запирать на замок; ампаары күлүүстээ = запереть амбар на замок. : .

1) запор, засов, задвижка (деревянные); олуурунан олуй = запирать на задвижку; 2) перен. затруднительное положение; олуурга тубэс = попадать в затруднительное положение.

аат., түөлбэ. Тугу эмэ уурар сир (хол., ампаар, сарай). ☉ Хозяйственные постройки типа амбара, сарая. Өтөххө хадарҕан сэмнэхтэрэ сыталлар
ср. др.-якут. хада ‘запирать’

туохт. Ааны олуурунан хатаа. ☉ Запирать на засов, закрепить запором
Бандьыыттар Ньылаарыс уус буускатын биинтэлэрин босхо саайталаабытын, кулугулаабатаҕын сэрэйбэтэхтэрэ. И. Федосеев
Аарыма тиит Алын үөрэҕэһинэн араамалаан, хардаҥ эһэ Халыҥ тириитинэн хаттаан, Улуу кыыл Уллугун уҥуоҕунан кулугулаан …… Ааннаабыт эбит. С. Васильев

I 1) закрывать, запирать (на крючок, на замок), заблокировать; ааны хатыырынан хатаа = закрыть дверь на крючок; күлүүһүнэн хатаа = запереть на ключ; 2) прибивать что-л. (гвоздём); тоһоҕонон хатаа = прибить гвоздём; 3) перен. удерживать в памяти, запоминать; кытаанахтык өйгөр хатаа = крепко запомнить что-л.
II похолодать (весной); бүгүн хатаабыт сегодня похолодало.

1) действовать (рычагом); поднимать (при помощи рычага); чөҥөчөгү луомунан олуйан түөр= выкорчёвывать пень при помощи лома; тосту олуй= сломать что-л. (используя как рычаг); 2) запирать (напр. дверь на деревянную задвижку, засов); 3) перен. ставить кого-л. в затруднительное положение; олуйан ыйыт = задавать каверзные вопросы (с намерением поставить в затруднительное положение).

туохт. Ааны хараҕалаа, хатаа. ☉ Запирать дверь (обычно на деревянную задвижку)
Отут күннүк сиринэн Уон оҕус тириитэ Олох сибэтиэй буорбун Ойо тэптэрэн олуурдааммын Уһун дьэргэлгэн олбуорун [иһигэр] Ойутан киирдим. Саха нор. той. IV. Дьонтон саатан, ол дьахтары наар үгэххэ тутан ииппиттэр, таһаарбакка таһыттан олуурдаан сылдьар эбиттэр. Болот Боотур

туохт.
1. Ампаары тут, ампаары оҕус. ☉ Строить, срубить амбар, строение амбарного типа
Лөгөнтөй оҕонньор сонно тута дьиэтин көһөрөн таһааран икки ампаардаан, булуустаан, олус киэҥ үс мас баҕана оҕуруоттаан туттубут. Далан. «Оҕобут киэнин [оонньуурун, иһитин, таҥаһын, көмүһүн, алтанын] таптыыр алааһыгар ууруохха», — диэн «Түгэх Билиистээххэ» түктүйэлээн, ампаардаан уураллар. Саха фольк.
2. Ампаарга харай, уур, кистээ (малы, баайы). ☉ Хранить, прятать в амбаре (добро). Чохтонноҕуна эрэ Чоҕуйа күлэр Чочуонай сылабаары Дьоно-сэргэтэ Алдьаныан иннинэ, Адьас саҥатыгар Ампаардаабыттар үһү. Түһүлгэ т.
△ Ампаарга хаай. ☉ Заключать, запирать в амбаре (в старину буйнопомешанных держали в запертом амбаре)
Уолун ампаардыыр кэмнэригэр [Тойон Киһи] соруйан суох буолан биэрбитэ. И. Гоголев
3. Түөрт атахха суон сиэрдийэлэри ууран ол үрдүгэр оту кэбис. ☉ Стоговать сено на четырех столбах с уложенными на них толстыми жердями (на мокром месте или мокрое сено)
Ардахтаах күннэргэ оту кииннээн, ампаардаан кэбиһии, талахха, араҥас маска, күрүөҕэ куурдуу курдук былыр-былыргыттан биллэр ньымалар эмиэ умнуллуо суохтаахтар. САӨБ
4. Өлбүт киһини көмп. ☉ Предавать земле, хоронить покойного
Аҕыстаах эрдэхпинэ Аҕалаах ийэбин Ампаардаан кэбиспитим. Саха нар. ыр. II
△ Өлөр, дьакый, дьууктаа. ☉ Убить, прикончить
Адьарай аймаҕын Аҕалары ампаардаан, ийэлэри эһэҥҥин, Сүнньүлээх сүрэхтэрин, Сүккүллэр куолайдарын Бигээбит манньабар Биэрээхтээн көрөөхтөөр! П. Ойуунускай

