1) валить; разрушать, уничтожать; сокрушать; тураах уйатын тыал самнарбыт ветром разрушило воронье гнездо; самнары баттаа = задавить, раздавить; 2) ниспровергать, свергать

сов. 1. что тэбис, тэпсэн кэбис; затоптать траву оту тэпсэн кэбис; 2. кого (задавить) тэпсэн өлөр; 3. что, разг. (испачкать) дэлби тэбис, киртит.

сов. 1. что (слегка надавить) баттыы туе, баттаа; 2. кого (задавить) хампы баттаталаа, үлтү баттаталаа; 3. что (положить конец, прекратить) хам баттаа, саба баттаа; подавить восстание бастаанньаны хам баттаа; 4. что, перен. (преодолеть) кыан; подавить страх кутталгын кыан; 5. кого-что (привести в угнетённое состояние) хам баттаа, харааһыннар.

туохт.
1. Илиигинэн тугу эмэ бигээн көрөрдүү туппахтаа, мускуй, ыгыта тут. ☉ Мять, сжимать, щупать что-л., слегка придавливая
Тээллэриис аан аттыгар турар сириттэн хамсаабата, тарбыйах сонун тэллэҕин убахтаата. И. Гоголев
Табунанов диэн кырдьаҕас оҕонньор сөбүлэһэн убаҕас бытыгын убахтаата. М. Доҕордуурап
Киэһэ утуйарыгар, тахсан киирэ сылдьан, уол сүгэһэрин убахтаан көрдө. «Чолбон»
△ Эмтиир-томтуур сыаллаах ким эмэ ыалдьар миэстэтин имэрий, массаастаа. ☉ Массировать, растирать тело кому-л. с лечебной целью. Ынах синньин убахтаа
□ Микиитэ орону оҥорон, тойонун сытыаран баран, атаҕар сытан, муус тымныы, дар-уҥуох атахтары илиитинэн убахтаан, сылыппытынан барда. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Түргэнник, тиэтэллээхтик сууй, мускуй (таҥаһы). ☉ На скорую руку стирать, полоскать, жулькать что-л. в воде (напр., бельё)
Ырбаахылаах ыстааны уонна биир баркы сыыһын төһө гыныай, начаас убахтаата. Таһырдьа таһааран чиэс мастарга ыйаталаата. Айталын
Сорудаҕы ылбыт кыыс баартыктары бэрт тиэтэлинэн мыылалаах ууга өскүөрүтүн убахтыы түһээт куурдан аҕалбыт этэ. «Кыым»
3. көсп. Күүскэ, сытыытык быһыта тутан, кымаахтаан ыарытыннар. ☉ Сжиматься, спазмировать, вызывая болевые ощущения (напр., о мышечных тканях внутренних органов)
Доруобай киһи ыалдьара, убахтаан түһэн, омуннаах буолар эбит этэ. Р. Баҕатаайыскай
Дьулустаан эрчиллэ сырыттаҕына эмискэ иһэ ыарыйда. Урут эмиэ хас да төгүл быһыта убахтаан ыалдьыталыы сылдьыбыта. Э. Соколов
Ымсыы [киһи хос аата] баҕар, аны өлөн хаалыа: быар таарымтата кутталлаах ээ, начаас илдьи убахтаан кээһээччи. «ХС»
4. көсп. Кими-тугу эмэ илдьиритэ ыстаа, сэймэктээ (ыты, кыылы этэргэ). ☉ Загрызть, задавить кого-л. (о собаке, хищном животном)
Ыт Түүлээхтэн [киһи аата] арахсыбатаҕа, охторо сылдьан бууттары, эмэһэтин көм эттэри илдьи убахтаабыта. Суорун Омоллоон
Ытым үүскэ иккиһин кэлэн үрдүгэр сапта түстэ да, хабарҕатын убахтаабытынан барда. Я. Семёнов
Сааҕа таптарбыт ийэ эһэ, сытан ыарыытын аһаран баран, ирдээн кэлэн, туох да сэрэҕэ суох утуйа сытар уолу киирэн убахтаан кэбиспит. «ХС»
ср. тюрк. убак ‘мелкий, размельчённый’, уҕ ‘мять’

туохт.
