ж. 1. иннэ; машинная игла массыына иннэтэ; 2. иннэ, мутукча (хвойная); хатыы (шип); иглы сосны бэс мутукчалара; иглы шиповника дөлүһүөн угун хатыыта; 3. (у животных) иннэ; иглы ежа ёж иннэлэрэ.

I. послелог, упр. дат., направ. и местн. п. каждый; каждому; в каждом; на каждом; еже=; киһи аайы каждому человеку; дьиэ аайы в каждом доме; кини күн аайы кэлэр он приходит каждый день; сыл аайы каждый год, ежегодно; 2. частица, выражает пренебрежение, игнорирование: ити аайы кыыһыраҕын дуу ? неужели ты сердишься из-за такого пустяка?; 3. союз по мере того, как; каждый раз, как; каждый раз, когда; кэллэҕин аайы , кини суох буолар каждый раз, когда он приходит, его не бывает; кэпсэтэн истэхтэрин аайы киһитэ улам сөбүлэһэн истэ по мере того, как они разговаривали, собеседник постепенно стал соглашаться с ним.

прил. ёж; # держать кого-л. в ежовых рукавицах кытаанах илиигэ тут (олус кытаанахтык тут).

прил. 1. хатыылаах, иннэлээх; колючий ёж иннэлээх ёж; колючая проволока хатыылаах боробулуоха; колючая борода хатыылаах бытык; 2. перен. хатыылаах, кыыс- таах; колючий язык хатыылаах тыл; колючий взгляд хатыылаахтык көрүү.

I
аат. Түүтүн оннугар хатыылаах иннэлэрдээх күтэр курдук кыыл (поэзияҕа кини иннэтэ туох эмэ уһуктаахха холонор). ☉ Еж (в якутской поэз. что-л. остроконечное уподобляется игле ежа)
Чурумчуку харытын Дьуос түүтүн курдук сытыы Чулбуубаҕыыр сүргүөхтээх Тордуоҕунан хаптарда. Эллэй
Олус бөдөҥ дьуос көхсүгэр маарынныыр мутуга, лабаата суох адаархай үөрбэ тииттэрдээх сиһи быһа түһэн, үрэххэ киирбиппит. Далан
Ыстыыктар, дьуос кутуйах көхсүнүү, окуопа үрдүнэн өрө адаарыйа түһэллэр. «Кыым»
II
аат., тут. Саха ууһа охсор түөрт кырыылаах тимир тоһоҕото. ☉ Четырехгранный гвоздь, изготовлявшийся якутскими кузнецами. Хоруобуйатын хаптаһынын дьуоһунан туттартаата.
△ Бэрэбинэни, маһы туттарар икки төбөтүнэн бүк тутуллубут уһуктаах тимир. ☉ Скоба, служащая для скрепления бревен в строениях. Бэрэбинэтин суорарыгар хамсаабатын диэн икки өттүттэн дьуоһунан иҥиннэрдэ

дьүһ. туохт. Кытыыгынан, бүүрүккүнэн тас диэки барбыт, тэнийэн, улаатан тахсыбыт дьүһүннээх буол. ☉ Быть широким, раздутым, растопыренным по краям (напр., о ноздрях)
Өрө тыыннаҕына, томороон муннун сартайан хаалбыт таныылара күүскэ көппөҥнөһөллөр. П. Филиппов
Саһарбыт, уһуктара сартайбыт сурунар киниискэтин аҕалан мин иннибэр ууран кэбистэ. И. Никифоров
◊ Сартай от бот. — от арааһа. ☉ Род многолетних трав семейства злаков, ежа
Сыһыыларга хойуу, силистээх элбэх сыллаах бурдуктуҥу оттор: күкээрис (овсяница), мятчик, сартай от (ежа), …… уо. д. а. хото үүнэллэр. КВА Б
Сүөһүгэ бастыҥ аһылык — сартай от. МЛФ АҮө
ср. монг. сартайх ‘расширяться, раздуваться (о ноздрях)’, жартайх ‘выворачиваться (о веке)’, кирг. чардай ‘вспучиваться, вздуваться’

1. дьөһ.
