иэҕэй диэнтэн холб. туһ. Уһун киэһэни, түүнү быһа өҥкөгөр үөт аннынааҕы быыкайкаан эҥээр отууларын икки өттүгэр иэҕэһэн олорон тахсаллар. А. Сыромятникова
Өр кэтэһиилээх сааскы итии күннэргэ нэһииччэ аҕай иэҕэһэн тиийэллэр. Н. Заболоцкай
Онно [Хатыҥ Үрэххэ] бырахтараары, такси күүтэн иэҕэһэн турдубут. «ХС»

даҕ. Өр, уһун кэмҥэ ахтыллар, кэтэһиллэр. ☉ Связанный с долгим ожиданием
Билигин аҕай үлэлии олорбут устудьуоннар ити кэтэһиилээх тиһэх чуораан күүтүүлээх үтүө сураҕы аҕалбытыныы үөрэ түстүлэр. Н. Лугинов
Биир сарсыарда күүтүүлээх сыа хаар барахсан сири-дойдуну саба түстэ. М. Попов
Арыт ханна эмэ хонон-өрөөн баран, ийэлээх аҕатыгар күүтүүлээх күндү киһи буолан …… кэлэрэ. П. Аввакумов

туохт. Сырдаан, сандааран көһүн. ☉ Быть озарённым, осиянным
Сырдык сарыал сыдьаайданан, Итии сиккиэр илдьиттэнэн, Сылаас самыыр ыһыахтанан, Илгэ сайын эҥээрдэнэн Кэлэр эбээт, илэ-чахчы, Кэтэһиилээх илэ сааспыт! Күннүк Уурастыырап
Саргылардаах санаалары, сардаҥалаах ыралары Сыдьаайданан сырдыы үүннэ Саҥа дьылбыт төрүүр күнэ. М. Ефимов

даҕ.
1. кэпс. Наһаа бытаан, оҥоруохча оҥорбот, уһатар-кэҥэтэр идэлээх. ☉ Медлительный, затягивающий дело, неисполнительный
Дьиэлээх киһи дьиэтин муосталыах аатырбыта хас да сыл буолта да, бэйэтин иннэ кэллэр эрэ, олус уһаарба, сыылба. И. Федосеев
Иккиэн да уһаарба, биир үлэни биэстэ этитэн баран сыһыллан тиийэн толорор дьон. Улдьаа Харалы
2. көсп. Кэтэһиилээх-манаһыылаах, бытааннык, оргууйдук буолар. ☉ Требующий ожидания, неторопливый
Оннугун оннук да, сөмөлүөтү кэтэһэр уһаарбата бэрт ини. Айталын
Пётр Алексеев тыа сирин судургу, уһаарба олоҕор кыра оҕолуу булкуһан, уруккутугар эргиллибит курдук буолбута. ОЛ ПА

туохт. Тугу эмэ (олус кэтэһиилээҕи, долгутуулааҕы) оҥоро охсор баҕаҕын уҕарыт, кыатана тутун, туттун (үксүгэр буолб. ф-ҕа). ☉ Воздерживаться от сильного желания сделать, исполнить что-л. (долгожданное, волнительное) как можно скорее (обычно в отриц. ф.)
Биһиги ырбыт ат тэлиэгэтигэр тулуйан-тэһийэн олорбокко, түһэн, төһө эмэ куота баран, томтор үрдүнээҕи күөх окко быардаан сытан арааһы сэһэргэһэбит. Амма Аччыгыйа
Мэник Мэникчээн Сэргэчээн тулуйбата-тэһийбэтэ. Соҕотох бу киэһэ, сибилигин Боруукайга сатыы ыстаныах санаата киирдэ. Болот Боотур
Сабыс-саҥа сырдык дьиэ тутуллан бүтэрин эдэрдиин-эмэнниин тулуйбакка-тэһийбэккэ кэтэспиппит. КИ АДББ

1. даҕ.
