и. д. от кыбый=.

туохт. Тыһыга ытын (атыыр эбэтэр оҕус туһунан). ☉ Лезть на самку (о жеребце или быке)
[Суодалба Кыбый] эрэмэх кыыһы сулбу тардан ылла, баттыы түстэ кинини, оҕус курдук батан кэбистэ, атыыр курдук атыырҕаан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ II

соролоо диэнтэн дьаһ
туһ. Оһоҕоспун тоторор мөккүөргэ Оботтоох кулаактарга Оҕо сааһым дьоллоох көлөһүнүн соролотон сиэтэрим. П. Ядрихинскай
Модьуун бастаан кыра баастан түүтүн соролотон …… түү төрдүн бааһырдар. МСИ ХСИи
[Осип:] Харчытын суолга хаартылаан соролотон баран, чыычааҕым, билигин кутуругун быһа кыбыйан олорор, уруккутун курдук тыыллыбат-хабыллыбат. Н. Гоголь (тылб.)

сыһ. Ат курдук. ☉ Подобно коню, на четвереньках, словно конь
[Уол] Аттыы кыбыйан олорон Үс үөрэҕэспиттэн Үс дүгдэ туоһу ылла, Сахам кыыһыгар анаан кэбистэ. Саха нар. ыр. I
Эмээхсин олоппоһуттан турарыгар чиргэл мас тайах, айаас аттыы, уҥа-хаҥас мөхсөн ылар. С. Федотов
Таас анныттан, саһыл бытатын эрэ саҕа хайаҕастан тыыннаах уу аттыы мөҕөн тахсар эбит. Дьэ ол — Өлүөнэ өрүс саҕаланар баһа. Н. Якутскай
♦ Аттыы бат (аккаастан) — туохха эмэ буолуммакка, сөбүлэммэккэ кыккыраччы аккаастан. ☉ Наотрез отказаться от какого-л. поручения
Эмээхсин, арай, мин букатын барбаппын диэн аттыы батан кэбиһиим. Н. Неустроев
Тихоны барыс диэбиттэрин, аны туох да иһин тыаҕа барбаппын диэн аттыы аккаастанан кэбистэ. Н. Босиков

1. аат.
2. эргэр. Ала сылгы тириитинэн оҥоһуллубут, абааһыларга анаммыт кэрэх (чуучала). ☉ Чучело из шкуры лошади пегой масти, предназначенное духам.
3. Былыргы саха охсон тыаһатар муусукалыыр инструмена. Улахана түүтэ ыраастаммыт хас да инчэҕэй сүөһү тириититтэн маска тиирэн оҥоһуллубут былаайаҕынан охсон оонньонор. Кырата биир сүөһү тириититтэн төгүрүк дүҥүр курдук оҥоһуллар, ону тарбаҕынан охсон оонньонор. ☉ Древний якутский ритуальный ударный музыкальный инструмент
   Большой инструмент делали из нескольких сырых, очищенных от шерсти шкур домашних животных путём натягивания их на специальные столбы; играли на нём с помощью колотушек (былаайах). Маленький инструмент изготавливали из одной шкуры в виде круглого бубна, на котором играли пальцами. Ол күн сэрии буолбута, Халлааҥҥа нүһэр этиҥинэн Табык охсуллубута. П. Тобуруокап
   [Эркээни:] Табык дорҕоонноох тыаһын истэн, Сүрэҕим тулуппакка, бу тиийэн кэллим. И. Гоголев
   Табык тыаһа өлөргө-алдьанарга тыаһаан ааһар. Багдарыын Сүлбэ
   Быыстапкаҕа сылдьыбыт дьон саха музыкальнай инструменнарын: этигэн хомуһу, табыгы, кырыымпалары сэргии көрүөхтэрэ. «Кыым»
4. даҕ. суолт., фольк. Иччилээх, илбистээх; сэттээх, суостаах, дьулааннаах. ☉ Имеющий таинственную силу, внушающий страх; влекущий за собой кару
   Таллан таас оройу Таҥнары табыйсар, Табык илбиһэ оонньообут. П. Ойуунускай
   Моһоллоох ойуун айгыстан туран кэллэ: «Куһаҕан Ньукулай уола кэллэкэлээт, бу туох дьуон-дьаҥаат тойугу туойда, бу туох табык иирээнин тарта?» — дьон сирэйдэрин кэриччи көрдө. М. Доҕордуурап
   Туора туоһахталаах кыталык элэмэс кытыт биэни сэттэ идэмэрдээх иирэр табык быатынан иҥнэри тэһииннээн, быһа кыбыйдарбын, оҕолоор! Күннүк Уурастыырап
   Иһилигимтаһылыгым, Иэҕэлим-куоҕалым, Татай дьаҕай ырыабын, Табык дьаҕаан тойукпун! ТТИГ КХКК