1. Туох эмэ үрдүнэн, тугу эмэ атаххынан үктээ, үктээн хаамп; ханан эмэ элбэхтик сырыт. ☉ Наступать на что-л.; топтать ногами, затаптывать что-л. Оҕо муостаҕа сытар былакааты үрдүнэн баран, тэпсэн буортулаан кэбистэ.
□ Мин, кыра уол, биирдэ аҕабар аһылык илдьээри, бу ходуһаны ортотунан хортууспунан дэйбиирдэнэн истэхпинэ, кини [тойон] отууттан тахсан: «Оту тоҕо тэпсэҕин?!» — диэн ыга көбүөлээн баран, туттаран ылан баттахпын үргээбитэ. Амма Аччыгыйа
Сүөһү тэпсэн хараардыбыт тиэргэнэ бадараанынан быллайан сытара. П. Аввакумов
[Чыычаах ото] киһи үгүстүк тэпсэр сирдэригэр, чуолаан дьиэ таһыгар (тэлгэһэҕэ), суол кытыытыгар хойуутук үүнээччи. МАА ССЭҮү
2. Тугу эмэ атаххынан дэлби үктээн чиҥэт, дэхсилээ. ☉ Утрамбовывать ногами, утаптывать что-л. Балачча үрдээбит от үрдүгэр тахсан …… Сэмэн Бэһиэлэйэп тэпсэ сылдьар. Амма Аччыгыйа
Таня сүөһү кур киитин тиэргэнтэн таһан, өр үлэлээн, оҥхойдору толоро-толоро, ыга тэпсибитэ. М. Доҕордуурап
Дьаамаҕа угуллубут күөх маассаны тэпсэн чиҥэтэргэ саамай кырата икки-үс киһи туруох тустаах. САС
△ Кими, тугу эмэ атаххынан үктээн эчэт, өлөр. ☉ Затоптать, задавить кого-л. «Сыыстахха алдьархай, [тайах] киһини тэпсиэ..
Онон чугаһаан баран [ытыам]...» — дии санаатым. Т. Сметанин
3. көсп. Кими, тугу эмэ кырбаа, сыс. ☉ Бить, избивать кого-л.
Оо, көҥүллээх-кыахтаах гынан баран, сирэйдэрин тэпсэ түһэн биэрбит киһи — моһуоралара көнүөх этэ. П. Ойуунускай
Сатана кыыһа, үтүөнү оҥорон, өссө чуубургуу турбуккун, хата, баран дэлби тэпсэн биэрээйэбин. А. Софронов
Кини …… өссө лаппыйан иккитэ-үстэ хардыылаата: «Тутан сирэйдэрин саатырпыт киһи. Иккиэннэрин үчүгэй аҕайдык үлтү тэпсэн көрүөх этим!» — сутуругун ыгыта туттумахтаата. М. Доҕордуурап
4. көсп., кэпс. Кими, тугу эмэ улаханнык атаҕастаа-баттаа. ☉ Топтать, принижать, обижать кого-л.