2. Тугу эмэ олоххо киллэрэр дьулуурдаах. ☉ Имеющий желание осуществить что-л. Алмаастаах куорат хайдах үөскүүрүн илэ харахтарынан көрүөхтэрин баҕалаах суруналыыстар быыстала суох субуһаллара. И. Данилов
   Кини үлэҕэ, көргөнарга баҕалаах, кэпсэтинньэҥ, эйэҕэс киһи. Н. Заболоцкай
   Оҕолорун үөрэттэрэргэ улахан баҕалаах ийэлээх-аҕа Ылдьаананы эмиэ оскуолаҕа киллэрэргэ бэлэмнээн барбыттара. «ББ»
3. Күүтүүлээх, кэтэһиилээх. ☉ Желанный, желательный, ожидаемый
   Баҕалаах сирбэр быйыл сырыттым. Баҕалаах сайыммыт дьэ үүннэ. —Үрүҥ күн сырдыга баҕалаах (өс хоһ.). Уһуннук устарга салҕаммыт, Тыраап устунан халтарыйа, Баҕалаах сиргэ таҕыстыбыт, Дорообо, куорат Мухтуйа! Дьуон Дьаҥылы
4. аат суолт. Туох эмэ үчүгэйгэ тардыһыы, дьулуур. ☉ Желание, стремление к чему-л. хорошему
   [Максим] Хайаан да дьон-сэргэ ортотугар үлэлиир-хамсыыр баҕалааҕа өтө биллэрэ. П. Филиппов
   Билиэн-көрүөн баҕалаахтар былыр да ханна барыахтарай? Р. Кулаковскай
   Ол [тыл] баайыттан ким баҕалаах барыта дэлэгэйдик туһанар. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Быардыы сытан эбэтэр илиигэр, тобуккар тирэнэн сыҕарый. ☉ Ползать или передвигаться на четвереньках
[Өлөөнө:] Оҕом бу муостаҕа сыыла сылдьара, саҥа хааман бадьаралыыра, бу олоппосторго ытта сатаан дэлбэритэ түһэрэ субу баарга дылы. С. Ефремов
Адьас ыраахтан сэрэнэн үөмэн киирдэ. Биир да амынньыары тоһуппакка тииттэри күлүктэнэн сыылан истэ. Улдьаа Харалы
Разведчиктар, бэйэлэрин, инники лииньийэлэрин ааһан, ханнык эрэ хотоол сиринэн быардарынан сыылан иһэллэр. «ХС»
2. көсп. Бытааннык, ыксаабакка бар, айаннаа. ☉ Передвигаться тихо, медленно, ползти
Борохуот нэстик сыылар. И. Гоголев
Афанасий Васильевичка көмөлөһөөрү Хабырыыс лааппы дьиэ диэки сыылар. Н. Якутскай
Арамаан кэһэйдин. Дьахтар сүгүннэрэн аҕалыа ини, бүтүн үс массыыналаах холкуостан массыына ылбакка, оҕуһунан сыылан истэҕэ үһү. С. Ефремов
△ Бытааннык ааһан ис (бириэмэ туһунан). ☉ Течь медленно (о времени)
Хара хоруо курдук хараҥа сыллар быардарынан сыыллан ааһан испиттэр. Софр. Данилов
Кэтэһиилээх мүнүүтэлэр сыылбыттара. СОТА. Бириэмэ наһаа бытааннык сыыллар. А. Кожедуб (тылб.)