туохт.
1. Тугу эмэ өҕүлүннэрээри эбэтэр тоһутаары туохха эмэ кыбытан тарт (ас). ☉ Толкать, тянуть что-л., зажимая, прищемляя чем-л., чтобы сломать или согнуть. Маһы баҕана үүтүгэр олуйан тоһут. Тимири олуйан өҕүлүннэр
□ Соруйан тоһута олуйдахтарына, тимир да тостуо. Амма Аччыгыйа
Сүгэни ылан, муостаны олуйбутугар, остуол сирэйин саҕа гына бииргэ ыпсарыллыбыт былаахылар түөрүллэн таҕыстылар. Л. Попов
Оҕонньор силис хоппоҕоругар сүгэни уган олуйда. А. Сыромятникова
2. Дьиэ, ампаар аанын олуурунан хараҕалаа, хатаа. ☉ Запирать дом, помещение (обычно на деревянную задвижку). Ааны иһиттэн маһынан олуй
□ Тас өттүттэн үс сиринэн тоҥ модун олуурунан олуйан кэбиспит, тимир кулугунан үс сиринэн кулугулаан кэбиспит. Ньургун Боотур
Сайын биир бэрт кураан күн Талкы оҕонньор, Чыычааҕы дьиэтигэр таһыттан олуйан кээһэн баран, отугар барда. Күндэ
3. көсп. Кими эмэ ыарахан, күчүмэҕэй балаһыанньаҕа, кыһалҕаҕа киллэр. ☉ Ставить кого-л. в затруднительное положение
[Болтоһо:] Олох обургу Олуйарын оҥоһуннаҕына, Очуос да хайаны огдолутар эбит. А. Софронов
Кинилэр аска-таҥаска кыһаллан олороллорунан олуйан, киһи тугу эмэни оҥоруо эбитэ буолуо ээ. Н. Якутскай
Кулун Куллустуур бухатыыры Күн Толомон Ньургустай удаҕан «ойох ыл» диэн олуйан эрэр сурахтаах. ПЭК ОНЛЯ III
4. спорт. Туста сылдьан утарылаһааччыҥ атаҕын атаххынан хатыйа эрий. ☉ Обвивать, зацеплять своей ногой ногу противника (в вольной борьбе и в борьбе хапсаҕай)
Холобур, биир бөҕөс атын бөҕөһү атаҕыттан ылла. Манна атаҕыттан ылларбыт киһи утары албастанан атаҕынан олуйуон, киһитин кууспутунан тиэрэ мэтэрийэн быраҕыан …… сөп. Е. Неймохов
Күөн көрсөөччүтүн хатыйан, олуйан охторуу, өттүктээһин — кини чахчы баһылаабыт ньымалара. Хапсаҕай
◊ Оһоҕос обото олуйан — аһара аччыктаан. ☉ Оголодав, проголодавшись
Баайбыт бараммытын, Топпут тохтубутун кэннэ, Ис иҥсэтэ иирэн, оһоҕос обото олуйан, Айах аһыыра албыннаан, Кэлиэхситтэргэ киирэн биэриэхпит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оһоҕос обото олуйара диэн эмиэ баар — ханнык баҕарар хамсыыр-харамай ааттаах тумнубатах кыһалҕата. «ХС»
ср. тюрк. ола ‘вертеть кругом, прикрутить, прикрепить’, монг. олих ‘боднуть одним рогом; поддеть одним рогом’

