сжимать, зажимать ноги; кытаанахтык кыбый= а) крепко сжимать ноги; б) крепко прижимать ногами что-л.

1) душить, затруднять дыхание; кинини сөтөлө тууйар его душит кашель; 2) перен. мучить, тяготить; давить; кининк ыар санаалар тууйаллар его давят тяжёлые мысли; 3) перен. зажимать, душить что-л.; кириитикэни тууй = зажимать критику; көҥүлү тууй = душить свободу.

зажимать, защемлять что-л. чём-л.; тууну тылбый= прижать вершу зажимом; хайыһар маһын тылбый= зажать зажимом доски для лыж # тылбыиар кынаттаах быстрокрылые птицы.

туохт., кэпс. Туора көр, туорат. ☉ Затирать, теснить, зажимать кого-л.
Ойоҕум уон араас буолан кубулунан, арахсаары тииһэн, муортуор сылдьар буоламмын кырыыбалатар буоллахтара. А. Бродников

побуд. от туораа = 1) поворачивать, сворачивать, заставлять поворачивать, сворачивать; аты суолтан туорат = повернуть коня в сторону от дороги; 2) переправлять, перевозить; өрүһү туорат = переправить через реку; 3) перен. разг. затирать, зажимать; кинини үлэтигэр туораталлар его затирают на работе.

1) прищемлять; зажимать, придавливать; тарбаххын ааҥҥа кыбыт= прищемить палец дверью; 2) вклинивать, втискивать, впихивать; кыбыта ас = втолкнуть, впихнуть; ааҥҥа суругу кыбыппыт он всунул записку в дверь; 3) перен. вставлять, ввёртывать; тылла кыбыт= вставить слово.

аат. Кими эмэ туоратар, кыһарыйар идэлээх киһи. ☉ Тот, кто имеет привычку зажимать, затирать
Сэбиэскэй саллааттар Өлө-тиллэ кэтэсиһэн Атаанньыты хоппуттар, Өһүсааһы ситисиһэн Айхалламмыт буойуннар, — Киҥ-хаан бииһин иҥэрбит Хинганецтар иһэбит! «Кыым»

туохт.
1. Тугу эмэ атаҕыҥ (тобуктарын) икки ардыгар кыбыта тут. ☉ Крепко зажимать между ног (коленями) что-л. Биэдэрэтин ыксары кыбыйан олорон, биир ордук сымнаҕас ынаҕы ыан барда
А. Федоров. Оҕотун …… кыбыйан олорон, самыыга охсуолаата. «ХС»
2. көсп. Үлэни-хамнаһы, көҥүлү хааччахтаа, күөмчүлээ, хам тут, кыһарый. ☉ Зажимать, прижимать кого-л.
Ол эрээри ырыынак экэниэмикэтэ кинини эпсэри кыбыйа илигинэ оҕото сайдарыгар тиритэ-хорута сүүрбэт-көппөт, оскуоланы кычыгылаппат эбит. «Кыым»
♦ Кутуругун быһа кыбыйан сылдьар (кыпчыйбыт) көр кутурук
Үс ини-биилэр кутуруктарын кыбыйан биэрбиттэр, аахса барбатахтар, оҕонньору алы гынан таһаарбыттар. Далан. Тэҥн. кыпчый
ср. тюрк. кымы ‘прижимать’

возвр. от кыбыт= 1) защемлять, прищемлять, зажимать что-л. (себе); 2) вклиниваться, втискиваться во что-л. кыбытыы и. д. от кыбыт= 1) вклинивание, проталкивание; 2) уст. прибавка, добавка ) прибавочный, добавочный; кыбытыы сир добавочный участок земли; 3) вставной кант, тесёмка (в якутской национальной одежде); этэрбэс кыбытыыта торбаса со вставным кантом.

туохт. Тугу эмэ туох эмэ икки ардыгар кыбытан ыпсар. ☉ Зажимать, защемлять что-л. чем-л.
Биир уһулуччу уһун баарса кутуругар эмиэ оннук икки баарсаны тумустарынан тылбыйа холбообуттар. Амма Аччыгыйа
[Өлөксөй эрбэҕэ тахсыбытын] тута сылааһыгар оннугар киллэрэн баран бары көмөлөөн маска тылбыйа туппуппут уонна хамсаабат гына кэлгийэн кэбиспиппит. Я. Семёнов
Болуоту бэрэбинэлэри икки эрээтинэн кириэстии тэлгэтэн баран тылбыйан оҥоруллар. СДН СФУуХМ
♦ Тылын тылбый кэпс. — кими эмэ саҥатыттан матар, саҥарбат оҥор. ☉ Заставить замолчать кого-л., укоротить язык кому-л. (букв. защемить язык)
Кырдьыгы эттэххинэ, тылгын тылбыйыахтара, саталаахтык саҥардаххына, сааскын сарбыйыахтара. Софр. Данилов
[Алааппыйа] иһигэр кини илиитин-атаҕын бохсубут, тылын-өһүн тылбыйбыт дьоҥҥо өһүллүбэт өһүөнүн хам баттаан ньимийбитэ. П. Аввакумов
Тыбыырар эн тылгын тылбыйыах буолар, сэрэнэ-сэрбэнэ сырыт. Ф. Постников. Тыынын тылбый — кими эмэ суох гын, өлөр. ☉ Лишать жизни кого-л. (букв. зажимать чей-л. дух)
[Тойонноро фрицбарон] Тыынар тыыннааҕы Тыынын тылбыйарга Тыыллан-хабыллан турда. Эллэй
Кини, Кыракыйын тыыныгар турбут киһи тыынын тылбыйдаҕына, хаанын халыттаҕына эрэ өһө-сааһа ситиһиллиэн сөп. «Чолбон»
◊ Тылбыйар кынаттаах — бултанар көтөр (үксүгэр кус). ☉ Промысловая птица, дичь (обычно водоплавающая)
Күн уота сылыйарын, харалдьык тахсарын кытта тылбыйар кынаттаах бииһин ууһа …… үөһэнэн Улуу Маҥан Дуол диэки тардыспытынан барбыта. Далан
Көлүйэлэр тылбыйар кынаттааҕы букатын хаһан да түһэрбэтэх, көччүппэтэх кэриэтэ кураанахсыйдылар. В. Сыромятников
Ол түүн даҕаны, сарсыарда даҕаны кус көппөтөх, кинилэр биир да тылбыйар кынаттааҕы харахтаабакка халтайы кэтэһэн тахсыбыттар. «ХС»