мерно-кратн. от ат = то открываться, то закрываться (о рте).

возвр.-страд. от хаппахтаа = закрываться, прикрываться, быть закрытым, прикрытым крышкой.

возвр.-страд. от хаххалаа = 1) закрываться, заслоняться, быть закрытым; 2) укрываться, защищаться, быть укрытым, защищенным.

страд. от сап= 1) закрываться, затворяться; аан сабылынна дверь закрылась, затворилась; 2) закрываться, заканчиваться; мунньах сабылынна собрание закрылось; 3) покрываться; сир хаарынан сабылынна земля покрылась снегом # буруота сабылынна а) не стало его очага (т. е. умер одинокий хозяин); б) род их прекратился; (көрөр ) хараҕа сабылынна он ослеп.

возвр. от сап= 1, 2, 4 1) закрываться, запираться (напр. о двери); 2) покрываться, укрываться, накрываться; суорҕанынан сабын = укрыться одеялом # буруйун саптар он заглаживает свою вину; сирэйин саптар он надевает на себя личину невинности; суолун саптар он заметает следы.

туохт. Сөрү-сөпкө батар сиригэр киирэн хаал, бары өттүнэн сөрү-сөп гына ыпсыһа түс (хол., булуус аанын этэргэ). ☉ Плотно соединяться, соприкасаться, закрываться (напр., о крышке люка), попасть размер в размер
Булууһун аанын дьып гына сабан кэбистэ.  Кини оннугар биир кыыс кыбылла-кыбылла кэлэн, дьып гына олорон кэбистэ. «ЭК»

дьүһ. туохт.
1. Бэрт кыратык аһылын, сэгэй эбэтэр ситэри сабыллыбакка хаал. ☉ Приоткрываться, закрываться не вплотную
Ити курдук саныы олордоҕуна, хос аана аппайда — «пятиминуткаҕа, начаалынньыска» диэн саҥа дуораана иһилиннэ. М. Попов
Үүтээн аана ситэ сабыллыбакка аппайан турар. Барыта күөдэл-таһаан буолбут. В. Протодьяконов
2. сөбүлээб. Туох да солуута суох айаххын киэҥник аллаччы ат. ☉ Беспечно широко разевать рот
Мин куорат сонунуттан саамай туустааҕын кэпсии турдахпына, кини биэстэ-алтата сыҥааҕырдаан айаҕа аппайда. «ХС»
Көлөппүнэ [киһи аата] тыыллаҥнаата, дьааһыйан аппайда. «Айаҕа тугун киэҥэй, туох этин тулутуох баҕайыный», — дии санаатым. Н. Заболоцкай
△ Туохха да кыһаммакка аллайан тур эбэтэр олор. ☉ Ротозейничать, не обращать ни на что внимания. Уол аны тэлэбиисэр көрөн аппайда
ср. хак. аҥмай ‘держать рот открытым’

I
тыаһы үт. т. Туох эмэ ыарахан туохха эмэ күүскэ ыпса түһэр тыа һа (ү к с ү г э р х а л ҕа н ы э ти л л э р). ☉ Подражание отрывистому стуку или хлопку, который производит тяжёлый предмет, плотно ложась на опору (напр., о тяжё лой, массивной двери)
Лаврентий төҥкөс гынан ампаар уһугун көтөхпүтэ, …… ампаар «лип» түһэн, ынчыктаан кэбиспитэ. Н. Габышев
◊ Лип хаан — бэрт бигэ-таҕа, халыҥ, ыарахан (үксүгэр халҕаны этиллэр). ☉ Добротный, тяжёлый, массивный (обыч но о двери)
Лип хаан халҕанын тэлэйэ тардан, дьиэҕэ киирдэ. ПЭК ОНЛЯ I
Сэттэ мастаах лип-хаан х а лҕаны Тиэрэ кэбэн кээспит курдук кэтит нанаҕар түөстээх. ТТИГ КХКК
Кутуу тимир кулугулаах Ньирилиир лип хаан аана Тэлэллэ түһэрин кытта, Урааҥхай оҕотун Одьунаас бэрдэ Быһаҕаһыгар диэри Былтас гына түстэ. ЕН Ы. Лип хара — киппэ ыар, суостаах (үксү гэр олоҥхоҕо халҕан туһунан). ☉ Не приступный, грозного вида (обычно в эпосе о двери)
Сэттэ уон сэттэ киһи Сэгэтэн көрбөтөх Лип хара дьиэлэрин аанын Лиһигирэйэн тиийэн Сэбирдэх курдук сэлэйэ баттаата. П. Ойуунускай
Ол улуу уутуттан бухатыыр уһуктан, Уордаахтык тыыллаҥныыр, Лип хара ха лҕа ны ас та лыы р. Эл лэй. Оо, ити таас дыбарыастар Лип хара халҕаннарын Киэҥник тэлэйэ астар, Билэҕиэн, ким тахсарын?.. А. Бэрияк. Тэҥн. лик
II
сыһ., кэпс.
1. Оронтон турар кыаҕа суох (ыалдьа сыт). ☉ Будучи прикованным к постели (о тяжелобольном)
Василий Иванович, ыарыыта бэргээн, кыраадыһа үрдээн, олох лип сытар эбит. Болот Боотур
Саҥата суох тахсан аат эрэ харата сүөдэҥнээн хаһаарыматыгар тиийэн лип сыппыта. Р. Кулаковскай
2. Кытаанахтык, дьиппиниччи. ☉ К р е пко, плотно (напр., закрываться)
Аан лип сабылынна. Н. Габышев
Игнат өйдөн нө. Лип ыараабыт халтаһатын бэрт нэһиилэ атытта, д о ҕ о р о к э л э н о ло р о р ун к ө р д ө. Г. Нынныров. Тэҥн. липпэ II
ср. нан. лип ‘сплошь (закрыть)’