I
туохт.
1. Кими, тугу эрэ туох эмэ иһигэр киллэрэн, уган баран тахсыбат гына сап, хатаа. ☉ Закрывать, запирать кого-л. где-л., загонять, заталкивать куда-л. Сүүрбэ сааһын туолуоҕутан ыла, Маайаны кэлэр-барар, хонор-сүктэр дьонтон саһыарбат, хаппахчытын иһигэр хаайбат буолбуттара. Н. Якутскай
Андриан Корнилов тиэргэнигэр сүөһүлэри хаайбыттар. М. Доҕордуурап
Дьиэҕэ ыт үрэрэ иһиллэр, ону түгэх хоско хаайдылар быһыылаах. «Чолбон»
2. Буруйдааҕы тутан, түрмэҕэ олорт. ☉ Арестовывать, заключать под стражу, заточать кого-л. в тюрьму
«Илдьэн хаайан кэбиһиҥ!» — генерал Бурхалейы …… саабылатын өнчөҕүнэн хоҥоруутугар охсон чап гыннарда. Эрилик Эристиин
[Лэкиэс:] «Былыр аҕаҥ даҕаны өрөпкүөмнээн сылдьан хаайа сылдьыбыта сөп». С. Ефремов
Куорат полицията Манчаарыны булан, тутан ылан хаайан кээспит. МНН
3. кэпс. Ким, туох эмэ суолун бүөлээ, суолугар туора тур эбэтэр тугу эмэ гынарын мэһэйдээ, харгыстаа. ☉ Задерживать, останавливать кого-л., преграждать путь, препятствовать кому-чему-л.; загонять кого-л. куда-л. Ардах сырыыны хаайда. Оҕом хаппырыыстаан, үлэбэр барарбын хаайда
□ Биир түүн миигин сырҕан эһэ хаайан, аарыма улахан хатыҥҥа ыттан хоммутум. И. Сосин
Арай ычык иһигэр ыта тайаҕы хаайан турар үһү. Улдьаа Харалы
Ууну хаайар икки ньыма баар: сири хаһан хоруу оҥоруу уонна быһытынан тохтотуу. КПЫ
4. көсп. Туох эмэ көҥүллүк буоларын, сайдарын, тарҕанарын тууй, боп. ☉ Мешать, препятствовать чужой воле, создавать помехи кому-чему-л. в чём-л.
Үтүө санаа, сырдык суобас кыра норуокка бэйэтигэр баар, ону тутан хаайыахтара суоҕа. М. Доҕордуурап
Чэ, доҕоор, соҕотох оҕобут баҕатын хаайымыахха. М. Попов
Мин өрүүтүн албын, хараҥа санаа кэрэни-сырдыгы хаайбатын туһугар охсуһабын. БВВ ӨУоӨ
♦ Тыынын (тыынын-быарын) хаай — ким эмэ тугу эмэ гынарын бопхаай, хааччахтаа. ☉ Лишать возможности делать что-л., душить
Лариса бу киһи тыынын-быарын хаайар ыар олохтон быыһанар, босхолонор суолу, киһилии олорор дьолу көрдүү сатыыр. Софр. Данилов
[Киис Бэргэн:] Бараммат өстөһүү, бараммат атааннаһыы Най хара буруота мин тыыммын хаайар. И. Гоголев
Тыыҥҥын хаайар хандалыга Көҥүл куолаһыҥ бөппөтө. Эллэй
Хааччахха хаай (хаайтар) көр хааччах. Сотору билигин Хараҥа түүн хааччахха хаайыа. А. Софронов
◊ Тыынын хаай — кыайан тыыннарбат гына боп-хаай, тыынын бүөлээ (тугу эмэ этэргэ). ☉ Стеснять, затруднять дыхание, душить (о чём-л.)
Маайа сүрэҕэ уолугар бүөлүү анньыллан, тыынын хаайар курдук буолуталыыр. Эрилик Эристиин
Күүстээх долгун арҕаһыгар Таисия Захаровна ытта сатыыр, тымныы уу иэдэһин таһыйар, айаҕар кутуллаары тыынын хаайар. Л. Попов
Бырдах таба муннунан, айаҕынан туолан, тыынын хаайар. И. Федосеев
ср. монг. хаах ‘закрывать; преграждать; прекращать’
II
туохт.
1. Кимтэн эмэ тугу эмэ арахпакка көрдөс, ирдээ. ☉ Приставать к кому-л. с просьбами, требованиями
Ол гынан баран, уол олус хаайбытын иһин, тылын быһа гымматаҕа. М. Доҕордуурап
Ити бырадабыас Баанньа куоракка таһаҕаста киллэрэн кулу диэн хас да күнү быһа хаайбыта. С. Ефремов
Ону ол диэбэккэ, дьиэлээх киһи үлтү хаайан, хааһаҕы астаран, табаҕыттан тардыбыт. Багдарыын Сүлбэ
Максимы дьоно кыыскын хаһан билиһиннэрэҕин диэн хаайбыттара ыраатта. Күрүлгэн
2. көсп., кэпс. Олус ыксат, ыгылыт; кими эмэ куттаан ык-түүр. ☉ Ставить кого-л. в неудобное положение, вызывать смятение; страшить, пугать кого-л.. Уол киһитин охсоору хаайда. Оҕото ииктээри хаайда
□ Хабыр тымныы кыһыммыт Хаайа көтөн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Биир бэйэм кырбаары хаайан туран, кини дьиэтээҕи сорудаҕын элбэхтик устан сойбоппут буолуохтаахпын. В. Тарабукин
♦ Андылыы хаай кэпс., түөлбэ. — киминэн эмэ тугу эмэ күһэйэн оҥорторо сатаа. ☉ Вынуждать, заставлять кого-л. выполнять что-л. Киһитэ мунньахха тылла эт диэн андылыы хаайбыта. Кустук
Муннукка хаай (ык) көр муннук. Мин таайбын аан бастаан муннукка хаайан, өрө көтөҕүллүүлээхтик этиибин саҕалыыбын. Далан
Анарааҥҥылар муннукка хаайдахтарына, бэрэсидьиэммит кэлэн, кэлэр-барар үүппүтүн-хайаҕаспытын булларан барар. Н. Борисов
Ити курдук, уоруйаҕы дакаастабылларынан муннукка хаайан, буруйун биир күн иһигэр толору билиннэрэн турабыт. ЕМП БС