сов. 1. (прекратиться) бүт, уурай; 2. (завершиться) бүт.

сов. 1. (успешно завершиться) табылын, сатан; опыт вполне удался опыт толору табылынна; операция удалась операция табылынна; 2. кому, с неопр. безл. (посчастливиться) табылын (дьоллон).

дьүһ. туохт.
1. Үрдээн, томтойон көһүн (ханнык эмэ дьоҕус, дьып-дьап чөмөҕү — хол., кымырдаҕас уйатын этэргэ). ☉ Возвышаться, выступать небольшим бугорком (напр., о муравейнике)
Үйэлэр туоһулара буолан турар дууп анныгар күөх кырыстаах буор чөмчөйбүтэ. Суорун Омоллоон
Иннилэригэр кымырдаҕас уйата лөглөйөн, бугул курдук чөмчөйөн турара. И. Федосеев
Сайын ойуурга сылдьан бугул курдук чөмчөйбүт кымырдаҕас уйатын көрбөтөх киһи ама баар буолуо дуо? ББЕ З
2. көсп., кэпс. Сит, ситэри-хотору буол (ханнык эмэ дьыаланы этэргэ). ☉ Завершиться, закончиться (о каком-л. деле)
[Баллайах:] Суоппут төһө чөмчөйдө? Амма Аччыгыйа
Дьыалата чөмчөйөрүн наадатыгар Дайбыров ханна да барбакка баппыыскаҕа сылдьар миэрэтин уларытыахха баар эбит. М. Попов

1. аат. «Дьиэ-буо» диэн тылтан саҕаланар, тута хоһуйан, кылыһахтаан толоруллар саха ырыата. ☉ Якутская песня-импровизация с запевом «дьиэбуо»
   Бу дьоллоох-соргулаах күлүмнэс күннэргэ Эйэҕэс тойукпун, дьэ, ыллыым, дьэ, туойуум! П. Ойуунускай
   Дьоллоох тойук, дьогдьоот киэһэ, Дьолу булбут мин дойдум. С. Данилов
   Сахалыы эҥээркэй тойук Сатарыы турбут бэрт ыраахха. Л. Попов
2. сыһ. суолт., кэпс. Наһаа ыраах. ☉ Очень далеко
   Хаһан Өргөннөөххө тиийэр тойук. И. Сысолятин
   ♦ Куба лахсыыр тойуктаах (тыл- лаах) көр куба
   Ол улуу дуолаттар моргуор бөҕөнү түһэрэн, куба лахсыыр тойугун туойбутунан барбыттар. Д. Апросимов
   Кус-хаас тойуга (лахсыыра, саҥата) көр кус-хаас. [Көтөр бииһин ууһа] кими талары сахсыһан араас кус-хаас тойугун түһэрбиттэр. Суорун Омоллоон
   Уруокпун аахпыта буолан, кус-хаас тойугун түһэрэбин. А. Бэрияк
   Оҕо тойуга көр оҕо. Тойук дойду көр дойду. «Токоҕо эрэ түстэхпитинэ дьону булабыт. Ол тойук дойду», — диэбитэ Василий Петрович, хаартаны ылан тэнитэ-тэнитэ. Н. Босиков. Тойук дьыала кэпс. — өтөрүнэн бүппэт туох эмэ дьыала, үлэхамнас. ☉ Долгая песня, долгое дело; то, что не скоро может завершиться
   Куорат кииниттэн мас дьиэлэри барытын көһөрөллөрө тойук дьыала. «Кыым»
   Халлаан тойуга — халлаан тыла диэн курдук (көр халлаан). Ити барыта халлаан тойуга, истимэҥ, төрүт. А. Сыромятникова
   Хой тойугун туой — хой баһын туой диэн курдук (көр хой). Тугу эмэ кэпсээтэҕинэ букатын хой тойугун туойар. «ЭК»
   Хоро тойуга көр хоро. Хотон кэннигэр Хоро тойуга айманна. С. Васильев
   ср. уйг. туйук, туюг ‘четверостишие, в котором рифма построена на игре слов’, чагат. тойук ‘род поэзии’; якут. туой ‘петь’ + ук

I
1. даҕ.
1. Киһи ылынар, киһи санаабытын, толкуйдаабытын курдук. ☉ Верный, точный, правильный
[Сатараал:] Бу эмиэ сөп тыл. Суорун Омоллоон
Ээ, дьэ, маладьыас, сөп сылтаҕы булбуккун! Н. Якутскай
Хата, бу сөп этии буолаарай. М. Доҕордуурап
Арбатскай үлэһит, майгы-сигили өттүнэн ыраас уонна аһара сөп киһи. ПБН БЭДь
2. Тэҥнээх, холоонноох. ☉ Равный кому-л. в чём-л., соответствующий, подходящий кому-чему-л.
Дьахтар даҕаны син сүрдээх курдук сананара да, киниэхэ сөп киһи түбэстэ. Ньургун Боотур
Төрөппүккэ сөп наҕараада. Р. Баҕатаайыскай
«Холбоһоргутугар саамай сөп дьоҥҥут», — диэт, Яков Ананий илиитин бобо харбаан ылла. М. Доҕордуурап
2. сыһ. суолт.