♦ Быаргынан сыыл көр быар
Үлэлээ, бэйэҥ баскын бэйэҥ билин, хас тоттук оҕо иннигэр быаргынан сыыллыма. А. Сыромятникова. Сыыла сылдьан сыарҕа быатын быс (кэрбээ) — биллибэтинэн, көстүбэтинэн сэмээр сылдьан ол-бу дьээбэни, куһаҕаны оҥор. ☉ Незаметно, исподтишка творить что-л. недоброе
Үс сыанаҥ содула баһаам. Харахха быраҕыллыбакка эрэ сыыла сылдьан сыарҕа быатын быһааччы диэн, хата, кини баар. Н. Лугинов
Сүгүн буол, били сыыла сылдьан сыарҕа быатын быһар дииллэригэр дылы, туой тиэрэни баран. А. Сыромятникова
Дьэргэлээх Уолуктай бары куһаҕаны тэрийэллэр быһыылаах. Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбииллэр. «ХС»
ср. кум. йыл, алт. дьыл, хак. чыл, кирг. жыл ‘двигаться; ползти, ползать; кататься (на коньках, на лыжах)’

1. эһин диэнтэн хай. аата. Кыһалҕа, эрэй эстиитин, Кыра дьон дьолун туой! Күннүк Уурастыырап
   Кыа хааннаах кыргыстан, Эстииттэн элиллэн, Ол Эр Соҕотох бу сиргэ кэлбитэ. Эллэй
   Иэдээҥҥэ, эстиигэ тиэрпитэ Үрүҥ саар хос бастаах өрүөллээх торуона. С. Васильев
2. Күүһү-уоҕу, сыраны сүтэрии. ☉ Потеря силы, энергии, изнеможение
   Сырасылба эстиитэ диэн хайдаҕын үчүгэйдик билэр. С. Никифоров
   Бу манна мин тэстим тилэҕим тириитин, Бу манна мин биллим күүс-сыра эстиитин. А. Абаҕыыныскай
   Үһүс омурҕаҥҥа Дьэкиимим биирдэ олоро түһүө баара дуо? Киэһэнэн эстии бөҕө буолла. Э. Соколов
3. Тоҕо көтөн баран тахсыы (хол., булкаан туһунан). ☉ Извержение (о вулкане)
   Везувий булкаан эстиитэ олус соһумар этэ. Н. Якутскай
   Булкаан эстиититтэн былыр лааба халыйбыт. БИГ ӨҮөС
4. Эстэр сэп сэрээтин эһии. ☉ Разрядка оружия выстрелом
   «Кэлим элбэх кэлгиэлээх Кэтириининискэй доруобун Эҥсилгэннээх эстиитэ эккэ эрэ», — дэһэллэр. С. Данилов
   Суох буоллун сэрии сибиэнэ, Тэргэн эстиитин дирбиэнэ. Күннүк Уурастыырап
   Эстии күүһүттэн сирбит титириир. И. Егоров
   △ Иитиллибит булт сэбин иитиитэ төлөрүйүүтэ, төлө барыыта. ☉ Разряжение охотничьей снасти
   Бары сохсолор эстиилэрин бириинсибэ биирдэр. ТСКБ
5. Өрүскэ саас муус барыыта. ☉ Вскрытие реки, ледоход
   Өрүс эстиитэ — кэтэһиилээх да буоллаҕа. «ХС»
   Лена мууһун эстиитэ, От-мас тыллан кэлиитэ Кэрэ күндү сэгэрбин Кэтэспитим — кэлбэтиҥ. Эллэй
   Саас өрүс эстиитигэр, куорат дьоно муус устарын көрөөрү өрүс хааһыгар киирэннэр, төттөрү-таары хаамсар үгэстээх этилэр. Р. Кулаковскай
   ♦ Имири эстии — дьиэ кэргэнтэн биир да киһи хаалбакка бары өлүүлэрэ. ☉ Массовая гибель людей (напр., всех членов семьи во время Ленинградской блокады)
   [Таня Савичева тылларын] Санаан кэлиҥ Дьиэ кэргэн имири эстиитин, Дириҥ кутурҕан сүрэҕи ааларын. И. Федосеев

1. даҕ.
2. Төрөппүттэрэ эбэтэр кинилэртэн биирдэстэрэ өлөн, көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт (оҕо). ☉ Ставший сиротой, сирый (о ребёнке)
   Даайа …… тулаайах буолан, кэлэ-бара сатаан, олохпун эрэ булуум диэн, Ыстапааҥҥа эргэ тахсыбыта. А. Софронов
   Кини, төрөппүттэрэ кыра эрдэҕинэ өлөннөр, тулаайах оҕо эрэйин-кыһалҕатын көрөн-билэн улааппыта. Софр. Данилов
   Аҕабыт өлбүтүн кэннэ биһиги ийэбитигэр түөрт кыра оҕо тулаайах хаалбыппыт. Эрилик Эристиин
3. Иитэр, көрөр-истэр дьоно суох, соҕотох (дьахтар, кырдьаҕас киһи), огдообо. ☉ Оставшийся без кормильца, попечения, одинокий, вдовый (о женщинах, стариках)
   Тулаайах Хобороос эмээхсин икки ыанар ынаҕа уолан, …… аас-туор олорор кэмэ этэ. Н. Якутскай
   Син ханна да тулаайах Дьахтар наар көр аргыстаах Олорбот ээ, быһыыта... И. Гоголев. Аан дойду сонунун күн аайы истэр: Араллаан-айдаан, сэрии да ньиргийэр... Тулаайах ийэ тулуйбат ону: «Тохтотуҥ, — диир кини, — хааны тоҕууну!» С. Тарасов
4. көсп. Соҕотох, туспа, ойдом сылдьар, турар. ☉ Отделённый от других, сиротливый, одинокий (о чём-л.)
