туохт. Тугу эмэ кэм нээн үллэрэн, өлүүлээн биэр. ☉ Нормировать
Сүөһү көрүүтүгэр, түптэҕэ, окко даҕаны эмээхсиниҥ Марыына, оҕолоруҥ көмөлөһүөхтэрэ, эн салайан, барбах нуормалаан эрэ биэриэҥ этэ. Н. Заболоцкай
Урут оскуолаҕа буҕаалтырынан үлэлии сылдьан учууталлары муҥнаан биэртэ. Бэл миэли нуормалаан, кэмнээн ааттаан, илии баттатан туран биэ рэрэ. Н. Габышев
Кини …… биһиги завхозпут кэриэтэ, аспытын-үөлбүтүн тутар, нуормалаан биэрэр эбээһинэстээх киһибит. «ХС»

үрдээ диэнтэн дьаһ
туһ. Сыананы үрдэппиттэр, дьону албыннаабыттар дииллэр. Болот Боотур
Кыһыҥҥы өттүгэр турнепсынан, сиилэһинэн, туустаах тиэстэнэн, араас аһылыктарынан үүт ыамын үрдэппиттэрин туһунан Биригэдьиир Таня сиһилии ырытта. М. Доҕордуурап
Ол кыра үлэттэн, завхозтан куһаҕан киһини начаалынньык оҥорботохторо буолуо ээ. Бука билэн үрдэппиттэрэ буолуо. Д. Таас
♦ Куоласкын үрдэт — куоласкын сонот диэн курдук (көр куолас I)
Быраас төһө даҕаны барыларыгар мэлдьи үрдүк көрдөбүлү туруордар, биирдэ эмэтэ куолаһын үрдэппэтин үрдүнэн, кини иннигэр сиэстэрэлэр сүүрэ-көтө сылдьааччылар. Н. Лугинов
«Кинээс, тохтоо эрэ!» — диэн Сергей Иванович куолаһын үрдэппитэ. И. Федосеев

сыһ.
1. Көбүс-көнөтүк, тыҥаабыт курдук көнөтүк. ☉ Прямо, туго (натянуть)
Харабыл саллаат күөгүтүн быатын чиккэччи тарта: «Есть! Есть!» — диэн үөгүлээтэ. И. Гоголев
Хатыллыбыт сабы күүскэ чиккэччи тардыллар: сап эрэдэһинэ ыпсыахтаах. Хомус Уйбаан. Айа кирсин курдук чиккэччи тардыллыбыт быа быстар тыаһа иһиллэр. Эвен фольк.
2. Төбөнү, көхсүнү кэннин диэки ыытан көбүс-көнөтүк чыначчы туттан (хол., тур). ☉ Выпрямив спину, навытяжку (напр., стоять)
Булочкин …… чиккэччи тутта охсоот, чиэс биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Болуоттарын баайыытын сүөрээт, болуот үрдүгэр чиккэччи турбутунан устан барбыттара. И. Федосеев
[Саҥа завхоз] чиккэччи тардыбыт курдук көбүс-көнө, үрдүк уҥуохтаах, хатыҥыр, саас ортолоох киһи. «Чолбон»
△ Токуппакка эрэ, көнөтүк, дыраччы тэбинэн эбэтэр тыылыы тэбэн (атаҕы этэргэ). ☉ Выпрямив, вытянув (ноги)
Яков атаҕын чиккэччи тэбэн, тимир кырабаакка утуйар таҥаска өттүгэстии түһэн сытар. В. Протодьяконов
Атахтарын бөтөҕөлөрө ыалдьыбытын аһараары чиккэччи тэптэ. В. Гольдеров
Сотору-сотору дьааһыйар уонна сөп буола-буола сүрдээх уһуннук чиккэччи тэбинэн, тыыллаҥнаан ылар. «Чолбон»

аат.