Сүүрбэччэ сүөһүбүн сиэтиҥ, хамначчыт оҥоһуннуҥ, үлтү тэбистиҥ, саата суох — ордугун уоруйахтыыгын! М. Доҕордуурап
Туох иннигэр киһи киһини бу айылаах тэпсэрэ буолуой? В. Яковлев
5. көсп., кэпс. Кимиэхэ эмэ соторусотору сылдьан, хонон-өрөөн салгыт, сылат. ☉ Надоедать, докучать кому-л. частыми визитами. Эдьиийим ааҕы хоноһолор быыстала суох тэпсэллэр
□ Саввиннар мээнэ ыалдьыт-хоноһо тэпсибэт ыаллара. В. Яковлев
6. көсп., кэпс. Буоһатаары тыһыгын баттаа, сап (хол., бөтүүк туһунан этэргэ). ☉ Топтать (напр., курицу — о петухе)
[Бөтүүк] таптаан хообургуу-хообургуу эриэн кууруссаны тула көппүтэ, ойон тиийэн кэтэҕин аһыттан ылан тэпсэн барбыта. Далан
Ону «оҕонньор» [атыыр чыркымай] ситэ баттаан, бокуой биэрбэккэ тэпсээри гыммытыгар, «эмээхсинэ» [тыһы чыркымай] ууга умсан хаалла уонна сонно тута атын сиринэн, туора баран күөрэс гынна да, көтөн тарыкынайда. Р. Кулаковскай
♦ Атах тэпсэн олорон кэпсэт (сэһэргэс, сэлэс) — дуоһуйа, астына ирэ-хоро кэпсэт. ☉ Поговорить по душам
Икки улуус кулубалара атах тэпсэн олорон, бэрт үгүһү эргитэн сэһэргэһэллэр. Н. Якутскай
[Доҕордуулар] бары үлэ дьонун сиэринэн, биир хоско хааллан олорбут устудьуоннааҕы сылларыныы, билигин атах тэпсэн олорон астыныахтарыгар диэри сэлэһэр иллэҥнэрэ суох. Н. Лугинов
Атах тэпсэн олорон, Аа-дьуо өр кэпсэттибит. М. Ефимов
◊ Атах тэбис көр атах
[1-гы кыыс:] Көр эрэ, Былатыан уол букатын сатаан атах тэпсибэт ээ. А. Софронов
Муҥха тахсыар диэри килэҥ мууска хатыыскалыырбыт, маанытык таҥныбыт дьахталлар ыраас хаарга атах тэпсэ, илии охсуһа, дьиэрэҥкэйдии оонньууллара. И. Гоголев

туохт.
1. Үөһээ өттүттэн аллара ыга тут, хамсыырын, турарын бобус. ☉ Нажимать сверху вниз, притиснуть, надавить весом
Хам баттаа. Ыга баттаа. —Үс бандьыыт Михаилы саба баттааннар илиитин кэдэрги кэлгийэллэр. С. Ефремов
[Айыы Дьураҕастай Алып хара бухатыыры] баһыттан умсары баттаан сылдьан дэлби таһыйан эрэр эбит. Саха фольк. Тойон өрө көтөхпүт тайах маһын тоҥ сиргэ лик гына хам баттаата. Н. Заболоцкай
△ Тугу эмэ иһирдьэ тимирчи ас. ☉ Нажимать, толкать что-л. вовнутрь
Кунуопканы баттаа. Ааны баттаа. — Академик кунуопканы баттаан, сэкирэтээрин ыҥыран ылан, чэй аҕаларыгар соруйбута. В. Яковлев
2. Туохха эмэ үрдүттэн, сүктэрэ буол, ыарахаҥҥынан хам түс. ☉ Налегать на кого-что-л. своей тяжестью. Дьиэбит өһүөтэ, үрдүн буора баттаан, хотойбут. Мин куулбун таһаҕас баттаабыт
3. Кыараҕас буолан ыга тут, ык (атах таҥаһын туһунан). ☉ Прижимать, сжимать, давить ногу (о тесной обуви). Баччыыҥкам атахпын олус баттыыр
4. Тутан өлөр (адьырҕа кыыл туһунан). ☉ Нападать, растерзать, рвать на части, задавить (о хищном звере)
Кини сиргэ хоно сыттаҕына, торҕоннообут эһэ баттаабыт. Болот Боотур
Бөрө саҥардыыҥҥыта биир табаны баттаабыта. Н. Заболоцкай
5. көсп. Ким, туох эмэ көҥүлүн былдьаа, аҥаардастыы дьаһай, көлөһүннээ. ☉ Притеснять, угнетать, эксплуатировать кого-л.