   Күн аннын диэки ханнык эрэ тулаайах булгунньах чочойон көстөр. Н. Заболоцкай
   Дмитрий Кузьмич Сергеев оҕонньорго соторутааҕыта охсуһуу толоонугар охтубут оҕотун тулаайах уордьана кэлбитэ. А. Олбинскай
   Аар-тайҕа үрдүнэн киһи баарын биллэрэн тулаайах күөх буруо мэҥэ халлааҥҥа өрө дабайа, субулла унаарыйбыта. «ХС»
5. көсп. Соҕотох курдук сананар, соҕотохсуйар. ☉ Тоскливо-одинокий, унылый, сиротливый (напр., о мысли, душе)
   Тулаайах толкуйум Тууга хаайтарбыт Туллуктуу тууллайда... А. Софронов
   Өлтө ырааттар да мин өйбөр Өлбөтөх эдэр доҕорум Тулаайах кута мин кулгаахпар Кыланан ааста оҥордум. С. Данилов
   Тулаайах сүрэх уйан бааһын оһоро, Дьоллоох оҕо сааһы эргитэ, үөрүүнэн толоро, Туруҥ, аһыныгас сүрэхтээх күн дойдум дьонноро! Эллэй
6. аат суолт. Дьиэ кэргэнэ суох хаалбыт киһи (оҕо, огдообо, кырдьаҕас). ☉ Оставшийся одиноким человек (напр., ребёнок-сирота, вдова)
   Таҥара тулаайаҕы аһынар (өс хоһ.). Бу үс дьон дьиэлэрин тула …… дьадаҥылар, огдооболор, тулаайахтар олороллор. Н. Якутскай
   Икки тулаайах бэйэ-бэйэбитин аһыныһан, өйөнүһэн, …… сыһыаммыт сыл аайы тупсан испитэ. М. Доҕордуурап
   ♦ Хара быарым тулаайаҕа эргэр. — күүтүүлээх-кэтэһиилээх, күндүттэн күндү (соҕотох тапталлаах оҕону этэргэ). ☉ Любимый, желанный, единственный (букв. придаток (моей) чёрной печени — о ребёнке). [Оҕонньор:] «Мин оҕолорбун …… нохтолоох сүрэҕим ытарҕата, хайҕах хара быарым тулаайаҕа курдук саныыбын эбээт!» Ньургун Боотур
   Тэҥн. сүрэҕим ытарҕата. Төгүрүк тулаайах көр төгүрүк. Төгүрүк тулаайах кыра оҕо хаалан, Дабыыт үчүгэй иитиини ылбатаҕа. И. Никифоров
   Ол кэмтэн төгүрүк тулаайах хааламмын Ыал устун барбытым, иитимньи буолбутум. А. Бэрияк. Тыыннаах тулаайаҕа кэпс. — төрөппүттэрэ эбэтэр кинилэртэн биирдэрэ бырахпыт, ииппэт оҕолоро. ☉ Сирота при живых родителях или родителе
   Билэр аҥаардас ийэни, Бу уол — тыыннаах тулаайаҕа. Баал Хабырыыс
   Оо, оҕом сыыһа тыыннаах тулаайаҕа буолан сырыттаҕын ньии. Г. Колесов
   ◊ Быар тулаайаҕа (кыбадырааттыы) көр быар
   Кынат тулаайаҕа көр кы- нат. Ытарыгар кыталык кынатын тулаайаҕын тоһуппут. Багдарыын Сүлбэ. Тулаайах хол — сылгы ойоҕоһо суох ылыллыбыт илин атаҕа. ☉ Часть ноги коня без ребёр (букв. нога-сирота).
