умерший, покойник, покойный; өлүөхсүт кэриэһэ завещание покойного.

1) завет, завещание; Ленин кэриэһэ заветы Ленина; кэриэһин эттэ он сделал завещание; кэриэс тыл предсмертное слово; кэриэс сурук предсмертное письмо, предсмертная записка; 2) память, напоминание (напр. о покойном); ити быһах -аҕам кэриэһэ этот нож - память о моём отце.

I стельная; кэс ынах стельная корова.
II кэс тыл заветное слово; кэриэс кэс тыл завещание; кэһиллибэт кэс тыл нерушимое святое слово.

прил. 1. өй-санаа; духовное богатство өй-санаа баайа; духовные запросы өй-санаа көрдөбүллэрэ; 2. (церковный) духовнай; духовная семинария духовнай семинария; # духовное завещание уст. кэриэс, кэриэс сурук (революция иннигэр нууччаларга баайдаах бэйэтин баайыгар кэриэс этэр до-куму она).

аат.
1. Өлөр киһи хаалааччыларга тиһэх баҕатын, дьаһалын этиитэ. ☉ Завещание умирающего человека
Кэриэскин эт. Кэриэс кэс тыл.  Кэччэгэй кэриэһэ суох (өс ном.). Бааһырбыт бассабыык кэриэһин эппитэ, Барыбыт бааһырбыт сүрэхпит тэппитэ. П. Ойуунускай
Эн эппит киэҥ кэриэс тылларгын, Өйдүөҕүм, ийэкээним, өйдүөҕүм! П. Тулааһынап
△ Батыһааччыларга, үөрэнээччилэргэ, кэлэр көлүөнэҕэ анаммыт кэс тыл. ☉ Завет, заветы
Улуу өбүгэлэрбит кэриэстэрэ.  Хараҥа үйэлээх төрүппүт Хаалларбыт кэриэһэ диэн тугуй? Баал Хабырыыс
△ Өлүөх иннинэ оҥоһуллар бэстилиэнэй, тиһэх дьайыы. ☉ Какое-л. последнее, прощальное действие
Абдуркулла этэрээтин кэккэтиттэн …… тыыннара быстан эрэр дьон бэстилиэнэй кэриэс хаһыылара иһиллэр. Эрилик Эристиин
Сэриилэспит сирдэрбин Кырдьар сааспар, кэриэспин, Баҕарабын быйыл мин Баран, көрөн кэлиэхпин. М. Хара
2. Кимтэн эмэ хаалбыт, кими эмэ санатар, олус күндүтүк көрүллэр өйдөбүнньүк (мал, суол-иис). ☉ Свято хранимая, дорогая вещь, заветная вещь в память о ком-л.
Оҕом кэриэһин — сааны мин тыыннаахпар биэрэн ыыппаппын! Амма Аччыгыйа
Кинилэр Килбиэннээх ааттарын Кэлэр үйэлэргэ Кэриэс хааллаартара. Күннүк Уурастыырап
Ол баҕана уоһугар мин чаһым турар, туохха эмэ түбэһэн, кэлбэтэхпинэ кэриэс гынаар. А. Сыромятникова
♦ Кэриэс ас (аһылык) — 1) киһи өлүөн иннинээҕи тиһэх аһа. ☉ Предсмертная пища
Тоойуом, дьэ бу кэннэ табах тардыбат, ас аһаабат киһи буоларым буолуо… Бу кэриэс тардыым, кэриэс аһылыгым. Н. Якутскай; 2) киһини көмүүгэ бырастыылаһар ас. ☉ Погребальная, поминальная, прощальная пища. Тэҥн. көҥсүү ас
ср. монг. гэрээс ‘завет, завещание’, алт. керес ‘завещание’

