1) долгожданный, желанный; кэтэбиллээх ыалдьыт долгожданный гость; кэтэбиллээх кэм желанный час; 2) имеющий стражу, охрану, караул; с... стражей, с... охраной, с... караулом; охраняемый; кэтэбиллээх аан вход, который охраняется.

аат. Тардыы форматыгар: таптыыр киһим (оҕом, кэргэним), тапталлааҕым. ☉ Любимый, желанный, милый (обычно употр. в притяжат
ф.). Хобдох, курус... сарсын, Нина, Сарсын дьиэбэр тиийэммин, Көмүлүөкпэр иттэ-иттэ, Көмүсчээммин таптыам мин. А. Пушкин (тылб.)

даҕ. Күүтүүлээх; күүттэриилээх, баҕарыылаах, күндү. ☉ Ожидаемый, долгожданный; желанный, дорогой
Кэтэһиилээх Дед Мороз бытыга туртайан киирэр. Суорун Омоллоон
Өр күүттэрбэккэ, кэтэһиилээх уолчаан Толя Токосов эмиэ көтөн түстэ. И. Данилов
Саха сирин кииниттэн кэлэр почта туохтан да күндү, кэтэһиилээх буолара. А. Сыромятникова
Сарсыарда долгуйуулаах, кэтэһиилээх кэмнэрэ дьэ кэллэ. В. Яковлев

1. даҕ.
2. Тугу эмэ олоххо киллэрэр дьулуурдаах. ☉ Имеющий желание осуществить что-л. Алмаастаах куорат хайдах үөскүүрүн илэ харахтарынан көрүөхтэрин баҕалаах суруналыыстар быыстала суох субуһаллара. И. Данилов
   Кини үлэҕэ, көргөнарга баҕалаах, кэпсэтинньэҥ, эйэҕэс киһи. Н. Заболоцкай
   Оҕолорун үөрэттэрэргэ улахан баҕалаах ийэлээх-аҕа Ылдьаананы эмиэ оскуолаҕа киллэрэргэ бэлэмнээн барбыттара. «ББ»
3. Күүтүүлээх, кэтэһиилээх. ☉ Желанный, желательный, ожидаемый
   Баҕалаах сирбэр быйыл сырыттым. Баҕалаах сайыммыт дьэ үүннэ. —Үрүҥ күн сырдыга баҕалаах (өс хоһ.). Уһуннук устарга салҕаммыт, Тыраап устунан халтарыйа, Баҕалаах сиргэ таҕыстыбыт, Дорообо, куорат Мухтуйа! Дьуон Дьаҥылы
4. аат суолт. Туох эмэ үчүгэйгэ тардыһыы, дьулуур. ☉ Желание, стремление к чему-л. хорошему
   [Максим] Хайаан да дьон-сэргэ ортотугар үлэлиир-хамсыыр баҕалааҕа өтө биллэрэ. П. Филиппов
   Билиэн-көрүөн баҕалаахтар былыр да ханна барыахтарай? Р. Кулаковскай
   Ол [тыл] баайыттан ким баҕалаах барыта дэлэгэйдик туһанар. Амма Аччыгыйа