2. Хайааһын хас буолар сирин бэлиэтиир. ☉ Указывает каждое место совершения действия (в каждом, на каждом, у каждого)
   Хостор аайы кырабааттар кэккэлэспиттэр. Амма Аччыгыйа
   Алаастарбыт аайытын Айхал-ырыа күүрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Ыал-ыал аайытын Ырыа-тойук элбээтэ. С. Васильев
   Симэхтээх аттар, сылгылар Сэргэ аайы тоҕуоруйбуттар. С. Данилов
3. Хайааһын хас туһуламмыт, тиийбит сирин бэлиэтиир. ☉ Обозначает каждый предмет, на который или до которого действие распространяется (в, на каждый, до каждого, по)
   Киириэхтин бу да маай ыал аайы Сүрэҕи сааскылыы ыллата! Күннүк Уурастыырап
   Сир-сир аайытын көппүппүт. П. Тобуруокап
   Ол сырдык сылаас сыдьаайа Ыал аайы тиийэрэ. С. Данилов
   [Нэһилиэк] салайааччылара, актыыптара, хомсомуоллара Ыал аайы тарҕаспыттара. М. Доҕордуурап
4. Хайааһын хас киһи, предмет ахсын анаммытын, туһуламмытын бэлиэтиир. ☉ Обозначает каждый предмет, для которого предназначено, на который распространяется действие (для, на)
   Ол үрдүнэн оҕонньордоох эмээхсин дьон аайы кэпсииллэр. Амма Аччыгыйа
   Мэнээк көрбүт кыыһыҥ аайы иирбэт буол. С. Ефремов
   Ыйытыы аайы эппиэтэ мунааҕа суох бэлэм буолан иһэр. Н. Лугинов
5. Ханнык эмэ предмет хас биирдии киһиэхэ баарын, бас билиллэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, имеющегося у каждого, принадлежащего каждому (у каждого)
   Тылбаастаммат эбээт таптал, Син биир буолар Омук аайы. — Тыла суох хаантан, харахтан Сүрэҕиҥ бүтэйдии таайар. Баал Хабырыыс. Бу саппыкы диэн таҥас киһи аайы суох. Саха фольк.
6. Бириэмэ суолталаах эбэтэр хайа эмэ көстүүнү, түбэлтэни бэлиэтиир ааттары кытта хайааһын сырыы ахсын буоларын көрдөрөр. ☉ Употребляется при обозначении времени, явления, за которое, во время которого регулярно, каждый раз происходит действие (в, на, каждый)
   Мин оҕо эрдэхпинэ күн аайы онон сылдьар этим. Амма Аччыгыйа
   Чэй аайы, Эбиэт аайы Дьэҥкир арыы хобордооххо долгуһуйда. С. Васильев
   Ыһыах күн аайы тэриллибэт. Ыал күн аайы ыҥырбат. Н. Заболоцкай
   Ити курдук Миша сырыы аайы түөркэ-биэскэ эппиэттээн тахсар. Н. Лугинов
   [Хатыҥ] анныгар хас сайын аайытын Уоллаах кыыс уураһан ааһыаҕа. П. Тобуруокап
   △ Ардыгар -та сыһыарыылаах ааттары кытта туттуллан, бириэмэни көрдөрөр суолтата күүһүрэр. ☉ Иногда при употреблении с именами с аффиксом -та усиливается его временное значение
   Байбал сыллата аайы баай Баһылайга хамнаска киирэн, сааскы Ньукуолунтан күһүҥҥү Бокуруопка диэри үлэлиир идэлээх. Күндэ
   Лена уута күннэтэ аайы атын-атын өҥнөнөр. Н. Якутскай
   △ Ардыгар төрүт түһүк оннугар -ын сыһыарыылаах ааттардыын туттуллар. ☉ Иногда вместо именительного падежа употребляется с именами с аффиксом -ын
   Ол курдук кыһынын аайы кэлэн били оҕонньоругар кыстыы-кыстыы, үс сайын убайын көрдөөн мэлиппит. Эрилик Эристиин
   [Дьаакып оҕонньор] Түүнүн аайытын Уута кэлэн биэрбэккэ, Кэмэ суох өр сытара. Күннүк Уурастыырап