1) анат. язык; хос тыл язычок; таба тыла олений язык (считается лакомством); тылгын таһаар = высунуть язык; тылгын быһа ыстаа = прям., перен. прикусить язык; 2) язык; речь || языковой; речевой; нуучча тыла русский язык; тыл сокуоннара законы языка; сомоҕо тыл грам. устойчивые словосочетания; харыс тыл эвфемизм; тылынан быһаарыы устное объяснение; тылы сайыннарыы уруога урок развития устной речи; кэпсэтии тыла разговорная речь; тылга тиис = болтать языком; тылгын кыан = придержать язык; держать язык за зубами; тылгын тарбаа = трепать языком; тыл уҥуоҕа суох погов. язык без костей; тыл сүһүөҕэ суох погов. язык без суставов; 3) в разн. знач. слово; алгыс тыл напутственное слово; ытык тыл священное слово; киирии тыл а) вступительное слово; б) лингв, заимствованное слово; тылыттан тылыгар от слова до слова; халлаан тыла вздор; кэриэс тыл завещание; истиҥ иһирэх тыл искреннее, задушевное слово; хой баһа тыл пустые слова; ерунда, чепуха; түмүк тыл заключительное слово; тыл суолтата значение слова; дьон тыла людская молва; аҕа тыла отцовский наказ; тылын ыл = заручиться чьим-л. словом; тылыттан ыл = ловить на слове; тыл ыһыгын = замолвить слово; тылгын биэр = дать обещание; тылгын толор = выполнить своё обещание; тылгар тур = сдержать своё слово; тылгын төттөрү ыл = взять назад своё слово; биллиилээх поэт тылларыгар суруллубут музыка музыка, написанная на слова известного поэта; тылла көрдөө = просить слова (для выступления); мунньахха тыл эт = выступить на собрании; тылла тарҕат = распространить слух; киниттэн тыла суох тугу да ылымаҥ ничего не берите без его разрешения; киһи тыла — ох посл. человеческое слово — стрела; киһи тыла сэттээх погов. слово человека способно обернуться злом; кэһиллибэт кэс тыл погов. нерушимое заветное слово; куһаҕан тыл сымыйа буолбат погов. плохая весть не бывает ложью; сүгэ-балта тыл посл. слово, как топор и молот (о веском слове); тыл тыалга быраҕыллыбат посл. слова на ветер не бросают; 4) язык, стиль; кинигэ тыла книжный язык; книжный стиль; литературнай тыл литературный язык; үөрэх тыла язык науки; 5) перен. язычок, стержень; чуораан тыла язычок колокольчика; күлүүс тыла ключ от замка; кур тыла язычок пряжки ремня; 6) перен. воен. язык; тылы тут = взять (букв. схватить) языка # кини тыла кыһыйар у него язык чешется (о болтуне); тылгын быластаа = а) запыхаться (от бега); б) уставать, изнемогать (от жары); ынах тыла пиявка.