   ср. др.-тюрк. тул, тол ‘вдова, овдовевший’, тув. дулгуяк ‘вдова, вдовец’, казах. түл ‘овдовевший; осиротевший’

I
сыһ., кэпс. Оччо куһаҕана да, үчүгэйэ да суох, ортотунан. ☉ Нехорошо и неплохо, посредственно; опасно, терпимо. Олоруубут аҕай
□ Киниттэн хайдах сылдьарын, олорорун туһунан ыйыттахха, халымалыы «аҕай» диэн саҥа аллайыаҕа. «ХС»
[Сүлүгүрэс Сүөдэр:] Эһиги туох-хайдах олороҕут? [Бырдаахап:] Олоруубут аҕай. Эһиги ыаллар, саҥа атыыһыттар куораттан тахсаннар, күннээн олордоххут дии. Н. Неустроев
II
эб.
1. Предмет, хайааһын бэлиэтин эбэтэр хайааһыҥҥа, предмеккэ бэйэтигэр мөлтөтөн, намтатан биэриини биитэр сыһыаннаһыыны көрдөрөр (даҕ., сыһ., туохт. ф-рын, аат. (сэдэхтик) уо. д. а. кытта тут-лар). ☉ Выражает ослабление, пониженную оценку признака предмета, действия или самого предмета и действия (употр. с прил., нареч., ф-ми гл., имен сущ. (редко) и т. п.)
Эн онно аҕыйах аҕай аста суулаан, баайан баран, оннугар ууран кэбиһээр. Суорун Омоллоон
Аана нэһиилэ аҕай өйөнөн олорор, баһын бөрүкү кыаммат буолбут. Күндэ
Учууталлар үчүгэй сыананы туруоруохтарын туттуналлар, бүтэн хаалыа диэбиттии харыстаан аҕай туруораллар. Н. Лугинов
2. Хайааһыны, бэлиэни, араас иэйиилээх сыһыан дэгэттээн (хомойуу, сөҕүү, омуннааһын, ордугурҕааһын уо. д. а.) күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает усиление действия, признака предмета с различными модально-эмоциональными оттенками (сожаление, изумление, преувеличение, зависть и т. п.)
Арыгы истэр тухары дьону-сэргэни былырбылыргыттан билиҥҥэ диэри алдьатта аҕай. Далан
Кини бэйэтэ даҕаны уһун умнас суолун, киэҥ тайҕаны быһа санныгар быыкаайык матаҕа сыыһа сүгэһэрдээх сылдьыбыта аҕай. А. Сыромятникова
Күнүскүнэн эбэ өрүс хобордоон, көмүөлэ көтөҕүллээри ыксаабыт, ыгыллыбыт аҕай этэ. П. Филиппов
Биэс киилэлээх биэдэрэтэ Биэрэҥэлээн аҕай биэрдэ. Р. Баҕатаайыскай
Дьэ, оҕолоор, дьүкээбил уота умайан күүдэпчилэнэн аҕай эрэр. Н. Якутскай
Ыраас аҕай сүрэхтээх, көнө аҕай майгылаах киһи. ПЭК СЯЯ
Ситиннэ ыстанан тахсан үчүгэй аҕай талаҕынан курбуһуннарбыт киһи билиэ этилэр. С. Ефремов
Бу сайыҥҥыттан түүлээҕинэн төһө аҕай табаары атыыласта, доҕоор? Күндэ
Балык да бу манна баар аҕай. «Кыым»
△ Арыт бу суолта ини, ньии эбиискэлэринэн күүһүрдүллүөн сөп. ☉ Иногда данное значение усиливается частицами ини, ньии
Доҕотторум тустара диэн Муҥнанным аҕай ини. Саха нар. ыр. II
Хайҕахтаах хара быарым Хамсаатаҕын аҕай ньии... П. Ойуунускай
3. Тардыы сыһыарыылаах ааттары кытта саҥарааччы этиллэр предмети ураты сыаналаан, чугастык санаан иэйиилээхтик чорботон этэрин көрдөрөр. ☉ С именами существительными в притяжательной форме выражает эмоциональное выделение предмета речи, с отношением к нему как к особо ценному и дорогому. Оо, оҕом аҕай, хайдах сылдьара буолла
□ Уолум миигин иитиэ, Уолум аҕай! — диириҥ. Амма Аччыгыйа
Доҕорум аҕай диэбит киһибин көрүстэхпинэ, бэрт дэҥҥэ кэпсэтэр. «Кыым»
4. Тардыы сыһыарыылаах киһи ыалдьар сирдэрин ааттарын кытта ыарыыттан суланыыны, үҥсэргээһини көрдөрөр. ☉ С притяжательными именами, обозначающими части тела, выражает сетование, жалобу на боль
«Баһым аҕай!»— диэн эмээхсин сотору-сотору улаханнык ынчыктыыр. «ХС»
Аай-аайбын! Ыый-ыыйбын! Абытайбын-татаппын! Икки чараас кургумум аҕай... Икки балык этим аҕай... П. Ойуунускай
Баҕайылар баара, син дьэ, Барар күннээх эбиттэр. Күүттэрэн да биэрдилэр, Көхсүм аҕай, айыы-айа! Күннүк Уурастыырап
5. Этиллэр предмети хааччахтаан, чорботон саҥарыыны (үксүгэр сэмэлиир-сиилэһэр дэгэттээх) көрдөрөр (сорох солб. аат. уонна ахс. аат. кытта тутлар). ☉ Выражает ограничение и выделение (чаще всего с оттенком осуждения и иронии) предмета речи (употр. с нек-рыми мест. и сущ.)