7. Хайааһын оҥоһуллар төрүөтүнэн буолар предмети бэлиэтиир (үксүн кыратыта-намтата саныыр сыһыан дэгэттээх). ☉ Употребляется при обозначении предмета, являющегося причиной действия с модальным оттенком уменьшения и игнорирования (из-за, из-за такого пустяка)
   Мылахов чөм бааччы, кыра аайы ыгылыйбакка оргууй сылдьар бэйэтэ, ыараханнык үөһэ тыынан, ынчыктаан ылла, платогунан көлөһүнүн сотунна. Н. Лугинов
   Дьэ, ол биэс тыһыынча аайы миигин түбэһиннэрэн, төһө абыранар эбиккин. С. Ефремов
   Ол аайы ити ахсын хоргутуох сир баппатаҕын. АаНА СТСКТ
   △ Ардыгар сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает отношение пренебрежения
   Ол эн хааһаҕыҥ аайы мин бассабыыктарга тутуллуохпун баҕарбаппын. С. Ефремов
   Көр, хааска киирэн иһэн биир акаары чыркымай аайы тыаһы таһаарар диэн баар дуо! Т. Сметанин
   △ Бэйэни сэнэнии суолталанар. ☉ Имеет значение самоуничижения
   Эмиэ ол мин, ыал устун сылдьар кыыс аайы ол курдук буоллаҥый? Күндэ
   Ким билэр, ол мин аайы утуйбат буолбут үһүгүөн. С. Ефремов
8. Туох эмэ төлөбүрдээх, хардалаах буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар (үксүгэр кыратыта, намтата саныыр сыһыан дэгэттээх). ☉ Употребляется при обозначении предмета, в пользу, взамен которого совершается действие (часто имеет оттенок уменьшения и нек-рого принижения)
   Киһи аайы кыһаллан, өрүү ким ханнык кыһалҕалааҕын туоһулуур. Н. Лугинов
   Биир-икки тыһыынчаны биэриэм... Ол аайы алта тыһыынчаны куппаппын. Н. Якутскай
   △ Хас биирдии предмеккэ түҥэтэр суолталанар. ☉ Имеет количественно-распределительное значение. Көлөһүн күнүн аайы биирдии солкуобайы ылбыттар. Киһи аайы үстүү куобах тигистэ
9. Ким, туох туһунан этиллэргэ сэниир, алын саныыр сыһыаны бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая объектные отношения, употребляется при обозначении лица, предмета, к которому говорящий относится с пренебрежением, свысока
   Ол бассабыыктар кини аайы киэптэтиэхтэрэ дуо? И. Никифоров. «Оо, бу Бүүкээнниир Ыаһах аайы эмиэ тугум үс баһай», — диэн баран, Алаа Моҥус икки баһын хомуйан кэбистэ. Саха фольк.
10. ситим т. суолт.
11. Сөп түбэсиһии сыһыанын көрдөрөр салаа этиини холбуур. ☉ Выражает отношение соответствия, присоединяет придаточное предложение (соотв. по мере того, как)
    Крымҥа чугаһаатах аайы, улам итии, саас буолан иһэр. Амма Аччыгыйа
    Күн саһарҕата уоттанан истэҕин аайы, чочумаас төбөтө араас күлүмүрдэс өҥүнэн оонньоон, сырдаан, сыдьаайан истэ. Т. Сметанин
    Суол холбоһуута чугаһаатаҕын аайы кыыс оҕо кэһиэҕэ суох кэрэ чаҕаан куолаһа субу чугаһаан иһэр. М. Доҕордуурап
12. Кэм сыһыанын көрдөрөр, бириэмэ салаа этиини холбуур. ☉ Выражает временные отношения, присоединяет придаточное предложение времени (каждый раз, как)
    Бары тэрилтэлэртэн барыларыттан эҕэрдэ тыл этиллэн истэҕин аайы, ытыс тыаһаан иһэр. Эрилик Эристиин
    Күөрэгэй хас хааһыланнаҕын аайы, кутуйахтар ыалдьыттыыр буоллулар. Т. Сметанин
    Ааны тоҥсуйдахтарын аайы, дьигис гынара. Н. Лугинов
