несов. см. заморозить.

несов. что мүлүрүт, сравн.: заморозить - тоҥор.

1. прич. от заморозить; 2. прил. тоҥоруллубут, тоҥ; замороженное мясо тоҥ эт.

побуд. от тоҥ = 1) морозить, замораживать; үүтү тоҥорг замораживать молоко; тоҥор омуһах глубокий погреб, ледник; 2) заморозить, застудить; оҕону тоҥор = застудить ребёнка.

прил.: заклятый враг кыр өстөөх. . заковать сов., заковывать несов. 1. что (соединить ковкой) таптай, ыпсара таптай, ыпсар; 2. кого (в кандалы и т. п.) хандалылаа, хам кэлгий, хам туттар; 3. что, перен. (заморозить) хам ыл, хам тоҥор.

туохт.
1. Тугу эмэ тымныт, бөһүт. ☉ Охлаждать, замораживать что-л. Чохоону тоҥор.
□ Быары тоҥорон, бытархай гына кырбаан сииллэр. КЕФ СТАҮө
Былыыр-былыр Ээһэй эмээхсин Ынаҕын ыан баран Балаҕан үрдүгэр үүтүн Туос чабычахха Тоҥоро уурбут. П. Ламутскай (тылб.)
2. Күнүһүн сылыйан түүнүн тымный, дьыбардан, хаһыҥнан (күн-дьыл туһунан). ☉ Становиться холодным, морозить по ночам (о погоде — поздней осенью, ранней весной)
Тоҕус күн хачааллаан, Тоҥорбут бу халлаан Дьэ тыынын таһаарда, Дьэҥкэрдэ, ылаарда. Болот Боотур
Күһүн буолан, от-мас хагдарыйан, түүнүн тоҥорон, кыстык кэлэн иһэрэ биллэн барбыта. В. Протодьяконов
Түүн ахсын тоҥорор, күнүһүн хотуттан курас тыал үрэр. В. Титов
3. кэпс. Тымныт, үлүт. ☉ Заморозить, застудить
Бу умайар тымныыга киһини тоҥорон өлөрүүһүлэр. М. Доҕордуурап
Эн миигин хаарга түҥнэри анньан тоҥорбуккун этиэм! П. Ламутскай (тылб.)
4. кэпс. Кыһыҥҥы кэмҥэ дьиэни-уоту оттубакка тымныт, ититимэ (кыстаабат буоллаххына анаан эбэтэр киһиттэн тутулуга суох ханнык эмэ быһыыттан-майгыттан — хол., элэктэриичэстибэ уота баран, оттук бүтэн). ☉ Не подавать тепло, замораживать дом в зимнее время (если не зимовать или из-за каких-л. не зависящих от человека обстоятельств — напр., из-за неисправности электростанции, отсутствия топлива). Ийэм аах салҕааһын дьиэлэрин быйыл тоҥордулар. Аҕыйах сыллааҕыта уот ыстаансыйатын саахала буолан, куорат аҥаарын тоҥоро сыспыттара
5. кэпс., калька. Ханнык эмэ улахан бырайыагы (хол., дьиэ тутуутун) ситэрбэккэ тохтот, боҕон кэбис. ☉ Оставлять незавершённым какой-л. крупный проект, строительство, замораживать. Элбэх этээстээх олорор дьиэ тутуутун үбэ көстүбэккэ тоҥордулар
♦ Иһин тоҥор көр ис IV
Итэҕэллээҕиҥ искин тоҥордо. ПЭК СЯЯ
Хата сэрэн, ити биһириир Бииктэриҥ искин тоҥороорой. Суорун Омоллоон

аат.
1. Ынах арыытын сылаас үүккэ, сүөгэй уутугар эбэтэр тарга булкуйан ытыйан оҥоһуллар, тоҥорон баран сиэниллэр үрүҥ ас. ☉ Сливочное масло, сбитое в тёплом молоке, пахте или простокваше, употребляемое в замороженном виде, хаяк
Саламааттаан баран хайаҕын харыстаабыт диэбиккэ дылы (өс хоһ.). [Күөс Бүөтүр:] Бар, эмээхсин, хайахта киллэр. Н. Неустроев
Асчыт хайах анньан, килиэп бысталаан, тустуспа тэриэлкэ аайы өрөһөлөөн остуолларга уурталаата. Эрилик Эристиин
2. түөлбэ. Сыма. ☉ Мелкая рыба, заквашенная в специально вырытых для этого ямах
Баҕар, бу күөл кытыытыгар хайах көмө сылдьыбыттара буолуо. Багдарыын Сүлбэ
◊ Кымырдаҕас хайаҕа — кымырдаҕас оргулуттан ылыллар арыы курдук убаҕас. ☉ Муравьиное масло (жидкое, желеобразное вещество, добываемое с большим трудом из муравейника, используемое в народной медицине), муравьиная кислота
Ыарыйдахтарына кымырдаҕас хайаҕынан, араас отунан эмтэнэллэрэ. ГКН КК. Таас хайаҕа көр таас I. Таас хайаҕын эмкэ тутталлар. Хайах арыыта көр арыы II. Ол көрөн турдахпына — Аҕыс үөстэнэн араалланан, айманан, аатыран-айгыстан, Хайах арыыта буолан Асхарыйан айаан барар эбиттэр [үрэхтэр]. Саха фольк. Хайах сиир ый эргэр., түөлбэ. — сэтинньи ый (хайах сиэниллэргэ сөп буола тоҥор кэмэ). ☉ Ноябрь, когда хаяк можно заморозить до готовности к употреблению. Урут сэтинньи ыйы бүлүүлэр хайах сиир ыйа диэн ааттыыллар эбит. Хайах хостоһуута — саха төрүт оонньуута: хас да киһи төрүт буолан баҕананы кууһан олорор киһи кэнниттэн субуруччу бииллэриттэн ыга ылсыһан олороллор, хайах хостооччу бүтэһик киһини хонноҕуттан ылан кэннин диэки соһон, кинилэри биир-биир араартыыр соруктаах. ☉ Якутская национальная игра: первый игрок, сидя на земле, обхватывает руками столб, за ним цепочкой садятся другие игроки, каждый из которых держится руками за пояс впереди сидящего, а игрок, оставшийся стоять в конце цепочки, должен оторвать их по одному друг от друга
Онтон хайах хостоһуутугар уол төрүт буолбутун дьон бары, сынньана-сынньана, тардыһа сатаабыттара да, кууспут баҕанатыттан төлө тарпатахтара. Болот Боотур
Хайах хостоһуута бүттэ, аны харах симсиитэ буолла. Н. Заболоцкай
Хайах хостоһуу таһырдьа да, дьиэҕэ да оонньонор. ОВЕ СОо
ср. др.-тюрк., тюрк. хайах, кайак