аат.
1. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ иһитиннэрэр, кэпсиир ис хоһоонноох кумааҕыга суруллубут суруйуу. ☉ Текст, написанный на бумаге, письмо
Эһигиттэн икки суругу туттум буолан баран, тута эппиэттиир түгэн суоҕа. Н. Лугинов
[Варвара:] Убайыҥ эйиэхэ сурук ыыппыт. Ити остуолга сытар. С. Ефремов
Киниттэн сурук кэлбитэ аҕыйах хонно. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Сатаан суруйар буолуу, суруйуу үөрүйэҕэ. ☉ Умение писать, навыки письма, грамота
Саха ыччата бэрт уһун кэмҥэ бу букубаарынан сурукка үөрэммитэ. Суорун Омоллоон
[Өрүүскэ:] Оҕонньор кыыһыгар Маайыска сурукка үөрэттэрэр эбит. Күндэ
Сол күнтэн эһэбин сурукка үөрэтэн эрэбин. Т. Сметанин
3. Анал бэлиэлэри (хол., буукубаны) туттан суруйуу. ☉ Система графических знаков, употребляемых для письма, письменность
Былыр норуот суруга суох эрдэҕинэ үөскээннэр, бу кэпсээннэр норуот тыыннаах летопиһын курдук буолбуттар. Саха фольк. Саха дьоно Бётлингк алпаабытынан бэйэ-бэйэлэрин кытта суруйсаллара. Итинэн сахалыы сурук 1851 сылтан ыла тэнийэн барбыта. ЧМА СТСАКҮө
[С.А. Новгородов] үөрэнэр кэмигэр саха тылын анаан үөрэппитэ, фольклору хомуйбута уонна саха суругун олохтообута. ЧМА СТСАКҮө
◊ Кэриэс сурук — киһи өлбүтүн кэннэ хаалар нэһилиэстибэтин хайдах дьаһайар туһунан эбэтэр уопсайынан хаалааччыларга, кэлэр көлүөнэҕэ туһуламмыт суругунан дьаһала, кэс тыла. ☉ Письменное завещание
Кини кэриэс суругар хоруйдаан ырыа суруйбутум. П. Ойуунускай
Кини ытыллыан иннинээҕи кэриэс суругун …… саха ыччаттара үгүс түмсүүлэргэ харахтарыттан уу-хаар баһан, ытаһа-ытаһа, биирдэ эрэ аахпатахтара. И. Федосеев
Хаҥалас нэһилиэгин олохтооҕо «кэргэнигэр уонна оҕолоругар кэриэс сурук» хаалларбыт эбит. «ХС»
Махтал сурук көр махтал. Дуомуна үөрүөн иһин, [уола] бырааһынньыкка махтал сурук тутааччы. А. Сыромятникова. Сурук бэлиэтэ тыл үөр. — этиини эбэтэр этии иһигэр тыллар икки ардыларыгар тохтобулу арааран бэлиэтиир анал бэлиэ (туочука, соппутуой, икки туочука о. д. а.). ☉ Знак препинания
Этии бүттэҕин аайы сурук бэлиэтэ туран иһэр. ЕНВ СТ
Этии кэнниттэн ханнык сурук бэлиэтэ турбутун өйдөөн көрүҥ. КИИ СТ-2. Сурук остуола — олорон үлэлииргэ, суруксуттуурга аналлаах остуол. ☉ Письменный стол
Күөх сукуна сабыылаах сурук остуолун иннигэр тойон дьыала көрө олорор. А. Софронов
Биир биллиилээх учуонай дьиэтигэр сурук остуолуттан уонна олорор олоппоһуттан ураты туттар сэбэ туга да суох эбит. Н. Лугинов
Ыйытыыта суох сурук остуолун аттыгар турар олоппоско лах гына олордо. Н. Абыйчанин. Сурук таһааччы эргэр., кэпс. — буоста таһааччы. ☉ Почтальон, письмоносец
Улахан баҕайы таҥас суумкалаах, сурук таһааччы тиэтэйэн-саарайан иһэр. Д. Таас
Үнүрүүн сурук таһааччыттан Үҥэн-сүктэн көрдөһөн …… Хобороос эбэҕэ кэлбит Хара суругу ылтым. И. Егоров. Сурук үлэтэ кэпс., хом. суолт. — хонтуораҕа олорон үксүн кумааҕы, сурук үлэтин толорор үлэ. ☉ Конторская, сидячая работа
Старательскай бириискэҕэ сурук үлэтигэр үлэлээбитим. Эрилик Эристиин
Дмитрий уон кылааһы бүтэрэн баран, оройуоҥҥа сурук үлэтигэр киирбитэ. М. Попов. Хара сурук кэпс. — сэриигэ сылдьар буойун өлбүтүн туһунан биллэрэр сурук. ☉ Похоронная (извещение)
Кийиитим, уолум хара суруга кэлбитин кэннэ икки сыл кэриҥэ олорон баран, атын киһиэхэ кэргэн тахсыбыта. С. Никифоров
«Аҕам сэриигэ өлбүт, хара суруга кэллэ», — уонна үс муннуктуу тутуллубут саллаат хара суругун тырыттыбыт ыстаанын сиэбиттэн хостоон таһаарда. В. Иванов
ср. чув. сыру ‘письмо’, монг. дьирук ‘рисунок’, алт. дьурук ‘картина’