   ◊ Табык холорук — сүүнэ улахан лаһырҕас-тардырҕас тыастаах, куһаҕаҥҥа түһэр дьулааннаах аан холорук. ☉ Чёрный вихрь наподобие смерча, торнадо, издающий оглушительный шум, треск, появляющийся, по поверью, в знак беды, смерти
   Табыйар хара ат обургу Таныытын хаһыҥыратан кэбиспитэ Табык холорук буолан Дьабыл үтүгэн түгэҕэр таҥнары ытыллан түстэ. Күннүк Уурастыырап
   Өһүөҥ сууллуо сотору, Эрийиэ табык холорук. Р. Баҕатаайыскай
   [Пахом] сааһын тухары аар тайҕа табык холоругун түөһүнэн тэлэн, ардаҕын-хаарын санныгар сүгэн, …… кырдьар сааһыгар үүтээниттэн күннүктүү сылдьан кэбэҕэстик бултуйар. Н. Борисов
   ср. др.-тюрк. тапыҕ ‘служба, служение, услуга; служение, поклонение’, монг. тавиг ‘жертва; служба (в храме)’

I
хомуур ахс. аат. Үс буолан. ☉ Трое, втроём
Биирдэ хоту Дьааҥыттан тоҥустар үһүө буолан төрдүһүн Кыбый-Табый диэн удаҕаннаах бу дойдуга Бэрт Хараҕа көрүлүү, оонньуу киирэллэр. Саха фольк. Балтыбыныын, бырааппыныын үһүө буолан ханнык эрэ наадаҕа эргэ балаҕаҥҥа бардыбыт. Т. Сметанин
II
эб. Этиллэр санаа төттөрү өйдөбүлүн бигэргэтиигэ эрэмньини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенность в невероятности высказываемой мысли, утверждая противоположный смысл (вряд ли, едва ли, разве)
«Ыраахтааҕы куһаҕан, баайдар батталлаахтар», — диэн кытарыҥныырын Бобров хааллара охсубут үһүө. Амма Аччыгыйа
Учуутал киһи сымыйалаабыт үһүө. Софр. Данилов
Дьиэтиттэн-уотуттан үүрүллүбүт киһи үҥэр таҥараҕа үтүөнү саныыр үһүө. А. Фёдоров
△ Күүһүрдэр, түмүктүүр, мэлдьэһэр суолталаах сыһыан тыллардаах, эбиискэлэрдээх, модальнай холбоһуктардаах, ыйытар тыллардаах контекска бигэргэтэр дэгэттэнэр. ☉ В контексте с модальными словами, частицами, сочетаниями, вопросительными словами имеет усилительное, заключающее, отрицательное значение
Ээ, оттон аҕалбакка, кини бэйэлээх туох улахан наадаҕа кэлбит үһүө. Амма Аччыгыйа
Оо, кэбис, киһи барыта кини курдук үһүө. Софр. Данилов
Хайа, тоҕо муналлар үһүө. Күндэ
△ Этиллэр предмет бу баар уонна бастакы, иккис сирэйгэ турар туохтуурдары кытта туттуллар буоллаҕына, ордук эрэллээх, риторическай ыйытыыга чугас дэгэттэнэр. ☉ Когда предмет речи налицо и частица примыкает к глаголам первого и второго лица, приобретает оттенок, приближающийся к значению риторического вопроса
Хаһан да умнар үһүбүөт. А. Софронов
Буруйдаах үһүбүөн билигин Эдэркээн уон аҕыс саастаахпар. П. Тобуруокап
Эһигиттэн хаалар үһүбүөн. Күндэ
Аласов сордоох, силлибэт сиргиттэн ама ылларбатах үһүгүөн! Софр. Данилов
△ Ордук үһүс сирэйгэ турар уонна кэлэр бириэмэ буолар хайааһыны көрдөрөр туохтуурдары кытта саарбахтааһын дэгэттэнэр. ☉ С глаголами третьего лица, действия которого представляются в будущем маловероятными, имеет оттенок сомнения
Ама, буруйа суох ыраас киһини буруйдууллар үһүө. А. Софронов
Ол биһигинньиктэри кытта бу ыыспаҕа олорор үһүө. С. Ефремов
Баҕар, мааны киһи бэйэтин тылын толоруо. Ама, албынныр үһүө, — диир Сэргэй мунаарар курдук. А. Фёдоров
△ Арыт үгэргиир-сэмэлиир дэгэттэнэр (намыһах интонациянан этиллэр). ☉ Иногда имеет оттенок иронии и упрёка (произносится с пониженной интонацией)
Микиитэни субу көрбүт үһүбүөт. Амма Аччыгыйа
Аска кыһанаргар бу курдук сылдьар үһүгүөн. Суорун Омоллоон

даҕ.
