I
сыт диэнтэн бэй
туһ. Буолак ортотугар сытынан кэбиһэн баран турбат. Амма Аччыгыйа
Анараа сытыахсыт тугу да эппиэттээбэккэ, ууга түспүт сылгы курдук, туох баар күүһүнэн хойуоллаҥнаан көрөн баран, дьэ кэбис, туһа суох диэбиттии, хат сытынан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Оҥоһуллубут сымнаҕас ороҥҥо тойон тахсан дархаһыйан сытынан кэбистэ. Н. Заболоцкай
II
аат. Сыттаах сибэккилээх сиэнэр отонноох сэппэрээк, сиимэлэс. ☉ Жимолость.
ср. чулым. йадук ‘валежник’

аат. Үрэх, үрүйэ сир тыатын саҕатыгар олус хойуутук үүнэр иинэҕэс талах, сэппэрээк. ☉ Кустарник тальника, ерник
Үрүйэлии синньигэс, оттоммот үрэх куула саҕата ыарҕанан бүөлүү үүммүт этэ. Далан
Үрэх куулатынааҕы ыарҕаттан хабдьы үөрэ арахпат. И. Федосеев
Бу сир билигин хаппыт абырҕалынан уонна ыарҕанан көрөн турар. Я. Семёнов
◊ Хара ыарҕа — талах курдук үүнэр хатыҥ көрүҥэ. ☉ Берёза кустарниковая
Үс салаалаах ойуунан Үрэххэ оһуор анньан, Хара ыарҕа быыһыгар Хабдьы көтөр сылдьыбыт. С. Данилов
Кини иннигэр Лоҥкууда үрэх, сырҕан эһэ арҕаһын түүтүн курдук, хара ыарҕанан бүрүллэн уһаан-тэнийэн сытта. М. Доҕордуурап
Хара сүүрүк ынах сүөһүтэ алаас-сыһыы муҥунан хара ыарҕа курдук халыйан көстөр. Н. Түгүнүүрэп. Ыарҕа тойоно түөлбэ. — куобах ситэ улаата илик күһүҥҥү оҕото. ☉ Осенний зайчонок
Ороһулаан төрөөбүт ыарҕа тойоно, бороҥ морооху эрэйдээх эбит. Амма Аччыгыйа
Ыарҕа тойоно куттас куобах, ньургуһун таҕыстар, уойуом-тотуом этэ дии саныыр. И. Федосеев
ср. кирг. ыргай ‘ирга (кустарник с очень крепкой древесиной)’, алт. ыргай, тув. ырҕай ‘жимолость’, тув. аърга ‘лес (чаще хвойный)’, п.-монг. ирҕай ‘ирга, кизильник’

аат. Хара дьүһүннээх дааҕырҕаан саҥарар суордуҥу көтөр. ☉ Ворона
«Даах-дуух», — диэтэ тураах барахсан. П. Ойуунускай
Уйа туттар тураахтар, «Даах-дуух» бөҕө буолбуттар. П. Тобуруокап
Тыа саҕатыгар саҥа кэлбит тураахтар …… хааҕырҕаһан эрэллэр. Бэс Дьарааһын
♦ Ардахтаабыт тураах курдук көр ардахтаа
Уол туохтан эрэ хомойон, ардахтаабыт тураах курдук буолбут. Тураах (кымырдаҕас, тигээйи) уйатын тоҕо тарт көр тарт. Дьэ, доҕоор, тураах уйатын тоҕо тартым, уокка буораҕы дьэ кутан күүдэпчилэттим [бу хаһыыбынан]. Н. Заболоцкай
Тураах уйатын тоҕо тарпыттыы, эмискэ аймалҕан бөҕө өрө оргуйа түстэ. Ф. Софронов
◊ Ала тураах көр ала I
Ала тураах Саха сиригэр дэҥ кэриэтэ көстөр. Өрт турааҕа көр өрт. Өрт тураахтара саас кэлбитин бэлиэтинэн буолаллар. ББЕ З
Хатыҥнарга өрт тураахтара дайҕарахтык көтөн даллаҥнаһаллар. И. Тургенев (тылб.)
Тураах атаҕа — тураах тарбаҕа диэн курдук. Аҕыйах тураах атаҕа, баҕа батаһа үүнэн тураллар. И. Сосин
Тураах атаҕа отунан тэлгэнэ үүммүт тиэргэннэргэ сылгы чыычаахтара да кэлбэт буолбуттара. Айталын
Тураах быта көр быт. Быйыл саас хаар үрдүгэр тураах быта элбэҕэ бэрт. И. Гоголев. Тураах отоно бот. — ойуурга үүнэр, уулаах отоҥҥо маарынныыр, бөдөҥ сэбирдэхтээх уктаах, бустаҕына дьэҥкир кыһыл өҥнөнөр сиэммэт отон. ☉ Арктоус красноплодный. [Тураах отонун] күөх лабаалара эмкэ туттуллаллар. МАА ССҮү. Тураах сугуна түөлбэ. — талахха үүнэр, күөх өҥнөөх, аһыы хабархай амтаннаах уһун ньолбоҕор, бөдөҥ, сиэнэр отон. ☉ Жимолость
Сэппэрээктэртэн орешник, тураах сугуна о. д. а. үүнэллэр. КВА Б. Тураах тарбаҕа бот. — сарбайбыт тарбахтарга маарынныыр сарбынньахтардаах сэбирдэхтээх, биэс эминньэхтээх кыһыллыҥы күөх сибэккилээх, түүлээх умнастаах, хонууга, толооҥҥо үүнэр от. ☉ Герань луговая
М.Н. Караваев дааннайдарынан, Саха сиригэр тураах тарбаҕын аҕыс көрүҥэ үүнэр. МАА ССЭҮү
Элбэх сыллаах отторго дьэдьэн, ньээм, бохсурҕан, тураах тарбаҕа …… киирсэллэр. КВА Б. Тураах хараҕа бот. — күөхтүҥү өлбөөркөй өҥнөөх бытархай отонноох, хараҥа сиргэ сөбүлээн үүнэр, элбэх сыллаах сүлүһүннээх үүнээйи. ☉ Вороний глаз. Тураах хараҕын отонун норуот эмчиттэрэ тутталлар
ср. бур. турлааг, эвенк. тураакии