Ама наар таҥнары баттаабыккыт иһин, Маайа даҕаны киһи буоллаҕа дии. А. Софронов
Хамначчыт дьахталлары баай хотуттара баттаан олороллор. Күндэ
△ Туох эмэ дьиҥнээх сыанатын түһэрэн, барыстанар курдук аҕыйаҕы төлөө. ☉ Снизить цену на что-л. с целью получения выгоды
Оҕуһу баттаабакка сыаналаан ыллаҕыҥ дии. Эрилик Эристиин
Хотуна санаата табыллан, маанылыыр, ону-маны бэлэхтиир, хамнаһын да баттаабат үһү. Болот Боотур
6. көсп. Үрүт-үөһэ эбиллэн киһи күүһүн, кыаҕын баһый, күүһүн ылларарын курдук гын. ☉ Требовать от человека чрезмерной силы, усилия, умения, при этом довести его до крайнего утомления, истощения
Үлэ баттаата. Кыһалҕа баттаата. —Сороҕор дьахталлар Оҕолонортон сэрэнэллэр …… Үгүс оҕо баттаатаҕына …… Кырдьар түргэтиэҕэ дэһэллэр. И. Эртюков
7. көсп., кэпс. Киһини улугурт, мөлтөт (куһаҕан күн-дьыл буоллаҕына этиллэр). ☉ Тяжело воздействовать на человека (о влиянии плохой погоды)
Киһини баттыыр халлаан. —Айыы-айыкка! Бу былыт баттаатаҕын! Н. Лугинов
Былыт баттаан, дьон бэркэ бырда суох утуйбуттар. «ХС»
8. көсп. Ыарахан санааттан тууйулун, дууһаҥ муунту буол. ☉ Находиться в подавленном, угнетенном состоянии от тяжелых дум, смятения души
Алыс санаата түмүллэн баттаан кэллэҕинэ, үөһэ тыынан баран: «Оок-сиэ, тоҕо куһаҕанай?» – диэн саҥа аллайара. А. Софронов
Санаа-оноо ордук баттыыр күннэригэр таптыыр куоратыҥ устун дьаарбайар үчүгэй даҕаны. «ХС»
9. көсп. Кими, тугу эмэ куоттарбакка, баарыгар кэл. ☉ Заставать, находить на месте кого-л.
Мин кинини дьиэтигэр баттыы тиийдим. —Көр, ити эн өлбөт быаҕар баттыы кэлэн өрүһүйдүм. Эрилик Эристиин
△ Кимиэхэ эмэ саһар, бүгэр кыах биэрбэккэ эбэтэр тиийиэх сиригэр тиэрпэккэ аара түбэс (ардах, буурҕа уо. д. а. туһунан). ☉ Заставать кого-л. в дороге, не давая возможности укрыться (о дожде, буре)
Ардах суолга баттаата. —Булчуттары буурҕа баттаабыта үс хонно. «ХС»
10. көсп. Астан сүһүрүү сабыдыалын мөлтөт, тохтот. ☉ Нейтрализовывать, приостанавливать отравляющее воздействие, интоксикацию (при отравлении)
Сүһүрүүнү үксүгэр үүт үчүгэйдик баттыыр. «ХС»
11. Сорох сыһыат туохтууру кытары холбоһон хайааһын эмискэ, көрүөх бэтэрээ өттүгэр буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями выражает моментальность и внезапность наступления действия
Одинцов дьиэтигэр чугаһаан иһэн арахсыбыт ойоҕун ситэ баттаан ылла. М. Доҕордуурап
«Тахсыҥ, табаарыстар, куотуҥ!» – диэт, Николай хаайыы аанын тэлэйэ баттаата. А. Сыромятникова
Яков ааны аһа баттаабыта, дьэ кырдьык үрүҥ халааттаах бөҕө мустан олорор эбит. Н. Заболоцкай
Муся туран түннүгүн сабыытын арыйа баттаата. П. Филиппов
♦ Анныгар баттаа – 1) кими эмэ хот, күүскүнэн сабырый. ☉ Побеждать кого-л., подмять под себя
