несов. см. затоптать.

1) топтать; атаххынан тэбис= топтать ногами кого-что-л.; үлтү тэбис= затоптать; вытоптать; тоҕо тэбис= растоптать (в лепёшку); дэлби тэбис= затоптать; хампы тэбис= растоптать (напр. что-л. хрупкое); 2) перен. утрамбовывать, утаптывать что-л.; сабараанньаны тэбис= утрамбовать завалинку; 3) перен. разг. бить, избивать кого-л.; 4) перен. разг. топтать (курицу —о петухе).

нареч. выражает силу, интенсивность действия: ибили оҕус = превратить ударом в бесформенную массу; разбить в лепёшку; ибили бар= отрываться, отваливаться кусками; ибили сытый= а) прогнить; истлеть; б) промокнуть до нитки; ибили таһый = бить нещадно, бить смертным боем; ибили үктээ = затоптать, втоптать; ибили түс = разбиться при падении.

аат. Кир, быыл мунньустубута бүтүннүүтэ. ☉ Грязь, пыль (собир.)
Таҥаһа бүтүннүүтэ кир-буор. — [Кини] кир-буор киһи. Күн Дьирибинэ
◊ Киргэ-буорга тэбис (тэпсилин) — сымыйанан баһааҕырдыт, атаҕастаа. ☉ соотв. втоптать (затоптать) в грязь
Чиэстээх ааттара Киргэ-буорга тэпсиллибит. Күннүк Уурастыырап
Киһи-аймах олоҕун Киргэ-буорга тэпсэннэр, Сабардаары гыммыттар. И. Чаҕылҕан
Кэс тылларбын Киргэ-буорга тэбистэхтэринэ, Өһүргэс Өксөкү үөһэ үөстэнэбин. С. Данилов

1) закрывать; ааны сап= закрыть дверь; оһоҕу сап= закрыть печь (заслонкой); 2) покрывать, укрывать, накрывать; саба бүрүн = накрыться чем-л. с головой; сабабырах= набросить что-л. на кого-что-л.; сонунан саба бырах = набросить на кого-л. пальто; суорҕанынан сап= укрыть кого-л. одеялом; халлааны былыт сапта облака затянули нёбо; 3) закрывать, заканчивать; дьыаланы сап= закрыть дело; мунньаҕы сап= закрыть собрание; 4) карт, крыть, покрывать; тууһунан сап= покрыть тузом; 5) покрывать (самку — о рогатом скоте) # кини буруйун саппыт он скрыл его вину, он утайл его вину; саба баттаа = навалиться на кого-что-л., накрыть собой кого-что-л.; саба быраҕан приблизительно, в общих чертах; грубо; саба саҥар = прикрикнуть на кого-л., осадить окриком кого-л.; заставить замолчать; саба сүүр = обежать (много мест); саба сүүрэн кэл = наскочить на кого-что-л.; сабатут= а) прям., перен. накрыть, прикрыть; б) успевать многое; саба түс = наброситься на кого-либо, напасть неожиданно; саба үктээ = наступить на что-л., затоптать что-л.; саба үр = задуть (напр. свечу); саба ыс = окатить (напр. водой).

