заика; тардыас оҕо ребёнок-заика; ср. кэлэҕэй .

заика (в сильной степени); эппэт кэлэҕэй заика, который не может выговорить ни слова; балыктааҕар кэлэҕэй погов. пуще рыбы заика; ср. тардыас .

даҕ. Кыратык кэлэҕэйдиир, тардыалатан саҥарар. ☉ Заика
Дьэ, тардыас киһи буоллаҕа, үлэҕэ саамай сөптөөх киһи, кими кытта кэпсэтэн күнү-дьылы барыаҕай! П. Ойуунускай
Тардыас буолан, дьону кытары кыайан аахсыбат, арыт кырдьыгын да булан ылааччыта суох. В. Яковлев
Тардыас буолан, өрүһүспүт курдук, төлүтэ түһэрэн, түргэнник саҥарара. ЕА НТ

I
аат. Төрөөбүт ынах иккис күнүнээҕи хойуу соҕус, саһархайдыҥы өҥнөөх үүтэ (уоһаҕын кэнниттэн кэлэр). ☉ Молоко отелившейся коровы на второй день после отела (густое, желтоватого цвета)
Ынах иккис күннээх үүтүн (кэлэҕэйин) ньирэйгэ сэрэнэн иһэрдиэххэ. ФЕИ ГЫа
Иккис күнүнээҕи үүтү («кэлэҕэйи») иһэртэххэ ньирэй иһэ ыалдьыан сөп, ол уоһах састааба тосту уларыйыытыттан буолар. ГНИ СҮөТ
II
1. даҕ. Сорох дорҕоону хат-хат, иҥнэн хаала-хаала саҥарар (киһи). ☉ Сильно заикающийся (человек). Кэлэҕэй саҥалаах Эллэй Боотур Өлүөнэ өрүс устун таҥнары устан кэлэн …… билиҥҥи саха улуустарын ууһаппыт
Саха фольк. Ийэм биһикки …… кэлэҕэй Дьаакып дьиэтин малааһыныгар барыах буоллубут. А. Софронов
Кэлэҕэй киһи кэлэҕэйдээн Кэлтэрэҥнии турарын курдук, Кэлтэгэй кэрис бараан ыйдаах. П. Ойуунускай
2. аат суолт. Сорох дорҕоону хат-хат, иҥнэн хаала-хаала саҥарар киһи. ☉ Заика (в сильной степени)
Мархаттан бастаан кэллэҕинэ наһаа кыыһырымтаҕай этэ, кэлэҕэйигэр тэптэрэн сатаан саҥарбат буолан хаалара. Н. Заболоцкай
Мэхээчэ, кэлэҕэйэ олус бэргээтэҕэ буолуо, саҥата суох күлүгүрэн турда. Л. Попов
Сорох оҕо …… төрүүрүгэр эмсэҕэлээбитэ кэлэҕэй буолууга тириэрдэр. КИИ ОЧСҮөГ
♦ Балыктааҕар кэлэҕэй <сымыыттааҕар бүтэй> көр балык. Бу, букатын саллар сааһын, үллэр үйэтин тухары биир алтан харчылааҕы эргинэн эбиммэтэх, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй, киһи киэнэ муҥутуур кэнэнэ оҕонньор! Амма Аччыгыйа
Балыктааҕар кэлэҕэй, сымыыттаҕар бүтэй, им-ньим саҥата суох сылдьыбыт бүрэ уол уон тоҕустааҕар эмискэ улуу ойуун буолан турбут. Л. Попов. Эппэт кэлэҕэй — биир тылы сатаан саҥарбат буола кэлэҕэйдиир. ☉ Заика, который не может выговорить ни слова
Уол киирэр, куттаммыт, уҥуоҕа хамсаабыт, кутталыттан эппэт кэлэҕэй буолбут. А. Софронов
Кыыһырдар эбэтэр омуннурдар эрэ, эппэт кэлэҕэй буолан хаалааччы. М. Доҕордуурап
ср. монг. хэлгий ‘немой’, хак. килегей, алт. келегей ‘заика’

аат. Киһи уонна тоноҕостоох харамайдар тыынар уорганнара. ☉ Лёгкие (дыхательный орган у человека и позвоночных животных)
Эһэлэрин астаан, тыҥатын ылан Билиип бүлгүнүн бааһын саба баайбыттар. М. Чооруоһап
Тыҥа икки кытархай өҥнөөх губкаҕа маарынныыр. МЛФ АҮө. Тыынар уорганнарга киирсэллэр: мурун иһэ, күөмэй, хабарҕа, бронхалар уонна тыҥа. СТиТ
♦ Тыҥа быһаҕас — кэлэҕэй. ☉ Заика
Эппэт гына эппэҥнэс кэлэҕэй, Тыыммат гына тыҥа быһаҕас дьон, Күдэн-туман ортотугар Күлүк курдук барыһан, Күөт курдук үллэн, Улуу куйаар баһынан Уһуутаан кэбиһэ-кэбиһэ [кэпсэтиэх курдуктар]. П. Ойуунускай. Тыҥалааҕы тыыннарбат — тыллаах, киһини айахха анньар элбэх саҥалаах; мөккүһүүк. ☉ Не дающий никому слова вставить; любящий спорить (букв. не даёт вздохнуть тому, у кого есть лёгкие)
Хотуна — Чалыбыай Аана диэн тыҥалааҕы тыыннарбат дьахтар. И. Федосеев
◊ Тыҥа сэллигэ — Кох палочкатын микроба көбүтэр сыстыганнаах ыарыы (тыҥаны, уҥуоҕу, сүһүөҕү, оһоҕоһу бааһырдан сиир). ☉ Туберкулёз лёгких. Былыр тыҥа сэллигэ олус элбэх этэ
ср. эвенк. тынгэн ‘грудь’, коми ты ‘лёгкие’