1. Бөдөҥ маҥан ойуулардаах, эриэн дьүһүннээх (сылгыга, табаҕа туттуллар). ☉ Пегий (о масти оленей, лошадей)
Бэйэтэ, уу-дьоруо элэмэс атын үрдүгэр түһэн, кыараҕас суол устун тэптэрэ турда. А. Фёдоров
Быйыл саҥа төрүүр элэмэс туҥуй биэ улаханнык ыарыыламмыт. ПДН БС
Хара, элэмэс, маҥан табалар лабыкта көрдөөн хаары хаһаллар. Тэки Одулок (тылб.)
2. Эриэн, эбир дьүһүннээх, өҥнөөх (сүөһү, кыыл-сүөл туһунан). ☉ Пятнистый, пёстрый (о рогатом скоте, о зверье)
[Кыыс оҕо кэлбитин] Элэмэс тириигэ Эрийэ тутан, Эриэн ситиинэн Эргитэ баайан. Өксөкүлээх Өлөксөй
Талахтар быыстарынан саҥа түүлээн эрэр элэмэс куобахтар элэҥнэһэллэрэ. Далан
Ол курдук кини биир кумалаантан кутуругар хоболоох, маҥаас сирэйдээх, элэмэс дьүһүннээх тииҥи өлөрбүтэ. ДьДьДь
◊ Буулур элэмэс — сылгы өҥүн арааһа: ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан, атына кытархай өҥнөөх. ☉ Чалопегая (о масти лошади)
Кугас элэмэс көр кугас. Бөлөнүүскэй уола Сындыыс диэн кугас элэмэс сүүрүк аттааҕа үһү. Н. Павлов
Күөх элэмэс көр күөх I. Кэрэх куочайын күөх элэмэс сылгы биллэҕэ түһэн баран икки ойоҕоһун хабыаланан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
[Өлөксөй] эҥээргэ бүгэн аһыы турар, арҕаһа баастаах, сүр чычаас, күөх элэмэс аты тутаары: «Ыы, барахсан, тохтоо, ситигирдик, ту-ур», — дии-дии, сэмээр лэппэрдээн чугаһаата. П. Аввакумов. Кыталык элэмэс көр кыталык. Сотору күлэрин тохтотон, кутуран куллуһутта: «Туора туоһахталаах кыталык элэмэс кытыт биэни сэттэ идимэрдээх иирэр табык быатынан иҥнэри тэһииннээн, быһа кыбыйдарбын, оҕолоор!» Күннүк Уурастыырап
Кэрэххэ туттуллар сылгы кыталык элэмэс, чаҥкырыыт сиэллээх, кутуруктаах, чаккырыас харахтаах, далан араҕас эбэтэр кыыс кэрэ буолуохтааҕа. ПИС СТС. Сур элэмэс — хара ардайдаах сиэллээх-кутуруктаах күрэҥниҥи эриэн (сылгы дьүһүнэ). ☉ Мышасто-пегая (о масти лошади). Тураҕас элэмэс көр тураҕас II. Эһэм тураҕас элэмэс атыгар олорон айаннатта. Хара элэмэс — хара түүлээх буолан баран, ханан эрэ улахан ойуулаах (сылгы дьүһүнэ). ☉ Вороно-пегая (о масти лошади)
[Саллааттар] хара элэмэс аты бадьара дьоруонан түһэрэн иһэр салгын харааччы сиэбит сирэйдээх, бытыктаах киһини бары эндэппэккэ биллилэр. П. Филиппов
Инникитэ чоккуруос харахтаах хара элэмэс акка нүксүччү олорбут кыра хатыҥыр оҕонньор өҥө суох килэгир харахтарынан икки өттүн чинчилиирдии көрүтэлээн иһэр. «ХС»
ср. чув. оламас ‘полосатый’, др.-тюрк. ала киши ‘человек, страдающий болезнью витилиго’

1. даҕ.