1. даҕ.
2. Төрөппүттэрэ эбэтэр кинилэртэн биирдэстэрэ өлөн, көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт (оҕо). ☉ Ставший сиротой, сирый (о ребёнке)
   Даайа …… тулаайах буолан, кэлэ-бара сатаан, олохпун эрэ булуум диэн, Ыстапааҥҥа эргэ тахсыбыта. А. Софронов
   Кини, төрөппүттэрэ кыра эрдэҕинэ өлөннөр, тулаайах оҕо эрэйин-кыһалҕатын көрөн-билэн улааппыта. Софр. Данилов
   Аҕабыт өлбүтүн кэннэ биһиги ийэбитигэр түөрт кыра оҕо тулаайах хаалбыппыт. Эрилик Эристиин
3. Иитэр, көрөр-истэр дьоно суох, соҕотох (дьахтар, кырдьаҕас киһи), огдообо. ☉ Оставшийся без кормильца, попечения, одинокий, вдовый (о женщинах, стариках)
   Тулаайах Хобороос эмээхсин икки ыанар ынаҕа уолан, …… аас-туор олорор кэмэ этэ. Н. Якутскай
   Син ханна да тулаайах Дьахтар наар көр аргыстаах Олорбот ээ, быһыыта... И. Гоголев. Аан дойду сонунун күн аайы истэр: Араллаан-айдаан, сэрии да ньиргийэр... Тулаайах ийэ тулуйбат ону: «Тохтотуҥ, — диир кини, — хааны тоҕууну!» С. Тарасов
4. көсп. Соҕотох, туспа, ойдом сылдьар, турар. ☉ Отделённый от других, сиротливый, одинокий (о чём-л.)
   Күн аннын диэки ханнык эрэ тулаайах булгунньах чочойон көстөр. Н. Заболоцкай
   Дмитрий Кузьмич Сергеев оҕонньорго соторутааҕыта охсуһуу толоонугар охтубут оҕотун тулаайах уордьана кэлбитэ. А. Олбинскай
   Аар-тайҕа үрдүнэн киһи баарын биллэрэн тулаайах күөх буруо мэҥэ халлааҥҥа өрө дабайа, субулла унаарыйбыта. «ХС»
5. көсп. Соҕотох курдук сананар, соҕотохсуйар. ☉ Тоскливо-одинокий, унылый, сиротливый (напр., о мысли, душе)
   Тулаайах толкуйум Тууга хаайтарбыт Туллуктуу тууллайда... А. Софронов
   Өлтө ырааттар да мин өйбөр Өлбөтөх эдэр доҕорум Тулаайах кута мин кулгаахпар Кыланан ааста оҥордум. С. Данилов
   Тулаайах сүрэх уйан бааһын оһоро, Дьоллоох оҕо сааһы эргитэ, үөрүүнэн толоро, Туруҥ, аһыныгас сүрэхтээх күн дойдум дьонноро! Эллэй
6. аат суолт. Дьиэ кэргэнэ суох хаалбыт киһи (оҕо, огдообо, кырдьаҕас). ☉ Оставшийся одиноким человек (напр., ребёнок-сирота, вдова)
   Таҥара тулаайаҕы аһынар (өс хоһ.). Бу үс дьон дьиэлэрин тула …… дьадаҥылар, огдооболор, тулаайахтар олороллор. Н. Якутскай
   Икки тулаайах бэйэ-бэйэбитин аһыныһан, өйөнүһэн, …… сыһыаммыт сыл аайы тупсан испитэ. М. Доҕордуурап
   ♦ Хара быарым тулаайаҕа эргэр. — күүтүүлээх-кэтэһиилээх, күндүттэн күндү (соҕотох тапталлаах оҕону этэргэ). ☉ Любимый, желанный, единственный (букв. придаток (моей) чёрной печени — о ребёнке). [Оҕонньор:] «Мин оҕолорбун …… нохтолоох сүрэҕим ытарҕата, хайҕах хара быарым тулаайаҕа курдук саныыбын эбээт!» Ньургун Боотур
   Тэҥн. сүрэҕим ытарҕата. Төгүрүк тулаайах көр төгүрүк. Төгүрүк тулаайах кыра оҕо хаалан, Дабыыт үчүгэй иитиини ылбатаҕа. И. Никифоров
   Ол кэмтэн төгүрүк тулаайах хааламмын Ыал устун барбытым, иитимньи буолбутум. А. Бэрияк. Тыыннаах тулаайаҕа кэпс. — төрөппүттэрэ эбэтэр кинилэртэн биирдэрэ бырахпыт, ииппэт оҕолоро. ☉ Сирота при живых родителях или родителе
   Билэр аҥаардас ийэни, Бу уол — тыыннаах тулаайаҕа. Баал Хабырыыс
   Оо, оҕом сыыһа тыыннаах тулаайаҕа буолан сырыттаҕын ньии. Г. Колесов
   ◊ Быар тулаайаҕа (кыбадырааттыы) көр быар
   Кынат тулаайаҕа көр кы- нат. Ытарыгар кыталык кынатын тулаайаҕын тоһуппут. Багдарыын Сүлбэ. Тулаайах хол — сылгы ойоҕоһо суох ылыллыбыт илин атаҕа. ☉ Часть ноги коня без ребёр (букв. нога-сирота).
   ср. др.-тюрк. тул, тол ‘вдова, овдовевший’, тув. дулгуяк ‘вдова, вдовец’, казах. түл ‘овдовевший; осиротевший’