несов. см. застыть.

оцепенеть, застыть, замереть; далбааран олордулар они сидели оцепенев.

туохт. Көһүйэ тоҥ (хол., былыт). ☉ Стать неподвижным, застыть
Ардах ибиирэрэ уурайан, халлаан ыдьырыттыйа көһүүннээбит былыттарынан күлүгүрэ бүдүгүрэн турар. Тумарча

туохт.
1. Ыалдьан, уолуйан эбэтэр наһаа долгуйан, хамсаабат, саҥарбат буола туймаар, дөйбүт курдук буол. ☉ Оцепенеть, застыть от чрезмерного волнения, растерянности; терять сознание (вследствие болезни)
Ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Сиидэрэп уолуйан, далбааран көрөн турда. Күндэ
[Кыыс] мэктиэтигэр далбаара таалан, алдьархайдаах ыарыыттан түөһүн харбанаат, уҥан налыс гынна. Д. Апросимов
Үсүһүн агдабар таптаран, Далбааран, кумахха суулбутум. С. Васильев
[Ийэм] моонньубуттан ыга тардан кууспута, санныбар хам сыстыбыта уонна далбааран турбута. «ХС»
2. көсп. Аа-дьуо устар курдук көт, наҕыллык уһун. ☉ Лететь, плыть неторопливо, плавно
[Тэмэлдьигэннэр] хайдах эрэ билиҥҥи лайнердар курдук улуутук, дарханнык далбаара дайаллар. «Кыым»
3. көсп. Им-дьим буол, чуумпур (айылҕа туһунан). ☉ Затихнуть, замереть (о природе)
От-мас барыта тугу эрэ кэтэспит, иһиллээбит курдук далбаарбыт. Н. Якутскай
Айылҕа күнүс үөрбүтэ-көппүтэ мөлтөөн, нухарыйбыттыы далбаарда. Кэпсээннэр

дьүһ. туохт.
1. Бэйэҕэр дьүөрэтэ суох улахан, кэтит, тэллэҕэр буол (киһи-сүөһү кулгааҕын этэргэ). ☉ Быть несоразмерно большим, широким, оттопыренным (об ушах человека, животных)
Хаһаах тойоно өссө тугу эрэ салҕаан этэрдээҕин күүтэн, …… кулгаахтара таллайан турбута. Ойуку
[Антон] оҕолорго көхсүнэн олорор буолан, таллайбыт чараас кулгааҕа күн уотуттан курдаттыы кытаран көстөрө. ВЛ РБЫ
2. Кэтит, ньаппайбыт быһыылаах буолан көһүн. ☉ Иметь широкий, сплющенный вид
Сэксэгэр бытыктаах, быыкайкаан, хатан хаалбыт оҕонньор илибирээн кэлэн, остуол иннигэр оскуола оҕотун курдук, улахан хортууһа таллайан турда. В. Яковлев
Сиртэн-буортан быкпыттыы Сэлээппэтэ таллайан, Кыдамалаан кыыралдьыта Турдаҕына көрүөҥ этэ! А. Бэрияк
♦ Таллайан тур — тугу да гыныаххын билиминэ, соһуйан, өмүттэн, хамсаабакка туран хаал. ☉ Застыть на месте, не зная, что делать (от испуга, неожиданности)
«Кэлэ илик. Ээй, оччотугар хайдах буоларый бу?» — Мунааран таллайан турбахтаата. А. Сыромятникова
ср. кирг. талтай ‘раскорячиться’