1. Олус элбэҕэ да, аҕыйаҕа да, улахана да, кырата да суох, ордук-хоһу буолбатах. ☉ Довольно, достаточно, в достаточной степени, порядочно
Кини бэйэтигэр сөп эттээх-сииннээх, саар тэгил уҥуохтаах, арбайбыт хойуу баттахтаах аҕамсыйа барбыт киһи. Л. Попов
Сайынын хаһыҥныыр хаҕыс дьыл Үүнүүгэ кэхтиини аҕалар. Сөп ардах, сөп куйаас — оннук сыл Быйаҥа хоппоҕо баһыллар. Р. Баҕатаайыскай
Онно көрдөхпүнэ, Миронов хатыҥыр, сөп уһун, көнө уҥуохтаах, ол гынан баран төбөтүн кыратык иҥнэрэн туттар этэ. Багдарыын Сүлбэ
Эмискэ быһа түспэт сөп түргэнинэн сыыйа тэбэн айаннаабыппыт. «ХС»
2. Аҕыйаҕа, кырата суохтук, киһи мыымматын курдук (сөбүн ф-ҕа тутлар). ☉ До некоторой степени, немало, порядком (употр. в ф. сөбүн)
Бачча тухары сөбүн ыаллаһан олордубут. Амма Аччыгыйа
Мин даҕаны сөбүн көҥүл-босхо сырыттым. Болот Боотур
Сөбүн биир сиргэ хаайтаран олордо. «ХС»
3. эб. суолт. Саҥарааччы этиллибиккэ сөпсөһөн этэр хардата. ☉ Выражает согласие говорящего со сказанным кем-л. (соотв. ладно, да, хорошо)
Саамай сөп! Бара охсуохха! Амма Аччыгыйа
Онуоха биирдэрэ: «Чэ, сөп», — диэн сөбүлэспит. Суорун Омоллоон
«Сөп!» — диэтэ кыыс аргыый аҕай. Н. Заболоцкай
[Саввин:] Сөп, табаарыс хамбаат, барытын толоруом. С. Ефремов
4. аат эб. суолт.
1. Этиллэр хайааһын буолуон сөптөөҕүн көрдөрөр (туохт. төрүт. ф-гар уонна -тах сыһыар-х аат туохт. туохт. түһүккэ турар ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает возможность, допустимость действия, о котором говорится (употр. с начальной ф. гл. и ф. вин. п. прич. на -тах; можно)
Барытын булуохха сөп, табаарыстаар. Амма Аччыгыйа
Итинник хотойдорго эрэниэххэ сөп. Софр. Данилов
Киниттэн киһи элбэххэ үөрэниэн сөп. «ХС»
2. Этиллэр хайааһын оҥоһуллуохтааҕын буолуон сөп дэгэттээх көрдөрөр (туохт. төрүт. ф-гар уонна билиҥҥи кэмнээх аат туохт. тард. ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает необходимость совершения действия, о котором говорится, с оттенком возможности (употр. с начальной ф. гл. и притяж. ф. прич. наст
вр.; нужно). Оту утары күрүөлээн иһэргэ сөп. Амма Аччыгыйа
Тиэтэйдэххэ сөп. «ХС»
Кыра оҕо итини билбэтэ сөп. «ХС»
♦ Сөбө көстүө — ким эмэ тугу эмэ оҥорбутун иһин эппиэттиир кэмэ кэлиэ. ☉ Он ответит за это, получит по заслугам
Үрдүк тойоҥҥо ити быһыытын биллэрдэр кини да сөбө көстүө этэ. Н. Неустроев. Оччоҕо бу түүн мин сөбүм көстөр да ини… Амма Аччыгыйа
[Саһааннаах] өстөөхтүү дьайыыларын туһунан арыйа сатаан эрэбит, кини да сотору сөбө көстүөҕэ. Эрилик Эристиин. Сөбүн көр (көрдөр) — кими эмэ өйдүү-саныы сылдьар курдук кэһэт, тутан биэр. ☉ Проучить как следует кого-л., дать хорошую взбучку кому-л.