2. Дьиэ кэргэҥҥэ ордук тапталлаах, харыһыктаах, сааһынан саамай эдэр, кыра. ☉ Младший, самый маленький в семье, пользующийся особым расположением, покровительством, находящийся на особом положении
   Хара Дьаҕыл оҕонньор, дархан Маҥан Хопто эмээхсин сэттэ кыталык кыргыттарын ылгыннара Үрүлүйэр ньуурдаах Үрүҥ Чөмчүүк диэммин. И. Гоголев
   Шура — эрдэ огдооботуйбут, тиийиммэт-түгэммэт олохтоох эмээхсин ылгын кыыһа. Н. Якутскай
   Ол кыыс үтүө ыал ылгын оҕото үһү. А. Сыромятникова
3. Толоругаһынан, истигэнинэн сөбүлэтэр (ким эмэ). ☉ Располагающий к себе исполнительностью, покорностью
   Өссө Алдан куоратыгар сылдьан, бириискэ хаһыатыгар үлэлээбитэ. Нил Нестерович ылгын уола буола сылдьыбыта. Н. Босиков
   Былаас сорудаҕа Дуняшаны кулуба ылгын оҕото буола сатыырга кыһайдаҕа. ХКК
   Сол күн, ыам ыйын 1 күнүгэр, Гитлер ылгын киһитэ Борман диниэбинньигэр суруйбут: «Биһиги Импиэрискэй кэнсэлээрийэбит урусхалланан бүтэн эрэр». «ХС»
   2
   аат суолт. ылгын чыкыйа диэн курдук. Оттон Такыйык оҕонньор ылгынынан кулгааҕын хаста. Амма Аччыгыйа
   Бииринэн, — Устинов ылгынын ыга баттаата, — манна, бөһүөлэккэ, хаалар ыанньык сүөһү мэччирэҥэ кэҥээн, дэлэкээннээх абыраныа, үүтэ-аһа дэлэйиэ этэ дуо? Н. Заболоцкай
   Ылгыным адьас тириититтэн эрэ иҥнибит. Итиитигэр буолан ыалдьарын да өйдөөбөппүн. Н. Кондаков
   ◊ Ылгын сөмүйэ түөлбэ. — ылгын чыкыйа. ☉ Мизинец
   Оол хоту дьааҥыттан икки хара түһэн эрэр. Мантан көрдөххө тэбис тэҥнэр, ылгын сөмүйэ саҕалар. Ити Кууһумалаах Мотуруона. Эрчимэн
   Ылгын <таас> ойоҕос көр ойоҕос. Икки ылгын таас ойоҕоһум, Икки уу сымсым, Икки эмиийим кэрэтэ, Икки эбир дьаҕыл ньилбэҕим ыарыйдылар. Саха нар. ыр. II
   Биһиги сүүрдээччибит, өлүү буолаары гыммыт диэн ыксаан, Көмүс Кутуругу икки ылгын ойоҕоһун быһа кыбыйар. Күннүк Уурастыырап. Ылгын тарбах түөлбэ. — ылгын чыкыйа. ☉ Мизинец
   [Омуоча] ампаарга тахсан туох ханнык иннинэ Ньургустаана тапталын бэлиэтин көмүс биһилэҕи ылан, ылгын тарбаҕар кэтэн кэбиспитэ. Аргыс-1
   «Эһиги, пионердаах оҕолор, уон төрдүөҕүт», — диэн баран Жирков уҥа илиитин ылгын тарбаҕын бүк баттыыр. Н. Якутскай. Ылгын утаата түөлбэ. — аата суох тарбах. ☉ Безымянный палец. Ылгын уол — ким эмэ атыттартан чорботон ордук сөбүлүүр, эрэнэр киһитэ. ☉ Любимчик, фаворит
   Баллай баай ылгын уолаттарынан Доодойу тараччы туттаран ылбыт. ҮҮА
   [Нүһэр Дархан:] Умнума эн [үрдүк аналгын], ылгын уолум Киис Бэргэн! И. Гоголев
   Мин куруутун этэрим, Быстахов өссө бэйэтин көрдөрүө диэн. Бииргит — ылгын уола, иккискит — күтүөтэ. Н. Лугинов
   [Хаппытыан:] Ити дьиибэ киһи, ыал хамначчыта буолуон сөп этэ да, букатын атын. Кириллиннэр уруулара. Кинилэргэ ылгын уол буолан, ситэн-хотон сылдьар киһи. А. Сыромятникова. Ылгын чыкыйа (чыҥыйа) — киһи илиитин уонна атаҕын уһук кыра тарбаҕа. ☉ Мизинец