Ону аҕай күүтэн, төттөрү-таары аалса сылдьыбыт дьон, иһирдьэ кутуллубутунан бардылар. Н. Заболоцкай
[Арыгы:] Бардам баайдар маҕаһыыннарыгар киирэн Бастыҥ атыы …… Ньуур туттуу мин аҕай буолтум. С. Зверев
Ол, бу төһө эмэ үйэ-саас тухары кини аҕай киэнэ буолан, турбута. Күндэ
Эчи, уоллара «Волганан» аҕай хатааһылыыр. «ХС»
△ Мин, биһиги диэн сирэй солбуйар ааттары кытта бэйэни эрэ билинии, киһиргэнии дэгэттэнэр. ☉ С личными местоимениями я и мы имеет оттенок бахвальства
Онон фронтовик кэргэнэ мин аҕай баарбын диэн, Харытыай үҥсэргээн былдьаһа-тардыһа сатаабатах. Софр. Данилов
Киһи аймахха кэрэхсэппит …… Уол, кыыс аймаҕы кытта орооспут Мин аҕай этим, эминэ туомуй! С. Зверев
Биэс-алта ходьоччу хоһоону Бэчээккэ быктараат, Бэйэҕин бэлиэтээн Мин аҕай дэнимэ. Күннүк Уурастыырап
6. Бириэмэ, миэстэ дьөһүөллэрин кытта туттуллан күүһүрдэр дэгэттээх чопчулуур, чуолкайдыыр суолталанар. ☉ Употребляясь с послелогами времени и места, выражает уточнение, конкретизацию с оттенком усиления
Биһиги, сахалар, өйбүтүн-санаабытын саҥардыыттан аҕай бэттэх кумааҕыга суруйар литератураланан эрэбит. Күндэ
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии иннинэ аҕай Аркадий Гайдар «Тимур уонна кини хамаандата» диэн кинигэтэ бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
Тутуу иниспиэктэрэ Петр Панкратович манна мин иннибэр аҕай сынньана кэлбит эбит. Н. Заболоцкай
Боруом биһиги иннибитинэн аҕай ааһар. Н. Якутскай
Таас, туус дьапталҕаларын үөһэ өттүнэн, сыыр хааһын аҕай аннынан туох эрэ хайаҕас чөҥөрүйэн көстөр. И. Данилов
7. Бириэмэ сыһыатын кытта хайааһын адьас соторутааҕыта, олох субу буоларын көрдөрөр. ☉ С наречиями времени выражает, что действие совершено совсем недавно, буквально сейчас (только что)
Кинилэр ол моһуогуруулара күн бэҕэһээ аҕай буолбута. Н. Заболоцкай
Бүгүн аҕай үргэммит дьэдьэн тэриэлкэни өрөһөлүү тэтэрэр. Болот Боотур
Билигин аҕай үлэлии олорбут устудьуоннар, ити кэтэһиилээх тиһэх чуораан күүтүүлээх үтүө сураҕы аҕалбытыныы, үөрэ түстүлэр. Н. Лугинов
8. Сүнньүнэн -аары сыһыарыылаах сыһыат туохтууру, -ыахча формалаах сыһыаты кытта хайааһын субу аҕай буолаары гыммытын көрдөрөр. ☉ В основном с деепричастиями на -аары, с наречиями на -ыахча выражает действие
Өксүүнньэ эт-этэ аһыллан, ыалдьан, өлөөрү аҕай олорбута. Күндэ
Мантан төннөөрү аҕай турбутум. И. Егоров
Хабырыыс ийэтин моонньуттан кууһар, кини хараҕыттан уу-хаар баспыт, ытыахча аҕай буолбут. Н. Якутскай.