Дьэ, атаспын, эйигин баҕас, оттон сөпкүн көрдөҕүм. Суорун Омоллоон
Бэйикэй, булларбын эрэ сөпкүн көрдөрүөм, куттаммыт эрэйбин иэстиэм, аны түүнү быһа көрдөтөн муҥнаабат оҥоруом. Софр. Данилов
Мин үҥсүөм — эһиги үрүҥ сүнньүгүтүн көннөрүөхтэрэ, сөпкүтүн көрүөхтэрэ! Е. Неймохов. Сөбү кытта сырыт — тустаах санаата суох буол, барыларын кытта сөбүлэһэр, сөпсөһөр аакка сырыт. ☉ Не имея собственного мнения, быть согласным со всем и всеми
— Эн тоҕо наар төттөрүтүн этээччигиний? — Бары сөбү кытта сырыттахпытына, тутуспутунан тугу эрэ алҕаһаан кэбиһиэхпит. Мөккүөр, утарсыы баара үчүгэй. У. Нуолур. Сөбүн ылла — улаханнык кэһэйдэ. ☉ Получить по заслугам, понести наказание, схлопотать
Кини баарына кураанах тылынан толунуон баҕарбыт киһи сөбүн ылара. ЛВ МТА
Ханнык баҕарар салайааччыны кытта кэпсэтэригэр кини тэрилтэ бастыҥ дьоннорун туһунан ыйытарын хаһан да умнубат буолара. Ону билбэт хаһаайыстыбанньык сөбүн ылара. ОТК
«Манна ытар табыгаһа суох, олбуорга тахсыах, эн онно сөпкүн ылыаҥ», — диэтэ. «ХС»
◊ Сөп буол — тугу эмэ гынаргын, оҥороргун дуоһуйан тохтот, уурат. ☉ Довольствоваться чем-л., удовлетвориться
[Кэргэним] хорсунум, хотойум эн бар диэн баран, биирдэ уураан ылбытыгар сөп буолан, бу эгдэйэн кэлэн хааллым. Суорун Омоллоон
Аныгы киһи уонсүүрбэ куһу өлөрөн баран уоскуйбат. Сорохтор сүүһү да өлөрдөхтөрүнэ уоскуйбаттар, сөп буоллум диэбэттэр, бара тураллар. Далан
Утуйуу уота оттулунна, Оһох умайан күллэ-салла. Сорох сөп буолан сынньанар, Олорон тииһин анньынар. «ХС». Сөп буолабуола — кэмиттэн кэмигэр, тохтуу-тохтуу. ☉ Время от времени
Устан иһэн сөп буола-буола тохтоон уот оттон, тыыгын ыаһыыгын. Н. Габышев
Өлөөнө иһиллии сатыыр. Дьонноро суугунаһаллар, сөп буола-буола таһырдьа тахсан киирэллэр. С. Васильев
Кэпсиирин быыһыгар сөп буола-буола ааптар кыра лирическэй киллэһиктэри, туспа лоскуйдары кыбыталыыр. «ХС». Сөп буолла — туох эмэ саҕаланара эбэтэр бүтэрэ кэллэ, уолдьаста. ☉ Настала пора (начаться или завершиться чему-л.)
Оонньуу-күлүү Оройо аһыллыан сөп буолла! П. Ойуунускай
Доҕоор! Турууһуккун, халлааммыт сырдаан эрэр, турарга сөп буолбут. А. Софронов
Николай Филиппович ытыалыырга сөп буолла дии саныыр. И. Бочкарёв. Сөп түбэс — туохха эмэ оруобуна буол; туохха эмэ тэҥнии, дьүөрэлии буол. ☉ Соответствовать, подходить чему-л. по каким-л. признакам
Сааһа да онуоха сөп түбэһэр. Софр. Данилов
Бу этиитэ Ойуунускайга бэйэтигэр олус сөп түбэһэр. Суорун Омоллоон
Бурхалей ылан эргэ бараан бэргэһэни кэтэн көрбүтэ, кини бааччахтаах төбөтүгэр сөп түбэстэ. Эрилик Эристиин
[Вера:] Суох, мин кырдьыкпын этэбин, Сибиэтэ. Мин майгыбар Захар сөп түбэспэт. С. Ефремов
ср. тув. чөп ‘правильно’, алт. дьөп ‘согласие, совет’, бур. зүб ‘верно; верный’, монг. зөв ‘правильный, верный’
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы сөбүлэһиитин, сөбүлээһинин көрдөрөр. ☉ Выражает согласие, одобрение говорящего (ладно, хорошо)
Сөп. Мин сөбүлүүбүн. Амма Аччыгыйа
Сөп, чэ сирдиибин. Суорун Омоллоон
Сөп, бу бардым. Эрилик Эристиин
Таһаарбыт буоллаххына, сөп. С. Ефремов
△ Интонация көмөтүнэн толкуйга түһүү, кыйаханыы уо. д. а. дэгэттээх буолуон сөп. ☉ В зависимости от интонации, с которой произносится, может выражать различные оттенки (раздумье, раздражение и т. п.)
Сөп, сөп! Сэрэнэн-сэрэнэн баччаҕа тиийдэҕим! Амма Аччыгыйа
Сө-өп! Дьэ билигин ону быһаарар инниттэн тугу гыныахтаах этибитий? В. Яковлев
III
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, сө- диэн саҕаланар олохторго сыстар: сөп-сөрүүн. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на сө-: сөп-сөрүүн ‘очень свежий, прохладный’
Ып-ыраас, сөп-сөрүүн ууга астыныахтарыгар диэри умсаахтыыллара. Н. Лугинов
Салгын ып-ыраас, сөп-сөрүүн уонна дьэҥкэрэн олорор. А. Бэрияк
Сөп-сөрүүн ампаарга Соҕотох сытабын. Баал Хабырыыс