   Кокоринов төбөтүн нөрүтэн, ылгын чыкыйатынан ыстакаанын тыгыалаан татыгыратта. А. Фёдоров
   Таас сиидэтэ бэйэтэ туспа оҥоһуулааҕа. Түгэҕин киһи ылгын чыкыйатын саҕа суоннаах талаҕынан тиһэн, ыккардын 1 см кэриҥэ арытыалаан иҥиннэрбит буолара. МАП ЧУу
   Ылгын чыҥыйа көр ылгын чыкыйа. Оттон [оҕонньор] ылгын чыҥыйатыгар күөрэгэй түһэн олорон, …… киэҥ хонуу туһунан ыллаата. Эҕэрдэ СС
   Тарбахтартан аччыгыйа Чахчы ылгын чыҥыйа! Көрдөххүнэ — кэнники, Аахтаххына — инники! «ЭК»
   ср. алт. ылгым ‘шустрый, отборный’

аат.
1. Харамайдар систэрин тоноҕоһун салгыытынан буолар, кинилэр самыыларын кэлин өттүттэн быгар араас кээмэйдээх уонна быһыылаах чорбох эбэтэр көтөрдөр бөлөхтүү үүммүт кэлиҥҥи куорсуннара. ☉ Хвост (животных и птиц)
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
Сыҥаһа халдьаайы кытаҕар сүүһүнэн сүөһүлэр …… күөх оту үргээн турдурҕаталлар, кумаардаан кутуруктарынан дэйбиирдэнэллэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Хайа, сыыр намтаан түһэр өттө, арыы, күөл о. д. а. синньээн бүтэр уһуктара. ☉ Отрог горы, горки, суживающийся край острова, озера и т. д. «Таас хайа кутуругунан киһи өлүгэ тахсыбыт үһү», — диэн үһүс кэпсээн тарҕанна. М. Доҕордуурап
Үөрэнэр оскуолабыт мантан сэттэ биэрэстэлээх сиргэ, арыы саамай кутуругар, Ксенофонтов кулуба дьиэтигэр баар үһү. И. Никифоров
3. көсп. Сылдьыһыы сириэстибэлэрин (хол., борохуот, оҥочо) кэлин өттүлэрэ. ☉ Корма (напр., судна, лодки)
Туох баар киһи барыта баарса кутуругар түмсүбүттэрэ. И. Никифоров
Мааппа мөккүһүө дуо, оҥочо кутуругуттан тутуста. Т. Сметанин
4. көсп. Кими эмэ батыһааччылар, көмүскээччилэр, кимиэхэ эмэ ньылаҥнааччылар. ☉ Приспешники и защитники кого-л., подхалимы, прихвостни
Бу мин кутуруктардаах буолбут үһүбүн, бу мин ол кутуруктарбыныын холкуоһунан сырайданан сир үчүгэйин, үүнүүлээҕин ылбыт үһүбүн. Күндэ
5
көсп. Туох эмэ хайааһын буолан бүтүүтэ (хол., ардах, кэнсиэр). Конец чего-л., какого-л. действия (напр., дождя, концерта). Кэнсиэр кутуругун эрэ баттаатым. — Ол «былыт кутуруга» олус сылаас күн этэ. М. Тимофеев
6. көсп., кэпс. Үлэ ситэ толоруллубакка хаалбыт өттө (хол., туттарыллыбакка хаалан, көһөрүллүбүт эксээмэн). ☉ «Хвост» (несданный и перенесенный экзамен). Сеня семестр аайы «кутуруктаах» буолар
♦ Баһыҥ саллайдын, кутуругуҥ суптуйдун көр бас II
Окко түспүт оҥорууҥ биллин, сиргэ түспүт силиһиҥ, мутугуҥ биллин... Баскыт саллайдын, кутуруккут суптуйдун! Ньургун Боотур
Баскыт саллайан Барбыккыт эрэ көһүннүн, Көппүт суолгутун Көһүүн харахтаах көрбөтүн, Куйаар баһынан Кутуруккут суптуйдун! П. Ойуунускай. Кутуругар сөрөөбүт — куһаҕан быһыытыгар уһуйбут, куһаҕан сабыдыалы оҥорбут. ☉ Оказать на кого-л. отрицательное влияние, подбивать, подстрекать кого-л. на что-л. дурное