туохт.
1. Араастаан эрилин-бурулун, эриллэ хамсаа (хол., ууну этэргэ). ☉ Образовывать, выписывать круги (напр., о течении)
Ойбон уута хап-харанан эрилийэн, үрүҥ күдэнинэн буруолуу сыппыта. В. Протодьяконов
Табах күөх буруота биһилэх курдук эрилийэн, остуолу үрдүнэн аатын эрэ уһунна. Н. Апросимов. Уу урсуна эрилийэр, дьиримниир, тымныы уу тыы ойоҕоһугар кырылыы охсуллар. Тумат
2. Киэҥник төгүрүйэн дириҥээн көһүн (хараҕы этэргэ). ☉ Быть, казаться широким, круглым и глубоким (о глазах)
Киһитэ сүр эйэҕэстик мичээрдээн, ыраас тииһэ ытыгыраан, киэҥ хараҕа эрилийэн олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Хара баттахтаах, тор курдук бытыктаах, эрилийбит киэҥ харахтаах …… киһи ойон турбута. П. Филиппов
Киргиэлэй эрилийбит киэҥ харахтаах, нүксүгүгр улахан уҥуохтаах киһи. «Чолбон»
△ Дьиэгэниччи тула көрүөлээ, сүүрэлээ (хараҕы этэргэ). ☉ Расшириться, округлиться, застыть (от страха — о глазах)
Дьэ онно көрүө этигит, Лэгиэнтэй атыыһыт сирэйэ хайдах кубулуйбутун, хараҕа хайдах тиэрбэс курдук эрилийбитин! Н. Якутскай
Дыгдаалап хара эрилийбит хараҕын тымныытык туруору көрбүт. М. Доҕордуурап
Суоппар кыһыл сирэйэ, иирбиттии эрилийбит хараҕа, оҥойбут айаҕа ыраахтан көстөр. Н. Габышев

туохт.
1. Өр хамсаабакка көһүйэн, бөҕүөрэн хам ыпсан хаал (сыҥааҕы этэргэ). ☉ Сомкнуться, стиснуться, застыть, онеметь (о челюстях)
Халыҥ туой чааскыттан, сыҥааҕым ытыста сыһа-сыһа, тыбыс-тымныы сүөгэйдээх үүтү иһэн киллиргэтэбин. Н. Лугинов
Эһэ арҕаҕын ааныгар быардыы түһэн, сылааска сыламнаан, ытыстыбыт сыҥааҕын хоҥноро хас да күн сыппыта. Р. Кулаковскай
Сылгылар айахтара ытыстыбытын оту сиэн көннөрдүлэр. ИН КК
△ Хам, эпсэри сыһын (тугу эмэ этэргэ). ☉ Плотно, крепко сжаться, уплотниться
Вася ытыстан хаалбыт гаайкалары кытта өр мөхсүбүтүттэн тиритэ быһыытыйда. П. Чуукаар
2. көсп., сөбүлээб. Кэпсэтиэххин баҕарбат курдук тутун, саҥаран быстыма. ☉ Долгое, продолжительное время молчать, выражая нежелание вести разговор
Тоҕо сымыһаххытын быһа ытыран, ытыстан олордугут, саҥарбакка?! Болот Боотур
Бу уол киһи көрөрүгэр күнү быһа ытыстан сылдьар, наадалаах кэмин билэн саҥарара буолуо. А. Сыромятникова
«Чэ, барыаҕыҥ!» — диэтэ уонна ытыстан баран, эргиллэн тахсан барда. Н. Заболоцкай
♦ Сыҥааҕа ытыстар көр сыҥаах
Кыһыйбыт-абарбыт иһин тэҥнэһиэҥ дуо, сыҥааххын ытыстан олороҕун. П. Ойуунускай
Мииппээн бэйэ икки ардыгар айаҕа хам буолбат кэпсэллээҕэ, оттон үөрэх буоллар эрэ, сыҥааҕа ытыстан хаалара. П. Аввакумов
Булт чааһыгар сыҥааҕа балай да ытыстар этэ. «Чолбон»