1. Ханнык эмэ тэрилтэ эбэтэр биирдиилээн да киһи араас докумуоннардаах паапкалара биитэр докумуоннар хомуллан ууруллубуттара. ☉ Собрание документов, относящихся к деятельности какого-л. учреждения, общества, лица, дело
Кини, үөрэхтээх курдук, хантан эрэ хасыһан, былыргы туос биэдэмэс саҕанааҕы дьыаланы булан ылбыта. Күннүк Уурастыырап
Куруһуок мунньаҕын боротокуолун үксүн кини суруйара итиэннэ дьыалатын бүтүннүү тутара, харайара. В. Протодьяконов
△ Буруйдааһыны чуолкайдыырга, быһаарарга наадалаах докумуон эбэтэр докумуоннар. ☉ Документ (документы), необходимый для официального рассмотрения какого-л. дела, принятия решения по нему, дело
Биир били дьыалаларын оҥорон биэрбит эдэр суруксуппут үп-үчүгэйдик кинилэр [Балбааралаах] диэки көрөн кэбиһэ-кэбиһэ: «Эһиги баттанан бачча дойдуга кэлэ сылдьар дьону аанньа ахтан дьыалаларын көрбөккүт», - диэн мөккүһэ сатаабытын кулубалар саба саҥаран кээстэрэ. Эрилик Эристиин
Макаар бэрэссэдээтэл буолла. Сиидэрэптэр, Малыыкааннар дьыалалара сэлиэдэбэтэлгэ атаарылынна. Күндэ
2. Уопсастыбаҕа, киһиэхэ туһалаах үлэхамнас, дьарык. ☉ Работа, деятельность, занятие, дело
Тыл дьыалаттан арахсыбат (өс ном.). Тылыгар толорор, дьыалатыгар олорор (өс ном.). Биригэдьиир Слепцов холкуостаахтар ааттарыттан хомсомуол райкомугар үтүө дьыаланы тэрийбитин иһин, махталын биллэрдэ. В. Яковлев
3. Холуобунай буруй, буруйу оҥорон суукка түбэһии; буруйдааһын, үҥсүү. ☉ Уголовное дело; проступок, преступление; обвинение; жалобы
Сарсыныгар борогууллаата, цензурнайа суох тылынан үөхтэ, кырбыы сыста диэн миэхэ дьыала тэрийэллэр. Софр. Данилов
Оттон Коган-Бернштейн диэн сыылынай ол Неустроевы кытта Петербург университетыгар бииргэ үөрэнэ сылдьан биир дьыалаҕа түбэспиттээхтэрин улаханнык долгуйан туран ахтыбыт. П. Филиппов
Гражданскай уонна холуобунай дьыалалары бары сууттарга көрүү коллегиальнайдык, маҥнайгы сүһүөх сууттарга народнай сэтээтэллэр кыттыыларынан олоххо киллэриллэр. САССРК
4. Быһаарыллыахтаах балаһыанньа, боппуруос. ☉ Положение, требующее разрешения, проблема, вопрос, дело
Директор Федор Васильевич, кырдьыга, үөрэх дьыалатыгар соччо орооспот, завхоз үлэтин эрэ толорор быһыылаах. Софр. Данилов
Ол икки ардыгар остуорас оҕонньор, дьыаланы быһаартарбыт киһи быһыытынан, астынан, хаптаһынын кыбыммытынан, тугу эрэ ботугурууботугуруу, туора хаампытынан барда. Амма Аччыгыйа
- Дабаай, дьыала сүнньүнэн кэпсэтиэх. Туох нааданый эһиэхэ биһигиттэн? В. Яковлев
△ Кимтуох эмэ туруга, балаһыанньата. ☉ Положение вещей, обстоятельства, ситуация, дело
Сибииргэ Колчак дьыалата мөлтөөн эрэрин туһунан үһүйээннэр саха улуустарыгар иһиллитэлиир этилэр. Амма Аччыгыйа
Баайдар манна эрэ чуолкайдык бэйэлэрин дьыалалара куһаҕан буолбутун билиммиттэрэ. Эрилик Эристиин
5. Сабыытыйа, түбэлтэ, түгэн. ☉ Событие, происшествие, случай, дело
- Дьэ, дьыалалар этилэр дии, - диэтэ кини уонна, сапсыйан кэбиһээт, таҥнаары, антах диэки эргилиннэ. Амма Аччыгыйа
Ол [киэһэ кыргыттарга ыалдьыттыылларын] туһунан Миша билэн кэлэн, улахан кистэлэҥнээх дьыаланы этэрдии Сережаны көрүдүөргэ ыҥыран таһааран сибигинэйэн эппитэ. Н. Лугинов
Эн ийэлээх аҕаҕын кытары бурастыҥ, мин ойохпун кытары бурастым... Дьэ дьыалалар. Күндэ
6. Идэ, билии-көрүү. ☉ Специальность, профессия, область, совокупность знаний или навыков, дело
Өксүү букатын кыра эрдэҕиттэн истээх таҥаһы тигэргэ үөрүйэх буолан, итии сэлиэччик, бэргэһэ тигиитин сатыыр ахан дьыалата буолан биэрбитэ. Н. Заболоцкай
[Петя:] Мин эмиэ эн курдук толкуйдуур этим, холкуоска тахсан тугу үлэлиэмий диэн. Ол иһин тыраахтар уонна аптамабыыл дьыалатын үөрэттим. С. Ефремов
Саха уола куһаҕан сааһыт дуо? Саха уола сэрии дьыалатын куһаҕаннык билэр дуо? Суох! Т. Сметанин
7. Кыһалҕа; сорук, наадыйыы. ☉ Нужда, надобность, дело
Оттон дьиҥ дьыалата тирээтэҕинэ, учуутал учууталын хаһан да түһэн биэрбэт. Софр. Данилов
Бу эйигин, уолум курдук саныыр киһибин, көрөн астынным. Биир дьыалам онон бүтэр. С. Ефремов
Табаарыс, мин бэрт улахан тиэтэл дьыалаҕа муҥ түргэнинэн иһэр киһибин. Күндэ
Чэ, баҕар, эн бэйэҥ оҕолоргун букатын да үөрэттэримэ. Ол мин дьыалам буолбатах. С. Ефремов
△ Тустаах эрэ киһи быһаарар суола. ☉ Обстоятельство, разрешаемое только заинтересованным лицом, дело
Эрдии-ойохтуу дьон дьыалатыгар, туора киһи, мин кыбытта сылдьарым сатаныа дуо? А. Софронов
Төрөппүт оҕобун кытта хайдах баҕарар кэпсэтэрим мин дьыалам. С. Ефремов
Мин, баҕар, олох да [эргэ] барыам суоҕа. «Тоҕо?» - диэн, ол …… мин дьыалам. М. Доҕордуурап
8. Биир туспа кимиэхэ эмэ ураты суолталаах туох эмэ, көстүү (хол., кини үлүһүйэр дьарыга). ☉ Какое-л. знаменательное событие, явление или занятие, имеющее особое значение для кого-л.