«Мин соҕотох оҕобун кутуруккар сөрөөмө, айа даа!» — диэт, эмээхсин ыҥыранан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Кыһалҕаттан туһанан, улахан уолбун Ньуукканы иитэн абыраабыта буолан, кутуругар сөрөөн, ханна-ханна тиэрдэр. С. Ефремов
Мин туох да буруйа суох сордоохпун. Эрим, ол өрөпкүөм Өлөксөй уһун кутуругар сөрүөстэн, абааһы буолтун аайы. Эрилик Эристиин. Кутуругар туос баайбыт — 1) куһаҕан быһыыга, холобур, түөкүн буоларга, уһуйбут. ☉ Подстрекать кого-л. к чему-л. неблаговидному, иметь дурное влияние на кого-л.; 2) үүрэн ыыт. ☉ Прогнать
Кэллэҕинэ даҕаны кутуругар туос баайан баран үүрэн кэбиһиэххэ наада. «ХС». Кутуругунан оонньуу сылдьар — көҥүл-босхо, туох да кыһалҕата, санаата-оноото суох сылдьар (буруйданыахха айылаах да буоллар). ☉ Чувствовать себя совершенно безнаказанным, вольготно (хотя и имея грешки)
Обургуҥ дьолугар, ыскылаат умайан хаалан, буруйа дакаастамматаҕа, онон ити кутуругунан оонньуу сылдьар. И. Гоголев. Кутуругун быһа кыбыйан сылдьар — куттанан (ыксаан) сылдьар. ☉ От страха поджимать хвост
Биэлэйдэрбит тоҕо эрэ олус ньылбыстылар эбээт... маннааҕы тойотторбут кутуруктарын быһа кыпчыйбыттара тоҕо эрэ олус. Амма Аччыгыйа
[Осип:] Харчытын суолга хаартылаан соролотон баран, чыычааҕым, билигин кутуругун быһа кыбыйан олорор, уруккутун курдук тыыллыбат-хабыллыбат. Н. Гоголь (тылб.). Кутуругун кумунар (купчуччу, кумуччу туттар) — кимтэн, туохтан эмэ куттанар, саллар. ☉ Бояться, опасаться кого-чего-л. (соотв. поджать хвост)
Бу сырыыга буомбалар тэйиччи түһүтэлээтилэр. Өстөөхтөр күүстээх уоттан кутуруктарын кумуннахтара. С. Никифоров
«Биһиги иһэбит», — дииллэрэ кинилэр, саҥа үйэ дьоно. Алаас кэнэн ыаллара, кутуруккутун кумуччу туттан олоруҥ. В. Гаврильева
Кутуруктарын купчуччу туттан, төбөлөрүн дьүккүтэн, истэрэ систэрин үөһүгэр хам сыстан унньуҥнаһан истилэр. Р. Кулаковскай. Кутуругун эрийэн биэр — кэһэйэр гына кытаанахтык мөҕөн, сэмэлээн биэр. ☉ Сделать крепкий выговор, упрек (букв. накрутить хвост кому-л.)
Сүбэ мунньахха мин эһигини барыгытын кутуруккутун эрийтэлээбэккэ оҥорторбутум буоллар, маннааҕар куһаҕаны ылыам этэ. В. Ажаев (тылб.). Кутуругун эрэ көрөн хаалыаҥ — сыыһа тутуннуҥ да, куоттарыаҥ (хол., булду). ☉ Допустишь малейшую ошибку — упустишь (напр., охотничью добычу)
Сыыһа-халты тутуннуҥ да — киис кутуругун эрэ көрөн хаалыаҥ. «ХС». Кутурук баттаһа сырыт — арахсыбакка куруук батыһа сырыт, бииргэ сырыт. ☉ Не отставать, всегда и всюду следовать за кем-л. (как хвост)
Сорох эдэр дьахталлар киинэҕэ, оонньууга эрдэрин туора-маары хаамтарымаары, кутурук баттаһа сылдьаллара ханна барыай. И. Никифоров. Кутурукка соһулун (хаал) — үлэҕэ, үөрэххэ о. д. а. дьонтон лаппа хаал. ☉ соотв. тянуться в хвосте (в работе, учебе и т. д.)
