-нан төгүрүччү уур; 2. что чем и безл. (покрыть) бүрүй, сап; сирэйдээ, саба уур; нёбо обложило тучами или тучи обложили нёбо халлааны былыттар бүрүйдүлэр; 3. безл. (при болезни) туртай, туртайан хаал; язык обложило тылым туртайан хаалбыт; 4. кого-то, охот, (окружить) төгүрүй, эргий; обложить медведя эһэни эргий; 5. что (осадить) төгүрүй, эргий; обложить крепость уст. кириэппэһи төгүрүй; 6. кого-что, чем түһэр; обложить налогом нолуокта түһэр, нолуоктаа.

I
аат.
1. Буорга үүнээйи силиһирэн бөҕөтүппүт үрдүкү араҥата. ☉ Верхний слой почвы, дерн
Күөх кырыска сибэкки арааһа итии күн сыралҕаныттан өссө киэркэйэн, чаҕылыйан көстөрө. М. Попов
Кырдал сирбит Кырса ирбит. Дьуон Дьаҥылы
Күөх кырыска Күндүл сырдыкка Күүлэйдиир кэмнэри саныыбын. «ХС»
2. Туох эмэ үөһээ өттө, үөһээ араҥата, кырыыта, ньуура. ☉ Наружная сторона, наружная поверхность чего-л.
Тыы уу кырсынан, халтарыйардыы, чэпчэкитик дьулуруйан истэ. Н. Лугинов
Саһыллар хаар кырсын ойуулаан иһэннэр, тохтооннор, иһирик быыһыгар саһаллар. С. Васильев
Сир кырса халыҥ хаар өлгөм сиигинэн утахтанан, күн уотун сылааһыттан ирэн, күөх от, көрөн турдахха, көҕөрө үүнэн тахсарга дылы. «ХС»
3. Сүөһү тириитин түү төрүттэрдээх тас араҥата. ☉ Верхний слой шкуры животного с корнями волос
Тириини дүлүҥҥэ өҥүнэн саба быраҕан, түүтүн кэдэрээнинэн эбэтэр эргэ хотуур биитинэн бэркэ сэрэнэн, тирии кырсын эчэппэккэ кыһыйыллар. АНП ССХТ
[Тириини] эмиэ уунан ибиирэ-ибиирэ аҥаар атаххынан үктээн, биир илиигинэн тутан туран, соҥоһоон тимиринэн уҥа илиигинэн сэрэнэн биир тэҥник кырсын наһаа бытархай, чааста гына тоһутуллар. АЕЕ ӨҮОБ
Түү чиргэл тириигэ тилэри киирэн сылдьааччыта төрдө, кырса диэн ааттанар. АЕЕ ӨҮОБ
♦ Кырсын сиэн баран, өҥөр киирдэ — бастаан кыраттан саҕалаан баран, кэнники туох эмэ улаханы да, албас көмөтүнэн, кимтэн эмэ албаҕалаан ыл. ☉ Выманивать у своей жертвы сначала мелочь, а потом постепенно и что-л. крупное (о плутах). Ити киһиттэн сэрэн, кырсын сиэн баран, өҥөр киирэр идэ-лээх
◊ Кырыс тарт — кырыстан, кырыһынан бүрүлүн. ☉ Покрыться дерном. Кырыс тастаах — чараас буолан баран, бүрүйэ тас сыалаах сүөһү этэ. ☉ Сплошь покрытый тонким слоем жира (о говядине)
Кырыс тастаах ынах. ПЭК СЯЯ
тюрк. кыртыш
II
аат., түөлбэ.
1. Сордоҥ оҕото. ☉ Молодь щуки. Туубар хас да кырыс киирбит
2. Дьарҕаа оҕото. ☉ Мелкий хариус. Бу улуус дьоно дьарҕаа оҕотун кырыс диэн ааттыыллар

I 1) земля, земной шар || земной; Сир Күнү тула эргийэр Земля вращается вокруг Солнца; Сир аргыһа спутник Земли; сир-сибиир уст. земля, земной шар; күн сирэ подсолнечный мир; земля людей; күн сирэ көҥүл , айыы сирэ аһаҕас погов. подсолнечный мир обширен, земля создателя открыта (иди, куда хочешь —везде дело найдёшь); 2) земля, почва, грунт; суша || почвенный, грунтовой, земляной, земельный; сир кырса дёрн; сиринэн соһуллар (или оттуур ) до пят, до земли (о длинной одежде); сири хорутуу вспашка земли; сир ийэ мать-земля, земля-кормилица; сир симэҕэ полевой| цветок; сир көстүбэт , тула уу земли не?: видно, кругом вода; сиргэ олор = садиться на землю; 3) земля, территория; колхоз сирэ колхозная земля; 4) место, местность, край; бу сири билэбин эту местность я знаю; бу сиргэ урут сылдьыбытыҥ дуо ? ты бывал раньше в этих краях?; 5) место, пункт; хонук сир место ночёвки; үүтү тутар сир пункт приёма молока; 6) разг. пол; оҕолор сиргэ оонньууллар дети играют на полу; 7) диал. охотничье угодье (закреплённое за каждым охотником-промысловиком); сиргэ таҕыс = отправляться в (своё) охотничье угодье # барар-кэлэр сир суох некуда деваться; күннүк сир расстояние, покрываемое за день; өһүргэниэх сир баппатаҕын нашёл, на что обижаться; сир аайы баар а) везде и всюду есть, имеется; везде и всюду найдётся кто-что-л.; б) посредственный, заурядный; сир аайы суох редкий, редкостный, незаурядный; сир аннынан скрытно, тайно, тайком; сир аһа а) что-л. съедобное (дикорастущее); б) диал. картофель; овощи; сир быта (человек), осведомлённый во всём; сиргэ киирэр диал. ящерица; сиргэ силлиир он ругается, возмущается (разочаровавшись, обманувшись в ком-л.); сиргэ түспүт сэрэбиэй судьба, рок; предопределение; сиринэн-халлаанынан андаҕай = клясться нёбом и землёй (отпираясь от чего-л. или доказывая что-л.); сир кыыла диал. медведь; сир ортото половина пути, середина пути; сир ортотун кэллибит мы прошли половину пути; сир саарбах нечто неопределённое: ни то ни сё; сир суох разг. а) неуместно; ни к месту; б) без основания; манна өһүргэниэххэ сир суох тут нет основания для обиды, тут не на что обижаться; сир түннүгэ умный; философски мыслящий; сиртэн көстүбэккэ сылдьан от стола два вершка (а туда же); сиртэн халлааҥҥа диэри (или тиийэ ) в высшей степени (делать что-л.; букв. от земли до нёба); сиртэн халлааҥҥа диэри махтан = приносить глубокую искреннюю благодарность; сиртэн хостонор баайдар полезные ископаемые; сир уһуга край земли (обычно говорится о непроходимых, бездорожных местах); сир сирэйдээ = позорить, опозорить кого-л.; сир-халлаан икки ардыгар на произвол судьбы, между нёбом и землёй; сир-халлаан икки ардыгар хаал = остаться между нёбом и землёй (т. е. без пристанища, без определённых занятий, вообще в неопределённом положении); сир ыла тур = а) хоть немного сократить расстояние (к-рое предстоит преодолеть); б) предпринять хоть что-л., чтобы выиграть (или добиться чего-л.); үлэ элбэх , бүгүҥҥүттэн сир ыла туруохха работы (предстоит) много, надо хоть что-нибудь сделать уже сегодня.
II : сир гын = момент.-однокр. пронестись, промчаться с шумом; ср. сирк: сирк гын =.