△ Кытта дьөһүөлү, бириэмэ салаа этии кэпсиирэтин кытта тутаах этии хайааһына олох тута, тилэх баттаһа буоларын көрдөрөр. ☉ Употребляясь со сказуемым придаточного времени с послелогом кытта, выражает, что действие главного предложения совершается сразу после действия придаточного предложения
Ыһыы үлэтэ бүтээтин аҕай кытта, нөҥүө күнүгэр нэһилиэк Сэбиэтин пленумун оҥорбуппут. А. Бэрияк
Аһаҕас аанынан киһи күлүгэ барыс гынарын аҕай кытта, оттоох күрүө таһыгар уолчаан сүүрэн кэллэ. Л. Попов
♦ Аат аҕай харата көр аат <эрэ> харата
Кыыс саҥа хоту аат аҕай харата эргиллэн, киһини букатын улахаҥҥа уурбатахтык көрөн аһарда. Н. Заболоцкай
Ата хаартан, тыалтан чачайбычча аат аҕай харата сүөдэҥниир буолан барда. «ХС»
Оҕустар оргууй аат аҕай харата алтахтыы турбуттар. «ХС». Кини (кинилэр, мин) аҕай буол — киһиргээ, олус бэрт буола сатаа. ☉ Слишком выставлять себя, хвастать
Гоша эмиэ кини аҕай буолан, саамай улаханын кини быһаарбыттыы, аҕылыктанара. Н. Лугинов
[Дьаакып:] Чэ үчүгэй. Бассабыыктаан, кинилэр аҕай буолан хантаарыҥнаспыт амтаннарын билиэхтэрэ. А. Софронов
Олус өрө ыстаммакка, мин аҕай буолбакка, сытыарытык сылдьар да киһи, бука, остуорастаан айаҕын ииттиэ эбитэ буолуо ээ?! Л. Попов. Санаа аҕай (курдук, кэриэтэ) — арыый да, бэрт кыранан. ☉ Чуточку, немного (кто, что уступает кому-чему-л. в чем-л.)
Иван Никифорович кинитээҕэр уҥуоҕунан санаа аҕай намыһах, ол оннугар туоратынан быдан бысхаҕар. Н. Гоголь (тылб.)
Манна тумана санаа аҕай сэллээтэ буолан баран, уонча миэтэрэ таһынан киһи тугу да көрбөт. В. Яковлев
Киэһэ билэр учууталыгар сылдьан бэрэбиэркэлээн көрбүтэ, үөрэҕиттэн кыратык санаа аҕай кэриэтэ хаалбыт. Н. Заболоцкай
◊ Манан аҕай (буолбат, буолбатах) — кыра көннөрү, чэпчэки буолбат, судургу (буолбатах). ☉ Не так-то легко, просто (делать такое)
Күннүктээн ууну уймуур манан аҕай дьыала буолбатах. И. Федосеев
Баай мунньуллара манан аҕай буолбат. А. Сыромятникова. Хайыы аҕай түөлбэ — хайыы- ´ үйэҕэ, хайыы сах. ☉ Уже, давным-давно
Кини дьоллоох олох маҥнайгы дьаамыгар хайыы аҕай кэллэ. П. Ойуунускай. Хатан тимир собуот Хара лаахтаах көлөһөтө Хайыы аҕай кэлэн хап-сабар хамсанна. Саха фольк. Холоон аҕай (аҕайдыҥы) — мөлтөх, куһаҕанныҥы. ☉ Слабый, плоховатый. Кини да холоон аҕай киһи этэ
□ Чэ, чэ, оҕонньоргут да холоон аҕайдыҥы. «ХС»