Хайата да буолтун иһин «кутурукка хаалар» санаата суоҕа. Биэс т. Бу ааспыт декадаҕа биһиги агрегаппыт оройуон үрдүнэн саамай кутурукка соһуллан иһэрэ билиннэ. «ХС». Кутуруккун куйбас гыннар — куот, түргэнник куот. ☉ Убежать, удрать, дать стрекача
Сыыры айаҕар түһэрэн ылаат, саһыл кутуругун куйбас гыннарбыт. И. Крылов (тылб.). Кутурук маһа буол (гын) — туох да соруга суох эрээри, кими эмэни мэлдьи батыһа сырыт. ☉ Постоянно следовать за кем-л. без особой надобности
«Үс сылы быһа сөбүн кутурук маһа гынныгыт. Түксү!» — диэн силбиэтэнэр Сеня, дьиҥнээхтик кыыһыран буолбатах, ааттатаары. Н. Лугинов
Киниттэн [Наһаартан] түөрт сыл балыс алталаах Бүөтүккэ, убайыгар кутурук маһа буолан, эмиэ туһалаһар. «ХС». Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал — ханна тиийэрбит, хаһан төннөрбүт биллибэт (ыраах, өр кэмнээх айаҥҥа туруу туһунан). ☉ Куда доедем, когда вернемся — неизвестно (о дальней, долговременной поездке; букв. голова его — море, хвост его — безвестная даль.) Дьэ, онтон кэлиҥ, киэҥ сырыыланан, Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал
Өстөөххө — ырыа үс кырыыланар, Доҕотторго — таптал. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара — байҕалга, кутуруктара — куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС». Кутурук уопсан — букатын чугас батыһан, ситиэхчэ буолан (кэл, эккирэт). ☉ соотв. наступать на пятки
Тайах кэнниттэн түөрт торҕон бөрөлөр кутурук уопсан субуруҥнаһан киирээт, ууттан чаҕы-йан …… субурус гыммыттара. Далан
Дьонум инники ыстаннардылар. Бастаан утаа хаалсыбакка кутурук уопсан испэхтээн баран, кэнникинэн улам хаалан бардыбыт. Н. Кондаков
◊ Кутурук салай (салайтар) — ойуун кыырарыгар көмөлөс. ☉ Быть помощником шамана. Уолла убайа Суоллар Кыраһын ойуун биирдэ ыҥыртаран үөһээ дойдуга тахсарыгар кутурук салайтарбыта үһү. Саха фольк. Кутурук эрдии — оҥочону, аалы (болуоту) салайарга аналлаах кэлиҥҥи эрдии. ☉ Рулевое весло. Кулаак кутуруга эргэр., ист., сөбүлээб. — кулаак хос моонньоҕо, кулаакка ньылаҥнааччы. ☉ Кулацкий прихвостень
Флегонтов диэн кулаак кутуруга биир сиэйэлкэни соруйан алдьатта. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк. кудрук, тюрк. куйурук ‘хвост’

I
туохт.
1. Көлө үрдүгэр тах сан атахтаргынан кыбыйан сүктэрэ олор (хол., акка, оҕуска). ☉ Садиться вер хом (напр., на лошадь, на быка)
Атын мииннэ.  Мачайар Баһылай биэс мөһөөххө барбатах бадьара дьоруо атын миинэн алааһы хайа хаамтаран тахсар. Саха фольк. Тот аты тутаат, миинэн айаҥҥа илдьэ бардахха, ат ол күнүнэн сыата ууллан, этэ-хаана харааччы буһан хаалыахтаах. Н. Заболоцкай. Тороев бадарааҥҥа батыччахтаан, хара эбириэн буолбут атын быһыта кымньыылаан, дьөлүтэ тиҥилэхтээн, мииммитинэн өрүскэ киллэрдэ. Л. П опов
△ Айанныыр тэрилгэ олор, тур (хол., хайыһарга, тыыг а). ☉ Становиться на что-л., садиться куда-л. с целью передвижения (напр., на лыжи, в лодку)
Күөл диэки эргийэн көрбүтүм: били оҕон ньорум тыыннааҕар миинэр тыытын түгэҕэ эрэ маҥхайан сытар. Н. Н еустроев. Илим көрө Бүөтүр тыытын миинэр. Эрдии салбаҕа килбэҥниир саһарҕаҕа. И. Гоголев
Разведчик сотору тумулу эргийэ сүүрдэ. Мааҕын көрбүт хайыһарын булан мииннэ да, үрэх сиһигэр өрө анньынан таҕыста. М. Д оҕордуурап. Дьүкээбил [киһи аата] миинэн иһэр болуота хамсаабат буола хам тоҥон хаалар. Н. Якутскай
2. көсп. Ыарык-баттык буолан эрэйдээ (хол., санаа-оноо, кыһалҕа). ☉ Ложиться тяжёлым бременем на кого-л.