дьүһ. туохт.
1. Илиилэргин эбэтэр кынаттаргын икки өттүгэр ууннары тут. ☉ Раскинуть руки или крылья в стороны
Бойуот Хачыкаат [киһи аата] даллайан аһан биэрбит хонноҕун аннын уҥа илиитинэн кип гына саайда. Р. Кулаковскай
Хабырыыс сүһүөҕүн сүтэрэн даллайбытынан ууга умса барда. Н. Заболоцкай
2. Киһи хараҕар быраҕыллар гына сиэри таһынан кэтит буол (киһи-сүөһү кулгааҕын даллаҕарын туһунан). ☉ Быть чрезмерно большими, широкими, оттопыренными (об ушах человека, животных)
[Василий Иванович] кулгааҕа даллайан туран, кылгастык көрө түһэн ылла. Р. Кулаковскай
[Гоша] биллэрдик дьүдьэйбит, төгүрүк сирэйэ синньээн, хараҕа кэҥээн, килэгир төбөтүгэр кулгаахтара улаатан, даллайан хаалбыттар. ИИФ УС. Тэҥн. таллай
3. Сыыйа кэтирээн, чуолкайдык көстөр буол (улахан туох эмэ устан иһэрин этэргэ). ☉ Становиться видимым, постепенно расширяясь, увеличиваясь в объеме (о чем-л. большом и плывущем)
Тыы үөскэ киирэн устан даллайан эрэр. Амма Аччыгыйа
Халыма үөһүнэн таҥнары буостаны тиэммит аал устан даллайан иһэр. П. Филиппов
[Эдэр киһи] устан даллайан иһэр алаас аҥаарын саҕа муус үрдүгэр ыстанан кэбистэ. «ХС»
△ поэт. Улаата көстөн, бытааннык күөрэйэн таҕыс (күн туһунан). ☉ Медленно, плавно всходить, становясь все больше и больше (о солнце)
Күн уота кылбайан Илинтэн даллайда. С. Васильев
Сарсыарда саһарҕа тыгыыта, Саҥа күн даллайа тахсыыта [Дьол кынатыгар куустарбытым]. «ХС»
4. көсп. Тугу гыныаххын билиминэ, соһуйан, өмүттэн, хамсаабакка мээнэ туран хаал. ☉ Застыть на месте, утратив способность соображать, не зная, что делать
Сэргэчээн, истибитин итэҕэйбэккэ, бастаан үөрүөн да, хомойуон да билбэккэ, таах даллайан турда. Болот Боотур
Оҕонньор эрэйдээх сыыспытын итэҕэйбэтэх курдук, өөр-өр даллайан турбахтаата. Н. Лугинов
Кууһума хаһан да үөйбэтэҕин истэн, аппыт айаҕын ньимийбэккэ, биир сиргэ даллайан турбахтаата. Тумарча
◊ Даллайан олор - кыһаллыаххар кыһаллыбакка, тугу да гыммакка, мээнэ олор (олорон хаал). ☉ Не сумев вовремя отреагировать на ситуацию, продолжать бездействовать (проморгать)
Чопчу сыаллаах программаны олоххо киллэрэр ыарахана биллэр. Ол гынан баран онуоха сөбүлэһэн, таах даллайан олорор сыыһа. Далан
Салалта даллайан олорон биэрдэ, ол түмүгэр оройуон аһылыкка кыпчыйтарда. В. Яковлев
казах. талтай

туохт.
1. Туохха эмэ хараҕата оҥор, хараҕата ук. ☉ Вкладывать, вставлять во что-л. стержень, чеку ΄
Тугу барытын ууран-санаан, толкуйдаан, туллаҥнаабат гына тулааһыннаан, халбаҥнаабат гына хараҕалаан оҥороро. Н. Босиков
Эбэтэр тутаах маһы аллара чорбойор оҥорон баран хараҕалаан кэбиһиллэр. ГПП ТО
2. Тугу эмэ (хол., ааны) сыҕарыччы анньан олуур маһынан хатаа, бүөлээ. ☉ Закрыть на засов (напр., дверь). Ааны хараҕалаа
□ Аҕабыыт ыллаабытын кэннэ хоруобун хаппахтаан, хараҕалаан бэрт түргэнник, тиэтэйбит курдук, түһэрэн, буор кутан, көмөн киирэн бардылар. Н. Түгүнүүрэп
3. Кими, тугу эмэ өлөрөрдүү уһуктааҕынан (хол., үҥүүнэн, оҕунан) дьөлө ыт, саай. ☉ Пронзить кого-л. насквозь чем-л. острым (напр., штыком, стрелой)
Ону Өлбөт Бэргэн бэйэлэрин ытыалаата, иккиэннэрин хара быарга хараҕалаата. ПЭК ОНЛЯ I
Иккис убай, сырҕан эһэлии часкыйаат, тойон убайын сытыы кылыһынан көхсүтүнэн аньыылаах буорга умса хараҕалаабыта. Д. Апросимов
Клим, өйдөөн көрбүтэ, фашист көхсүн Снитко ыстыыгынан хараҕалаан кэбиспит. «ХС»
4. Туох эмэ уһуктаахха (хол., мас мутугар, иннэҕэ, бүргэскэ) тугу эмэ дьөлө ас, тис (хол., оҕуруону, шашлык этин, хатарар, хаһаанар аскын). ☉ Нанизывать что-л. на что-л. (напр., бисер на нитку, шашлык на шампуры)
Тииҥнэр мас мутугар хараҕалаан хаһааммыт тэллэйдэрэ түүрүллэ хатан тураллар. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Кимиэхэ эмэ барар-кэлэр кыаҕы биэрбэккэ, тугунан эмэ олуйан, хааччахтаа. ☉ Ставя в затруднительное положение, крепко привязать кого-л. к чему-л., ограничить кому-л. свободу передвижения
Оҕонон хааччахтаан, бачча эдэрчи сааспыттан хайдах дьиэ иһигэр хам хараҕалаан кэбиһиэҥий. В. Васильев
[Бардам Байбал] Кыра-хара норуоту бууттаах ыарахан сутуруганан сохсолоох ыар кытаанах үлэтин сүктэрэнкөтөхтөрөн хара көлөһүннэрин сүүрдүбүт, хааннаах хабалаҕа хараҕалаан хара кулут, хамначчыт оҥостубут. Н. Түгүнүүрэп
6. көсп. Кими эмэ олус соһутан, уолутан, долгутан, сатаан саҥарбат гына талбаарт. ☉ Заставить кого-л. застыть на месте, оцепенеть, пригвоздить кого-л. к чему-л. (от чрезмерного волнения, растерянности)
Ити тыллар миигин турар сирбэр хараҕалаан кэбиспит курдуктара. И. Федосеев
Кыыс мичилийэ көрбүт харахтара миигин биир сиргэ туруору хараҕалаан кэбиспиттэрэ. А. Фёдоров
«Федя!» — хаһаайка кэргэнин биир тылынан хам хараҕалаан кэбиһэр. П. Чуукаар