Анныбар баттаатым ээ. Былыр оҕо эрдэхпитинэ бииргэ оонньуур этибит. Кини тустан миигин кыайар этэ. Оттон билигин мин кыайдым. Бэс Дьарааһын; 2) өстөөххүн өлөр, суох оҥор. ☉ Уничтожать, убивать врага
«Абам эбит, бу кэриэтин биирдэскитин эмэ анныбар баттаан баран, өлбүтүм буоллар», – диэн баран, бөтөн, сымыһаҕын быһа ытырда. Суорун Омоллоон
Кыр өстөөхтөрбүттэн саатар биир бандьыыты анныбар баттаан баран өлүөхпүн баҕарбытым. Н. Габышев. Быһыта баттаан саҥар (эт) – кылгас-кылгастык, түргэнник төлүтэ биэрэн эрэр курдук саҥар. ☉ Говорить резко, отрывисто, быстро, с короткими паузами
Сычев [Филатов] куолаһыгар холоотоххо – быһыта баттаан саҥарар. Н. Якутскай
«Дьэ, хаарыан доҕотторум иһин иэстэһиэм»,– диэн Егор тыйыстык, быһыта баттаан эппитэ. Умнуллубат к. Саба (хам) баттаа – 1) ким-туох эмэ үүнэн-сайдан, күөдьүйэн тахсарыгар кыах биэримэ. ☉ Не давать кому-чему-л. возможности дальше расти, развиваться
[Ойуурап:] Ити оҕоҥ тыаҕа тахсан үлэлиир баҕа санаатын саба баттыырыҥ туораттан истэргэ сүрдээх олуона баҕайы. С. Ефремов
Аркадий Гайдар …… дойду иһигэр контрреволюционердар бастаанньаларын саба баттыырга кыттыбыта. Софр. Данилов
Кинилэр сабыдыалларын хам баттыахха айылаах күүс, дьиҥэр, онно суоҕа. «ХС»; 2) кимиэхэ да тугу да бэрсибэккэ бэйэҥ эрэ туһан. ☉ Пользоваться чем-л. единолично, получать нужное только для своей надобности
Арыылаах курдук үчүгэй алаастааххын, бүтүннүү бэйэҕит саба баттаан сиигит. МНН. Уокка (чоххо) баттаабыт курдук буол – кытаран, тэтэрэн хаал (сирэй туһунан). ☉ Краснеть, покрываться румянцем
Маша кулгаахтыын кытаран, сирэйэ уокка баттаабыт курдук буолла, уламулам бүк түһэн барда. М. Доҕордуурап
Ааныс сирэйэ уокка баттаабыт курдук кытаран хаалбыт. Н. Заболоцкай
Настя сирэйэ чоххо баттаабыт курдук буола түһэр. Н. Якутскай
◊ Илии баттаа – тугу эмэ бигэргэтэн, туоһулаан, докумуоҥҥа бэйэҥ кылгатыыгынан суруйан ааккын-суолгун хааллар. ☉ Поставить свою подпись на документе в подтверждение чего-л., подписаться под чем-л.
Оҕонньор, бу маллартан тугу да итэҕэститиэм суоҕа диэҥҥин манна илии баттыыгын. Амма Аччыгыйа
Бу бырачыаска илии баттаабыт икки сүүс түөрт уон биир устудьуон ортотугар К.Г. Неустроев аата иккис турбута. П. Филиппов
Сонно, олоро түһээт, оскуола начаалынньыгын аатыгар арааппар суруйдулар, иккиэн илии баттаатылар. «ХС». Сымыыт баттаа – сымыыттан оҕолоргун таһаартаары, өр кэмҥэ турбакка олорон таҕыс. ☉ Выводить птенцов, сидя на яйцах (определенный срок)
Хатыыстаах диэн уһун синньигэс күөл кытыытыгар тыһы чыркымай сымыыт баттыы сытар. Н. Лугинов
Үгүстүк сылдьан, чыычаахтары куттуур, сымыыттарын баттыылларын мэһэйдиир куһаҕан. И. Федосеев
Көтөр саас уйа оҥостон, сымыытын баттыырын саҕана ньим барар, саһар, кирийэр. Айылҕаны х.