Сордоох ку раан дьыллар кэлэн умса миинэн эрэллэр. М. Доҕордуурап
Киил оҕонньору эмиэ санаа бөҕө таҥнары мииниэ. Н. Лугинов
Оҕонньордоох эмээхсин барахсаттар, уһун кэм устата сэрии миинэн, олус дьадаҥытык олороллоро. И. Сосин
3. Баттаан-үктээн олор, көлөһүннээ. ☉ Эксплуатировать кого-л., присваивать ч у ж о й т р у д
[Былтаҕар Былатыан:] Миигиттэн үс оҕо төрөөн өллө. Саа һым тухары үс ынахтан ордук баайдана иликпин. Ол барыта миигин баай быһа мииммититтэн оннук. Күндэ
Сэмэн эмиэ доруобай киһи этэ. Атыт тар эмиэ оннуктара. Олору барыларын батталлаах баай кылааһа умсары миинэн олорор. Бэс Дьа рааһын. Истэрим мин аҕам ынырык сэ һэнин — Баай хайдах кинини үлэҕэ миим митин. И. Артамонов
ср. др.-тюрк. бин ‘садиться верхом’, мин ‘подниматься; выходить; садиться верхом’
II
аат. Эт, балык (амтана барар курдук) буһар уутун араас тумалаан бэлэмнэммит убаҕас аһылык. ☉ Суп, бульон, уха
Собо миинэ. Хаппыысталаах миин.  Оҕонньор итии миини иһэн бурдьугунатара иһиллэр. М. Доҕордуурап
Охоноон эмис собо сытынан бургучуйар чугуунун остуолга уурда, кыһыл көмүс эбирдэринэн кылбачыйар мииҥҥэ, үүт кутан, ытыйбахтаата. Л. Попов
♦ Барбатах балык миинин курдук көр балык. Барбатах балык миинин курдук барык дойдуга — Олоҥхо, өлүү сиригэр Охоноос баарын курдуга. Эллэй
Ис миинэ киһи көр ис IV. Бары өттүнэн дьоҥҥо сөбүлэтэр дьиҥнээх ис миинэ киһи этэ. «ХС»
Миинин (минин) <да> тартарбат — иҥин да таттарбат диэн курдук (көр иҥ II). Сээдьэҥкэ санаатыгар миинин да тартарбакка, Силип босхоломмут үөрүүтүттэн көтүөр кыната эрэ суохтук сананан, дьиэлиир суолунан хааман суксуйбутунан барбыта. Күннүк Уурастыырап
«Отчуоттуур кэм хаһан эмэ кэлиэхтээх эбээт», — д и э н к э б и с т э А к и м Романович миинин тартарбакка. Н. З аболоцкай. Үйэ уларыйда. Киһи эмиэ. Ону сорохтор билэ иликтэр, билбиттэрин да иһин, мииннэрин да тартарбаттар. А. Сыромятникова. Миин курдугунан көр — иччитэ суоҕунан мээнэнэн көр. ☉ Смотреть бессмысленными, мутными, затуманенными глазами
Минньигэһиргээн испит били суоппарбыт Миин курдугунан мэндээриччи көрөкөрө, Тимир көлөтүгэр тиийэн кэллэ! Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. мэндээриччи көр (көр көр I). Миинэ барар — син эмис эт буолан миинэ амтаннаах. ☉ Довольно жирный (о мясе)
Син миинэ барыыһы. «ХС». Утар. миинэ барбат. Миинэ барбат — олус көтөх эт буолан миинэ олох амтана суох. ☉ Постный, нежирный (о мясе). Миинэ олох барбат, көтөҕө бэрт эт. Утар. миинэ барар
ср. др.-тюрк. мүн ‘похлёбка, суп’, чулым. мүн ‘уха’, алт. мүн ‘суп’