    ср. др.-тюрк. сайу ‘каждый, еже’
13. Төрүөт сыһыанын көрдөрөр, биричиинэ салаа этиини холбуур (арыт сэниир дэгэттэнэр). ☉ Выражает причинные отношения, присоединяет придаточное предложение причины (иногда имеет оттенок пренебрежения — соотв. из-за того, что)
    Кууһума эмээхсин охсубутун аайы туох буолуой. Н. Павлов
    Киһи оонньообутун аайы кыыһырыма, доҕор. Н. Неустроев
    Ол төрөппүт аҕатын үбүн матайдаатаҕын аайы [түрмэҕэ] тоҕо уктахтарай, доҕоор. А. Софронов
14. Туох эмэ «оннугун иһин оннук» диэн сыһыаннаһыыны көрдөрөн, чугуйар (төннөрөр) салаа этиини холбуур. ☉ Выражает уступительные отношения, присоединяет уступительно-противительное придаточное предложение
    Билигин кырдьар кырыыһа кыпчыйбытын аайы мин да уруккута уола хаан этим. Эн биһиги үөрэҕэ суох буоламмыт билбэтэхпит аайы, бу былаас хаана, эрэйэ, өлөрсүүтэ суох кэлбит үһү дуо? Амма Аччыгыйа

I
аат.
1. Иистэнэргэ аналлаах, таҥаһы курдары анньан сабы таһаарар үүттээх, уһуктаах синньигэс тимир. ☉ Игла, иголка (для шитья)
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан киҥэнаара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Муҥ сатаатар, этэрбэс тигэр суон иннэ суох буоллаҕа үһү. Болот Боотур
Олорон эрэн иннэбин тоһутан кэбистим. Н. Заболоцкай
2. Араас аналлаах сытыы уһуктаах тимир. ☉ Металлический стержень с заостренным концом различного назначения, игла
Патефон иннэтэ. Укуол иннэтэ.  Борохулуо саа этэ: иннэтэ бөстүөнү кыайан эспэт этэ. М. Шолохов (тылб.)
3. Сорох мас, үүнээйи мутукчата, хатыыта. ☉ Хвоя (иглообразная листва некоторых деревьев, кустарников)
Онтон харыйа иннэтин илдьэ кэлэн [тоҥсоҕой] хаптаһыны тардыалыы сатаан баран, кыайбакка эмиэ төннөр. Амма Аччыгыйа
Ньимиһэн турбут бэстэр мутуктара, соһуйбуттук кини сирэйин эттииллэрэ, сытыы иннэлэринэн кэйэллэрэ. Н. Заболоцкай
Дөлүһүөн уга баар хатыылаах, Дьөлүтэ кэйэр иннэлээх. Баал Хабырыыс
4. Сорох кыыллар, балыктар, үөннэркөйүүрдэр кытаанах хатыылара. ☉ Твердые, колючие образования, шипы на теле некоторых животных и рыб, иглы (напр., ежа). Дьуос иннэлэрэ. Ыҥырыа иннэтэ
5. көсп. Сытыы уһуктаах, синньээн көстөр туох эмэ. ☉ Остроконечный тонкий предмет или его части; шпиль
Адмиралтейство иннэтэ ыраахтан күн уотугар күлүмүрдүү турар.  Күн уотун сытыы иннэтэ Күрдьүгү тэһитэ кэйдэ. Баал Хабырыыс
♦ Бэлэһигэр биэс (икки) иннэлээх көр бэлэс. Иннэ буолан сүппүт - сүтүө суохтаах да сиргэ сүтэн хаалбыт, көстүөхтээх да сиргэ кыайан көстүбэт. ☉ Затеряться так, что невозможно найти, разыскать (букв. как иголка в стогу сена (затеряться))
Иннэ буолан сүппүт инженербит киппэ киэптээх, ходьоҕор уҥуохтаах киһи буолан биэрдэ. С. Федотов. Иннэ буоллаҕай (буолбатах) - ханна барыай, көстүө, баар буолуо. ☉ Не иголка (о том, что сложно, невозможно потерять; найдется, обнаружится обязательно)