I
1. туохт.
1. Оттоммут оту биир сиргэ мунньан улахан чиҥ чөмөхтө оҥор. ☉ Стоговать сено
Бардар бараммат киэҥ ходуһаҕа өлгөм оту оттооннор, кэбиһэн үллэтэн кэбиспиттэр. Амма Аччыгыйа
[Ханньалба:] Үрэххэ от кэбиһэ киирэбин, атырдьах уларса кэллим. П. Ойуунускай
Кур оту кэбиһэн эрэрдии Ахсынньы тымныыта сырылыыр. Эрилик Эристиин
2. фольк. Бырах, элит. ☉ Бросать, кидать, метать что-л. Халыҥ хаһанан харчы кэбиһэр, суон саалынан мохсуо кэбиһэр (өс хоһ.)
Бии дьон кэлэллэрин, олбуор аһан, тэһиин тутан, олбох кэбиһэн, тоһуйдулар. ПЭК ОНЛЯ VI
Муостаах хара саһыл бэргэһэни кырыытынан кэбиспит. Ньургун Боотур
3. Бараргар бэйэҕин кытта ылыма, хааллар. ☉ Оставить, покинуть, бросить кого-что-л.
Аҕам оҕотоо, тоҕо, тоҕо көһүппэтиҥ, тоҕо миигин соҕотохтуу кэбистиҥ? Суорун Омоллоон
[Царевнаны] Онно, тыаҕа кэбистим, тууйа-бобо кэлгийдим. А. Пушкин (тылб.)
Эн ийэҥ үлэлии бардаҕына эйигин миэхэ кэбиһэн барара. Г. Николаева (тылб.)
△ Тугу эмэ гынаргын хааллар, бырах. ☉ Бросать, оставлять (привычку)
Табахпын кэбистим.  Эн эрэн миигин, итэҕэй миигин, Истиҥнээх санаабын этэрбин: Кэлэйэн булбут «кэдэрги киҥмин» Кэбиһиэм диэммин, тыл биэрэбин. Күннүк Уурастыырап
△ үрд. Кэннигэр хааллар (кэс тылы, кэриэһи). ☉ Оставить после себя (завещание)
Санаарҕаамаҥ: кэбиспит кэриэскит Сата тыалга ыстарбата. Эллэй
Ол киэһэ Тиийбитим, Тиит Маһым, Эйиэхэ Кэс тылбын кэбиһэ. П. Тобуруокап
4. Кэмин иннинэ итэҕэс оҕону төрөт (кыыл, сүөһү туһунан). ☉ Выкидывать (плод); рожать недоношенного (детеныша — о животных)
Аһаах оттон биэлэр кулун кэбиһиэхтэрэ. Л. Габышев
Оҕо кэбиспит кырса аһаабат. АВЛ ГСФ
Дьүүкэрбит табалар үксүгэр тугут кэбиһэллэр, Оҕолоро хойуккааҥҥа диэри мөлтөх, аһаах уонна ыарыыга ылларымтыа буолаллар. ВВ ЫСЫ
5. Тугу эмэ таай, билгэлээ. ☉ Гадать (на картах), раскладывать (карты); предсказывать что-л. Төһө дьоллоох сир эбитий, Түөрэхтэ кэбиһэн, билиэххэ. Суорун Омоллоон
Дьиэлээх Кулуутап, куһаҕан таҥастаах киһи, талах олох маска олорон сэрэбиэй кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
6. Кимиэхэ-туохха эмэ анаан биэр, бэрис. ☉ Выделить кому-л. что-л., поделиться чем-л.
Бу да сырыыга айыы таҥара аһынар ини, баай Байанай тугу эмэ кэбиһиэ. Болот Боотур
Эбэ муҥхатыгар өр сылтан сылдьыспыт оҕонньоттор: «Эбэбит быйыл даҕаны өлүү кэбиһэн, өттүк харалаан ыытар ини», — диэн бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар ботугураһаллар. «Кыым»
7. түөлбэ. Көөнньөр (чэйи). ☉ Заваривать (чай)
Охоноон ойон туран көлөнү туора тардан, чаанньыгын кытыыга таһааран баран, чэй кэбистэ. «ХС»
2. көмө туохт. суолт. -ан сыһыарыынан бүтэр сыһыат туохтуурга сыстан хайааһын бүтэһиктээхтик оҥоһуллубутун, түмүктэммитин көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола означает законченность действия
Сиэн кэбис. Бүтэрэн кэбис. Олорон кэбис.  Эдэр киһи таһыттан киирэр айаҕы хатаан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Бобров! Билсэн кэбиһиҥ! Амма Аччыгыйа
Үчүгэйдик өйдөөн кэбис. С. Ефремов
◊ Илин-кэлин кэбиһэр көр илин-кэлин
Үрүҥ көмүс бастыҥа, Илин-кэлин кэбиһэр, Халадаайдаах былааччыйа, Хаарыс харсыат кэппиттэр. С. Данилов
Илин-кэлин кэбиһэрэ айгыраан Иэйэхсит хотун илэ кэлбитэ. С. Тарасов
Сото кэбис көр сото. Өлөксөй уол эрбэҕин айаҕар уган баран, сото кэбиһэн, эмээхсини одуулаһан турда. Амма Аччыгыйа
Дыргыччы өтүүктээх бүрүүкэлээх атаҕын үрдүктүк сото кэбиһэн, оргууй биэтэҥнэтэ олордо. Н. Лугинов. Хараххын кэбис — көр, көрө сырыт. ☉ Поглядывать, бросать взгляд
Көр, ол-бу диэки көрөн, харахтара килбэчиҥнэс, ол ыккардыгар, кини диэки харахтарын кэбиһэн ааһаллар. «ХС»
др.-тюрк. кемиш
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы аккаастанарын, сөбүлэспэтин көрдөрөр. ☉ Выражает отказ, несогласие говорящего (нет)
Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума. Амма Аччыгыйа
Кэбис, эн ас. Н. Заболоцкай. Кэбис, уурайабын. А. Федоров
2. Ханнык эмэ хайааһыны бопсууну, тохтотууну, этиллибит санааны утарыыны, мэлдьэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает возражение говорящего, отрицание им чего-л., имеет запретительное значение (нет, что ты)
Кэбис, муодалаама. Суорун Омоллоон
Кэбиһиҥ, доҕоттоор, эбэбитин Талбабытын ити курдук куһаҕаннык санаамаҥ. Амма Аччыгыйа
Сымыйа! Кэбис! Уоруйахтар буолбатахтар. Эллэй