туохт.
1. Туох эмэ үрдүнэн, тугу эмэ атаххынан үктээ, үктээн хаамп; ханан эмэ элбэхтик сырыт. ☉ Наступать на что-л.; топтать ногами, затаптывать что-л. Оҕо муостаҕа сытар былакааты үрдүнэн баран, тэпсэн буортулаан кэбистэ.
□ Мин, кыра уол, биирдэ аҕабар аһылык илдьээри, бу ходуһаны ортотунан хортууспунан дэйбиирдэнэн истэхпинэ, кини [тойон] отууттан тахсан: «Оту тоҕо тэпсэҕин?!» — диэн ыга көбүөлээн баран, туттаран ылан баттахпын үргээбитэ. Амма Аччыгыйа
Сүөһү тэпсэн хараардыбыт тиэргэнэ бадараанынан быллайан сытара. П. Аввакумов
[Чыычаах ото] киһи үгүстүк тэпсэр сирдэригэр, чуолаан дьиэ таһыгар (тэлгэһэҕэ), суол кытыытыгар хойуутук үүнээччи. МАА ССЭҮү
2. Тугу эмэ атаххынан дэлби үктээн чиҥэт, дэхсилээ. ☉ Утрамбовывать ногами, утаптывать что-л. Балачча үрдээбит от үрдүгэр тахсан …… Сэмэн Бэһиэлэйэп тэпсэ сылдьар. Амма Аччыгыйа
Таня сүөһү кур киитин тиэргэнтэн таһан, өр үлэлээн, оҥхойдору толоро-толоро, ыга тэпсибитэ. М. Доҕордуурап
Дьаамаҕа угуллубут күөх маассаны тэпсэн чиҥэтэргэ саамай кырата икки-үс киһи туруох тустаах. САС
△ Кими, тугу эмэ атаххынан үктээн эчэт, өлөр. ☉ Затоптать, задавить кого-л. «Сыыстахха алдьархай, [тайах] киһини тэпсиэ..
Онон чугаһаан баран [ытыам]...» — дии санаатым. Т. Сметанин
3. көсп. Кими, тугу эмэ кырбаа, сыс. ☉ Бить, избивать кого-л.
Оо, көҥүллээх-кыахтаах гынан баран, сирэйдэрин тэпсэ түһэн биэрбит киһи — моһуоралара көнүөх этэ. П. Ойуунускай
Сатана кыыһа, үтүөнү оҥорон, өссө чуубургуу турбуккун, хата, баран дэлби тэпсэн биэрээйэбин. А. Софронов
Кини …… өссө лаппыйан иккитэ-үстэ хардыылаата: «Тутан сирэйдэрин саатырпыт киһи. Иккиэннэрин үчүгэй аҕайдык үлтү тэпсэн көрүөх этим!» — сутуругун ыгыта туттумахтаата. М. Доҕордуурап
4. көсп., кэпс. Кими, тугу эмэ улаханнык атаҕастаа-баттаа. ☉ Топтать, принижать, обижать кого-л.
Сүүрбэччэ сүөһүбүн сиэтиҥ, хамначчыт оҥоһуннуҥ, үлтү тэбистиҥ, саата суох — ордугун уоруйахтыыгын! М. Доҕордуурап
Туох иннигэр киһи киһини бу айылаах тэпсэрэ буолуой? В. Яковлев
5. көсп., кэпс. Кимиэхэ эмэ соторусотору сылдьан, хонон-өрөөн салгыт, сылат. ☉ Надоедать, докучать кому-л. частыми визитами. Эдьиийим ааҕы хоноһолор быыстала суох тэпсэллэр
□ Саввиннар мээнэ ыалдьыт-хоноһо тэпсибэт ыаллара. В. Яковлев
6. көсп., кэпс. Буоһатаары тыһыгын баттаа, сап (хол., бөтүүк туһунан этэргэ). ☉ Топтать (напр., курицу — о петухе)
[Бөтүүк] таптаан хообургуу-хообургуу эриэн кууруссаны тула көппүтэ, ойон тиийэн кэтэҕин аһыттан ылан тэпсэн барбыта. Далан
Ону «оҕонньор» [атыыр чыркымай] ситэ баттаан, бокуой биэрбэккэ тэпсээри гыммытыгар, «эмээхсинэ» [тыһы чыркымай] ууга умсан хаалла уонна сонно тута атын сиринэн, туора баран күөрэс гынна да, көтөн тарыкынайда. Р. Кулаковскай
♦ Атах тэпсэн олорон кэпсэт (сэһэргэс, сэлэс) — дуоһуйа, астына ирэ-хоро кэпсэт. ☉ Поговорить по душам
Икки улуус кулубалара атах тэпсэн олорон, бэрт үгүһү эргитэн сэһэргэһэллэр. Н. Якутскай
[Доҕордуулар] бары үлэ дьонун сиэринэн, биир хоско хааллан олорбут устудьуоннааҕы сылларыныы, билигин атах тэпсэн олорон астыныахтарыгар диэри сэлэһэр иллэҥнэрэ суох. Н. Лугинов
Атах тэпсэн олорон, Аа-дьуо өр кэпсэттибит. М. Ефимов
◊ Атах тэбис көр атах
[1-гы кыыс:] Көр эрэ, Былатыан уол букатын сатаан атах тэпсибэт ээ. А. Софронов
Муҥха тахсыар диэри килэҥ мууска хатыыскалыырбыт, маанытык таҥныбыт дьахталлар ыраас хаарга атах тэпсэ, илии охсуһа, дьиэрэҥкэйдии оонньууллара. И. Гоголев

