м. 1. хабах; мыльный пузырь мыыла хабаҕа; 2. разг. (от ожога) хабаҕырыы, хабыллыы; на месте ожога вскочил пузырь уот сиэбитэ хабаҕыран тахсыбыт; # жёлчный пузырь анат. үөс хаата, үөс.

I направляться, плыть к середине, на середину (водоёма); кустар үөстээ-биттэр утки уплыли далеко от берега.
II 1) удалять жёлчный пузырь (у рыбы); 2) перен. прост, доконать.

I 1) центр; середина; дойду үөһүгэр в центре страны; 2) середина; түүн үөһэ середина ночи; полночь; 3) сердцевина (дерева); хатыҥ үөһэ сердцевина берёзы; 4) середина, место, близкое к середине (водоёма); оҥочо үөскэ киирдэ лодка удалилась от берега; 5) русло; 6) фарватер; өрүс үөһэ фарватер реки.
II аорта; сис үөһэ главная артерия, аорта#үөһүм да быстыа буоллар во что бы то ни стало; хоть тресни (букв. хоть у меня аорта лопнет); үөскүн тартар = испустить вопль, издать громкий гортанный крик (от испуга, неожиданности).
III 1) жёлчь; 2) жёлчный пузырь # үөһэ тэстэр суола предмет его восторгов.

1. 1) футляр; чехол; коробка; ачыкы хаата футляр для очков; саа хаата чехол для ружья; испиискэ хаата спичечная коробка; мыыла хаата мыльница; иннэ хаата игольник; сыттык хаата наволочка; 2) сума, мешок; тирии хаа кожаная сума; балык тириитэ хаа сума из нерповой кожи; кыл хаа волосяная сетка-мешок; 2. в знач. прил. перен. разг. указывает на обладание каким-л. качеством в большой степени: өй хаата (киһи ) большой умница; ума палата; дьиибэ хаата (киһи ) большой шутник, проказник; куолу хаата (киһи ) большой любитель наставлять, поучать # баҕа хаата см. хаба II: хаба хаата ; ньуоска хаата диал. камбала; өрүс хаата русло реки; өрүс уута хаатынан кэлбит вода в реке поднялась вровень с берегами; үөс хаата жёлчный пузырь; чоху хаата а) улитка; б) раковина улитки.

I
туохт. Собону буһарарга үөһүн ыл. ☉ Удалять желчный пузырь (у карася)
Булчуттар соболору улаханын талан хатырыктаан, үөстээн күөстэригэр укпуттара. Далан
Тыаһыт олус имигэстик соболорун хатырыктыы, үөстүү охсон, үөлэн лаһыгыратан кэбистэ. И. Гоголев
Оҕонньор чох тахсыар диэри соботун хатырыктаан, үөстээн, былырыын суулаан маска кыбыппыт үтэһэтигэр үөлэн кэбистэ. «ХС»
II
туохт. Үөс диэки киир (хол., устан). ☉ Направляться, плыть к середине, на середину водоёма. Кустар үөстээбиттэр
□ Кусчуттар үөстээн киирэннэр, сүүрүгү утары устан, үөр ээбиллэлэри бэйэлэригэр утары көтүтэллэр. Булчуттарга к.
III
туохт., эргэр. Кими, тугу эмэ өлөр-өһөр, суох гын. ☉ Убить, лишить жизни, уничтожить кого-л.
Сэриигэ силлиэҕэ, Сибиниэс ардаҕар, Өлбөккө-өспөккө, Өстөөҕү үөстүүргэ Бэлэм буол! Т. Сметанин
Абарбыт санааҕын дуоһута, өстөөххүн үөстүөххэр — илииҥ кылгас. А. Гайдар (тылб.)

аат. Эрбэммит мас силиһин кытары хаалбыт алын чааһа, төҥүргэс. ☉ Пень
Урут манна ойуур эбит быһыылаах, онон-манан чөҥөчөктөр хороһон көстөллөр. Н. Якутскай
Саҥардыы түөрүллүбүт чөҥөчөктөр, кыстаммыт мастар адаарыһан, сахсаһан сыталлар. А. Фёдоров
Хорутуллар сири солууллар уонна чөҥөчөктөрүн түөрэллэр. СОТ
♦ Чөҥөчөккө үҥпүт — толоон оҕото диэн курдук (көр толоон). Түүн төрүөбүт, түннүгүнэн тахсыбыт, чүөмпэҕэ сүрэхтэммит, чөҥөчөккө үҥпүт (өс хоһ.). Чөҥөчөктөрүн хаардаабыт көр хаардаа. Бу оҕонньор чөҥөчөктөрүн хаардаабыт бадахтаах
◊ Чөҥөчөк тэллэйэ — чөҥөчөккө, мас төрдүгэр үүнэр синньигэс умнастаах тэллэй. ☉ Опёнок (гриб)
Маринуйдааһыҥҥа үүнэн ситэ илик, кытаанах эттээх үрүҥ тэллэй, хатыҥ, тэтиҥ, бэс тэллэйдэрэ, чөҥөчөк тэллэйэ, саһылчай бараллар. УГС ССКОТ
Сидьиҥ тэллэй (бледная поганка), мухомор, үөстээх тэллэй (желчный гриб), сымыйа саһылчай, сымыйа чөҥөчөк тэллэйэ дьааттаахтар. КВА Б
ср. чулым. тогэч ‘пень’, бур. түгэсэг, монг. төгцөг ‘обуглившийся пень’