Кырдьыы диэн ынырык дьыала ээ. Кэлиэ турдаҕа. Туруо дуо, ханна эрэ ыраах истэҕэ. Онтон төһө да эдэримсийэн куоппаккын. Н. Лугинов
Кини уһулуччу ис сүрэҕиттэн таптаабыт дьыалата …… булт. Ол туһугар кини дьоҕурун, бэл, хотугу булчуттар бэйэлэрэ билинэллэр. Н. Заболоцкай
△ Көстүү. ☉ Явление, факт, вещь, дело
Биһиэхэ, үлэ-чиэс, хайҕал уонна дьоруойдааһын дьыалата буолбут дойдутугар, сүүһүнэн араас идэлэр бааллар. Софр. Данилов
Билигин тыаҕа тахсар, кырдьык, муодунай дьыала буолан турар. С. Ефремов
♦ Дьыалаҕа түбэстэ (иҥиннэ, тигистэ) - буруйу оҥорон, сууттанар буолла, эппиэккэ тардылынна, сууттанан хаайылынна. ☉ Понести ответственность за содеянное, проступок, преступление; быть обвиненным в чем-л.
Кыра, тулаайах оҕо, мэник буолан, бассабыык дьыалатыгар иҥнэн, хааллыбыт. С. Ефремов
Сыҕарымын уоруу дьыалатыгар түбэһэн, сылын боруостаан баран, быйыл саас бар дьонугар эргиллэн кэлэн, холкуоска киирбитэ. М. Доҕордуурап. Кырдьыктаах, сөптөөх суолга киһи дьыалаҕа иҥнибэт. А. Федоров. Дьыалаҕа уурбат - улахан буолбатах дии санаан бөрүкү кыһаммат, ситэ сыаналаабат, аанньа ахтыбат. ☉ Не обращать должного внимания на что-л., не придавать значения чему-л., не считать какое-л. дело серьезным. Атаҕын өлөрбүтүн маҥнай дьыалаҕа уурбатаҕа. Сэмэлэммитин төрүт да дьыалаҕа уурбат киһи буолла. Дьыалата табылынна - санаабытын ситтэ, үчүгэй буолла. ☉ Достичь желаемого, оказаться на высоте, в хорошем положении
Өндөрөй оҕонньордоох дьыалалара табыллан, арыыйда сэргэхсийэн олороллор. П. Ойуунускай
Бэйэм да киирэн биэрэн иһээхтиибин. Дьэ, ити дьыалата табыллыбатаҕын Ваняҕа мин тоҕо эттим? Онон киниэхэ тугу туһалаатым? Амма Аччыгыйа
Үчүгэйдик бардахтарына сарсын киэһэ тиийэллэр. Оччоҕо дьыала табыллыа этэ. С. Ефремов. Дьыалата хаахтыйбыт - балаһыанньата куһаҕан буолбут, мөлтөөбүт, табыллыбатах. ☉ Пло `хи дела (о серьезном ухудшении ситуации с чем-л., у кого-л.)
Ваня кулгааҕар кэлэн дьыала хаахтыйбытын туһунан сибигинэйбиппэр, махтаныан билиминэ, кыыһыран кэбиһээхтээтэ. Амма Аччыгыйа
Эн биһигини булбатаҕыҥ буоллар, биһиги дьыалабыт хаахтыйыа эбит. Н. Якутскай
Сэбиэскэй былаас буолбутун кэннэ ити курдук бырыһыаннааһын дьыалата хаахтыйан турар - бырыһыанньыттар холуобунай сокуон быһыытынан буруйданар буолбуттара. А. Бэрияк
◊ Дьыала бэрийээччи - тэрилтэ кэнсэлээрийэтин дьыалатын, докумуоннарын көрөр, дьаһайар киһи. ☉ Должностное лицо, ведущее канцелярские дела, делопроизводитель
Кини хомсомуол күбүөрүнэтээҕи бүрүөтүгэр дьыала бэрийээччинэн киирбитэ. ПНИ ОСОТ
Дьыала бэрийээччи хоһун аанын нөҥүө бэчээттиир массыыналар тобугурас бүтэй тыастара иһиллэр. Н. Островскай (тылб.)