туохт.
1. Бүтүн бэйэҕинэн уу анныгар киир, уу аннынан уһун. ☉ Купаясь, погружаться в воду с головой, нырять
Манна кэлэн Кеша биһикки оҕолуу мэниктээтибит, уунан ыһыстыбыт, умсан атахпытын харбастыбыт, кумахха куобахтаатыбыт. Н. Габышев
Мойот тугу да саҥарбакка икки илиитинэн муннун бобо туттан «чолк» гына умсан хаалла. Т. Сметанин
Ити кэмҥэ куоҕас, эргичиҥнии түһээт, умсан мэлис гынан хаалбыта. С. Никифоров
△ Умса нөрүс гын. ☉ Пригнувшись, нырнуть под что-л. Тустууга кыайтарбыт киһи маайкатын быатын төлөрүтүнэр, ол кэннэ кыайбыт киһи хонноҕун аннынан умсан тахсар. И. Федосеев
2. Туохха эмэ (буруоҕа, хаарга, тумаҥҥа) бүтүннүү сууламмыт, бүрүллүбүт курдук көһүн. ☉ Быть окутанным, заволакиваться, закрываться чем-л.
Олохтоох дойдубут Орулаан-оргуйан Хаһыыраныһыыран хаарыгар умуста. П. Ойуунускай
Лондоҥҥа, Парижка, Нью-Йорка уулусса былаахха умуста. Күннүк Уурастыырап
Тымныы этэ, бөһүөлэк бүтүннүү күдэрик тумаҥҥа умсан олороро. В. Протодьяконов
3. көсп. Туохха эмэ олус күүскэ, тугу барытын умнан туран ыллар. ☉ Предаваться, целиком отдаваться чему-л.
Саҥа күн күлүмэх түбүгэр мин умсарга бэлэммин. С. Данилов
«Тэлэбиисэргэ умсан баран сыталлар, — Лиза оргууй аҕай ньылҕаарытар. — Коля, былырыын антенналарын быһыта эрбэтэлиэх буолар этиҥ дии». «ХС»
Муҥура суох таптыыр киһи суос-соҕотох сокуоннаах: Муҥун-сорун тууйа сылдьан кыыһын эрэ саныахтаах, Туһааннааҕын араардахха уот кутааҕа умсуохтаах. Ш. Руставели (тылб.)
Мин суобаһым ыраас, оттон эйиэнэ арыгыга умсубута чахчы. «ХС»
△ Туохха эмэ дириҥник иҥэн-тоҥон киир (хол., билиигэ, үөрэххэ, ханнык эмэ боппуруоска). ☉ Глубоко вникать во все детали в процессе познания, изучения чего-л.
Аныгы дьон туохха барытыгар научнай өттүттэн киирэллэр. Ол иһин дириҥник умсан, элбэҕи сомсон эрдэхтэрэ. Н. Лугинов
4. көсп. Туох эмэ быһылааҥҥа (хол., сэриигэ) өл. ☉ Пасть, погибнуть, сложить голову (напр., на войне)
Хас оҕо киэһэ аһыыра суох, тулаайах хаалбытай, хас дьадаҥы ийэ-аҕа хаарыан ыччата умсубутай? Амма Аччыгыйа
Ыраахтааҕы сэриитигэр икки уолум баран умсубуттара. И. Гоголев
Кыһалҕата суох олох дьолун саҥа билэн иһэн, кини умуста. Болот Боотур
Степан 1942 сыллаахха Ржев куорат аттыгар умсубута. ПДА СС
5. көсп. Кэҕин, түҥнэһин, самын (хол., олох соргута, уйгута, түөрэх туһунан). ☉ Хиреть, вырождаться, сходить на нет
Улахан ураһа дьиэ Орто туоһун саҕа Умсан биэрбэт уһун Уйгу быйаҥ олохтонуҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тиистээхтыҥырахтаах тимир үйэнэн Тилэх тэпсэн, күөн көрсөн, Биирбит өрөгөйө үрдээтин, Биирбит соргута умустун! П. Ойуунускай
Түөрэхпит умсубат, төлкөбүт төннүбэт Төрүттээх ыһыаҕын кэскиллээн тэрийдин. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк., тюрк. чөм, сом, чуму ‘нырять’