[Өлөөнө:] Ол куорат сиргэ көрдүүр киһиҥ аатын билбэт буолан баран, хайдах булуом дии саныыгын? [Солко:] Төһө да куоратын иһин киһи иннэ буолбатах. С. Ефремов. Иннэ кылаанын <да> саҕа - адьас кыра (да). ☉ Ничтожный, совсем маленький, крапинка (букв. словно острие иголки)
Иннэ кылаанын да саҕа Иҥнигэс диэн суох. П. Тобуруокап
Василийга хаһан да иннэ кылаанын саҕа мэҥи түһэриэ суоҕа, кини мэлдьи ыраас буоллун! А. Сыромятникова
Иннэ да кылаанын саҕа Кини көрөр итэҕэһи. Баал Хабырыыс. Иннэни ыйыстыбыт (сиэбит) курдук - олус иинэ хаппыт, синньигэс, уҥуох-тирии киһини этэллэр. ☉ Об очень худом человеке (букв. словно проглотивший иголку)
Иннэни сиэбит курдук синньигэс киһи (өс ном.). Кини хайдах иинэн, иннэни ыйыстыбыт курдук буолан хаалтын көрөөр ээ. Н. Заболоцкай
Кини [бөрө], иннэни сиэбит ыт курдук, уҥуохтаах тириитэ эрэ ордон хаалан, быһар быһаҕаһа бүтүннүү төбө иччитэ буолбут. Р. Кулаковскай. Кэбиһиилээх оттон (окко) иннэни булартан итэҕэһэ суох (көрдүүр курдук) - олус уустук, бириинчик; киһи эрэ кыайбат (дьыалата, үлэтэ). ☉ Об очень сложном поиске кого-чего-л. (соотв. все равно что искать иголку в стогу сена)
Ону [өйдөөх тылы] хостоон таһааран, арааран ылыы, кэбиһилээх оттон иннэни булартан итэҕэһэ суох уустук дьыала. Н. Лугинов
◊ Иннэнэн эмтээһин көр эмтээһин
Нина Александровна Саха сирин быраастарыттан аан бастакынан иннэнэн эмтээһини баһылаабыт уонна элбэх киһини үтүөрдүбүт невропатолог-быраас. «Кыым»
II
көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүккэ хайааһын илин өттүгэр туһуламмыт предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательного падежа употребляется при обозначении предмета, в переднюю сторону которого направлено действие (перед, к, в). Кыһыл Ойуун уһуктан, туран уот иннигэр баран аргынньахтаан олорор. П. Ойуунускай
Арай Марисаны икки киһи, икки дабыдалыттан өрө ыйыы соһон, Турахин иннигэр илтилэр. Эрилик Эристиин
2. Сыһыарыы түһүккэ хайааһын илин өттүгэр буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, впереди которого совершается действие (перед)
Уот иннигэр Ыстапаанньыйа эмээхсин олорор. Н. Неустроев
Балаҕан иннигэр, сылбах оҕуруот иһигэр, үс-түөрт сыарҕа от бугулланан турар. Күндэ
Талахтар иннилэригэр сүүрбэччэ миэтэрэ сиртэн буруо бурҕас гынна. Т. Сметанин
3. Таһаарыы түһүккэ хайааһын илин өттүттэн тахсар, тэйэр предмети бэлиэтииргэ туттуллар (сэдэхтик тут-лар). ☉ Употребляется при обозначении предмета, с (от) передней стороны которого исходит действие или удаляется предмет (употр. редко). Аттаахтар бөлөх талах инниттэн тэйэн бардылар. Ыалдьыт уот инниттэн халбарыйан биэрдэ
4. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын илин өттүнэн буолар, тарҕанар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, по или вдоль передней стороны которого совершается, распространяется действие (по, впереди)
Петя ыскылаат иннинэн тиийэн кэлэр. С. Ефремов
Кымньыыгын уолаттар иннилэринэн кириэс-мараас далбаатаата. Эрилик Эристиин
Муустар улам үллэ анньан, кини иннинэн аалсан устан дагдалдьыһан эрэллэр эбит. Н. Заболоцкай
тюрк. ийне, йиҥне