завалинка; сабараанньаны үктээ = засыпать завалинку.

завалинка ж. сабараанньа.

делать завалинку.

аат. Дьиэ тас өттүнэн тула туспа тас эркиннээх үрдүк соҕус буор кутуу. ☉ Земляная насыпь вокруг наружных стен дома, завалинка
[Харбаатай:] Быйыл бу дьиэм сабараанньатын буорун ыһан куурдубатыгыт, сытытан эрэҕит. Л. Габышев

I
аат., кэпс. Сайын итиигэ үүтү быстах сойута уурар чычаас умуһахтаах хоспох, сарай. ☉ Небольшая кладовая, сарай с неглубоким погребом для временного хранения молочных продуктов летом. Үүтү саппанньаҕа уур
II
аат., кэпс. Чыычаахха аһылык уурар хахха, уйа. ☉ Будочка на дереве или на шесте для подкармливания птиц, кормушка
[Дьиэ] кырыыһатын саппанньатыттан таас хараҥаччылара …… ыһыллан таҕыстылар. Сэмээр Баһылай
Чыычаахха саппанньа уонна килиэккэ оҥорору сатыыра. М. Горькай (тылб.)
III
түөлбэ. Сабараанньа. ☉ Завалинка
Степан тиийэн саппанньаҕа олорунан кэбистэ. А. Кривошапкин (тылб.)

1) снег || снёжный; сойуо (или тоҥот ) хаар наст; тоҥуу хаар снежная целина; хаар хайыҥ снежная завалинка; хаар хаһыҥ густой иней; хаар маҥан снёжно-белый; хаар түһэр снег идёт; 2) год, возраст (обычно животного); бу ат бэһис хаара этому коню идёт пятый год # кыс хаар ортото средь зимы, зимою; уу диэбитэ хаар , хаар диэбитэ уу разг. враль, пустослов; хаар баттаан под тяжестью прожитых лет; от старости; хаарга хаамп , сииккэ сиэл = остаться на бобах; хаардыы хаамп = с лёгкостью осилить что-л.; одержать верх над кем-л. (в борьбе, состязании и т. п.); хаар хайа буол = представляться очень трудным (букв. снежной горой — о нетрудном деле, за к-рое не хочется браться); хаар эбэ полярная сова.

побуд. от хаҥаа = 1) утолщать, увеличивать в объёме; сабараанньа хаарын хаҥат = увеличить снежную завалинку; тыал былыты хаҥатта ветер сгустил облака; 2) увеличивать в количестве, (при-) умножать; баайгын хаҥат = умножить своё богатство.

1) ступать, наступать на кого-что-л.; үрдүгэр үктээ = наступить на что-л.; атахпын үктээтиҥ ты мне наступил на ногу; тобулу үктээ = продавить, проломить (ногой); үнтү үктээ = а) разбить, раскрошить что-л. наступив; б) перен. разг. поступать грубо и своевольно, проявлять замашки деспота; мүччү үктээ = прям., перен. оступиться; мүччү үктээн түбэстэ он попался (в этом деле) нечаянно; он оступился; күөх оту тосту үктээбэт киһи погов. он не наступит на зелёную травинку, боясь переломить (об очень тихом, смирном человеке); 2) перен. засыпать (напр. завалинку, потолок); сабараанньаны үктээ = засыпать завалинку; кирпииччэни үктээ= готовить кирпич (заливая раствор в формы).

аат. Туох эмэ (хол., балаҕан) тула эркин курдук туох эмэ (хол., хаар) томточчу өрөһөлөммүтэ. ☉ Невысокая насыпь (напр., снежная) вокруг чего-л. (напр., юрты), завалинка
Бэйэтэ окуопа хайыҥар хаптас гынар. Н. Якутскай
Көмүс ньээкэ уйаҕа хайдах тоҥуоҥуй?! Хаар, муус даҕаны хайыҥнааҕын иһин Хаһыҥтан, тыалтан харыстыыр абылаҥнаах алаһа. С. Тарасов
Тордох ыксатыгар күрдьүллүбүт хаар хайыҥҥа икки туут хайыһар туруору анньыллыбыта көһүннэ. Н. Абыйчанин
Бүөтүрү үүт уурар омуһахха укпут уонна омуһах хайыҥын тоҥ буорун хойгуонан көөрөтөн көмөн дуомнаабыт. С. Маисов
♦ Хайыҥ охсун — туох эмэ кэлин бэйэҕэр куһаҕан буолуоҕуттан дьаахханан быыһанар, көмүскэнэр суолгун бэлэмнээ, куотунар сүбэҕин эрдэттэн булун. ☉ Подготовить почву для своей защиты или оправдания, застраховаться чем-л. от чего-л. (букв. возвести [вокруг себя] снежную преграду — раньше якуты насыпали вокруг своей юрты снежные завалины хайыҥ для защиты от холода)
Макар үөлээннээҕин туттарыттанхаптарыттан бу көрсүһүү олус уһаан, дириҥээн барыан сөбүн көрөн, эрдэттэн хайыҥ охсунна. Н. Лугинов
Мандаарап кэлбититтэн ыла кини салалтаҕа муҥур ыраахтааҕы буолан олорбута буралларыгар тиийбитин өйдөөбүтэ. Ол иһин эрдэттэн хайыҥ охсуммутунан барбыта. В. Протодьяконов
Сэтээтэлгэ, хайыҥ охсуна таарыйа, этэн көрдүм да, ол күтүр сирэйбин суор курдук тоҥсуйда. М. Доҕордуурап
◊ Ойбон хайыҥа көр ойбон
Убаһаларын уулатар ойбоннорун хайыҥа өрөһөлөнөн улахан даҕаны. Н. Габышев
Ким эмэ сылайан турдаҕына, солбуйан ойбон хайыҥар олордон сынньатабыт. ТМ ДК

1) топтать; атаххынан тэбис= топтать ногами кого-что-л.; үлтү тэбис= затоптать; вытоптать; тоҕо тэбис= растоптать (в лепёшку); дэлби тэбис= затоптать; хампы тэбис= растоптать (напр. что-л. хрупкое); 2) перен. утрамбовывать, утаптывать что-л.; сабараанньаны тэбис= утрамбовать завалинку; 3) перен. разг. бить, избивать кого-л.; 4) перен. разг. топтать (курицу —о петухе).