сыһ. Хамсаабат, төлөрүйбэт гына, ыга. ☉ Плотно, туго, крепко
Сүүс киһи бииргэ хам баайыллан сылдьаллар үһү (тааб.: туу). Ийэм эрэйдээх төбөтүн былаатынан биир кэм хам тардынан сылдьар. И. Федосеев
Испиискэ баарын мурун соттор былаатынан хам суулаата. Н. Габышев
Лөкүөрүйэ эмээхсин үтүлүгүн эрбэҕин иҥиир сабынан хам тигэ олордо. П. Аввакумов
♦ <Айаҕа> хам буолбат көр айах I
Ньукуһуок оҕонньордооххо Дьэргэ тахсан, киэһэни быһа айаҕа хам буолбакка, хоноһоҕо бөһүөлэк сонунун барытын сэһэргээтэ. Болот Боотур
Бадарааҥҥа хам тэбис (тэпсилин) көр бадараан. Уулаах Уйбаан эргэ олох бадарааныгар хам тэпсиллэн сылдьыбыта. Эрилик Эристиин
Саба (хам) баттаа көр баттаа. Кинилэр сабыдыалларын хам баттыахха айылаах күүс, дьиҥэр, онно суоҕа. «ХС. Хам аччык көр аччык. Мин куруук хам аччык сылдьарым. И. Гоголев
Ийэ барахсан, сайыҥҥы өҥүрүк куйааска, кыһыҥҥы бытарҕан тымныыга хам аччык сылдьаҥҥын үлэттэн илиигин араарбатыҥ. И. Егоров
Сампара, тоорохой да эти айаҕар укпакка, хам аччык утуйар. П. Ламутскай (тылб.). Хам бааччы — 1) көрсүөтүк, хамсаабакка, чуумпутук. ☉ Скромно, спокойно, смирно, тихо-мирно
Уол киириэр диэри Пуд Ильич хам бааччы олорор, сынньанар. Далан
Арай биирдэ Маайа көрбүтэ: учуутала хам бааччы турара. Н. Якутскай; 2) утарыласпакка, мөккүөрэ суох. ☉ Без противостояния, без борьбы
Билигин биһиги хам бааччы олоруо суохтаахпыт. Далан
Кини үҥүүтүн былдьаттар эрэ, ол курдук, өлөргө бас бэринэн, хам бааччы туран биэриэхтээх эбит. «ХС». Хам бар — эмискэ саҥата суох буол, тохтоон хаал, саҥарыма, ах бар. ☉ Внезапно замолчать, умолкнуть
Ити тылы истэн, бу кыра уолу бас-көс туттан хаалбыт дьон хам бардылар. Эрилик Эристиин
Сэһэргэһээччилэр сирэй сирэйдэрин көрсө түспүттэрэ, таалбыт курдук, чочумча хам баран олорбуттара. Д. Таас. Хам туттарбыт харыс. т. — тымныйан тыҥата ыалдьыбыт, ойоҕостоппут, сэбиргэхтэппит. ☉ Заболеть пневмонией
Сыыстаран, сэбиргэхтэринэн эмискэ хам туттаран, онтон да атын ыарыыларынан өлөөччү эмиэ элбэх буолара. Бэс Дьарааһын
◊ Хам ас — таҥас алдьаммытын тик. ☉ Зашивать (дыру)
Аны маны миэхэ ким хам анньан биэриэ үһү (ырбаахытын алдьаммытын көрөр). Суорун Омоллоон
Даппарай дьонун илдьирийбит таҥастарын хам анньар. Ойуку. Хам сыстыы эмт. — оһоҕос сыстыһыыта. ☉ Образование спаек в кишечнике, сращение ткани в результате воспаления. Муҥурдаах эпэрээссийэтин кэнниттэн өр сытыллыа суохтаах, хам сыстыы буолуон сөп. Хам тоһоҕолоо көр тоһоҕолоо. Сордоох ыарыы хам тоһоҕолоон Сытыарбытын өрө бурҕайан, Туруом… П. Тулааһынап
Хам хатанна көр ха- тан I. Уола билигин аҕай үөрэн-көтөн кэлбитэ дии, хоһугар киирэн хам хатанан хаалла, тоҕо тахсыбат? Тумарча
ср. орд. хам ‘закрываться’, др.-тюрк. хам ‘сваливать, сбивать’