аат., эргэр. Атах таҥаһын (үксүгэр этэрбэс) иһинэн уллуҥун халыҥата угуллар от эбэтэр сиэл. ☉ Стелька из сена или конских волос, вкладываемая в обувь (напр., в торбаса) для тепла или мягкости
Силип барарга тэринэн, түнэ этэрбэһигэр угунньа уктубута, уллук сутуруо кэппитэ, хабах таҥастаммыта. Күннүк Уурастыырап
Арыпыана Ньукулаайаба уол этэрбэһин уһултаран сиэл угунньа эбэн, ханнык эрэ куобах кээнчэни күүһүнэн кэриэтэ кэтэрдэ охсон биэрдэ. И. Сысолятин
♦ Биир угунньаҕа (угунньахха) ук көр биир
Айылҕаҕа киһи билбэтэкөрбөтө, өйө-санаата тиийбэтэ элбэх. Ону барытын «сибиэн», «абааһы, «дэриэтинньик» диэммит быһаччы биир угунньаҕа угаттаан кэбиһэбит. В. Иванов
Саҥа дириэктэр барыбытын биир угунньаҕа угаттаан эрэр, Унаардааҕы көннөттөрө ыыппыт киһилэрэ быһыылаах. «ХС». Угунньа буол кэпс. — кимиэхэ эмэ бас бэрин, ол киһиэхэ баһылат. ☉ Быть под каблуком у кого-л.
Дьахтарга угунньа буолбут. НАГ ЯРФС II. Угунньата тахсыар (көстүөр) диэри (дылы) — 1) олус күүскэ, ыалдьыар, кэһэйиэр диэри (хол., сыс, кырбаа). ☉ Жестоко, зверски (расправиться с кем-л., побить, затоптать — букв. так, чтобы нутро вылезло)
[Күкүр Уус:] Дьэ, уһаарыы кыыс дии! Тукаам, абааһы, иирбит тайах буулаабыт. Дьону угунньалара көстүөр дылы үлтү тэпсибит. Суорун Омоллоон
Хоохунча кинээс баттаабыт-атаҕастаабыт, күрэстэспит киһитин угунньата тахсыар диэри үлтү тэпсиэҕэ. А. Сыромятникова; 2) кэпс. Хаҕыстык, тыйыстык (хол., мөхэт, кириитикэлээ). ☉ соотв. в пух и прах (напр., раскритиковать)
Биһиги кириитикэни сайыннардахпыт диэн ааттаан, олус аһара түһэн кэбиһэбит. Бэл алҕас үктээн биэрбит дьоммутун угунньалара тахсыар диэри дапсыйабыт. «ХС»
Биир киһини биир улахан мунньахха угунньата тахсыар диэри кириитикэлээбиттэр. Киһилэрэ тыл көрдөөбүт: «Табаарыстар, болҕомтоҕут иһин баһыыбаларыҥ». «Кыым». Угун- ньатын ороо — 1) сыс, кырбаа, кэһэт. ☉ Растерзать кого-л., расправиться с кем-л.
Бу табаарыс эһэни, хор, доруобунньугунан ытар киһи буолан биэрдэ дии. Дьүрү биир да доруобунньук эһэ кырдьаҕаска хатаммыта эбитэ буоллар, ити киһигитин угунньатын оруо этэ. Хата, кини дьолугар тамты сыыһан ордубут. В. Протодьяконов; 2) кими эмэ мөҕөн-этэн сэттэтин ыл. ☉ соотв. устроить кому-л. головомойку, разнести в пух и прах
Демократическай күүстэр бырабыыталыстыба үлэтин-хамнаһын сытыы кириитикэҕэ тардан, угунньатын оруур охсууну оҥорорго сананаллар быһыылаах. «Чолбон». Уу сирэй, угунньа харах — бэйэтигэр эрэлэ суох, өмүттүбүт, мух-мах барбыт (киһи). ☉ Лишённый уверенности в себе, растерянный, нерешительный. Аныгы кэмҥэ уу сирэй, угунньа харах буолар табыллыбат