туохт.
1. Кынаккын даллатан аа-дьуо, наҕыллык тэлээрэ көт. ☉ Лететь неторопливо, плавно, распластав крылья
Собоһут кыылым арбайбыт уйатыттан көтөн тахсан, хара кынатыгар уйдаран талбаара көтөн, күөлгэ эргийэр. Н. Неустроев
Кый үрдүккэ көмүс кынаттара кылбаҥнаһа, талбаара көтөр хоптолору …… кэтэҕим көһүйүөр диэри өрө хантайан одуулаһабын. С. Тумат
[Элиэ] хараҥа толбонноох кынаттарын даллатан, аа-дьуо баҕайытык талбаара эргийэрин кэрэхсии көрөбүт. Хомус
△ Аа-дьуо, наҕыллык дьаалаҕынан уһун. ☉ Плыть неторопливо, плавно, по течению
Төгүрүк алааһа — Дьэрэкээн ойуу. Устар талбаара От үрэх оргууй. М. Ефимов
Кубалар …… сүүрүккэ талбаара усталлар. С. Дадаскинов
Өрүс …… мөлбөһүйэ талбаарбыт. Н. Габышев
Тыытын эрдибэккэ эрэ, дьаалатынан сүүрүккэ оҕустаран талбааран испитэ. И. Никифоров
2. Өйгүн сүтэр, уҥан хаал. ☉ Потерять сознание, упасть в обморок
Аҥаарыйа талбаарбыт Сүллүкү ойууну Уолуктай өрө тардан туруорда уонна хонноҕун анныттан ыйыы тутан таһааран барда. Болот Боотур
Бастаан киирбит саалаах киһи саа луоһунан Маайаны түөскэ аспытыгар, Маайа эркиҥҥэ төбөтүнэн анньылла түһэн талбаара сытта. Эрилик Эристиин
3. Саҥарбат буола таалан тур, туймаарбыт курдук буол (ыалдьан, туохтан эмэ уолуйан, наһаа долгуйан). ☉ Оцепенеть, застыть (от резкой боли, чрезмерного волнения, растерянности)
Доҕоруом, саҥарбакка Талбааран тур аттыбар, Таптал бу талба чааска Дьоннору көрдөөн булар. И. Гоголев
Халдьаайы үрдүттэн саалаах дьон таҥнары сырсан киирэн эрэллэрэ, онтон кини кутталыгар талбаарбыт этэ. Эрилик Эристиин
Ыалдьар атаҕын туттубутунан, ах баран, талбааран олоро түстэ. Н. Заболоцкай
Бу маннык дэҥҥэ иһиллэр дьоллоох дуорааны көтүтэн, үргүтэн кэбиһиэм диэн сэрэммитим, тыынарын кылгатан …… дөйбүт курдук талбааран турда. Т. Сметанин
△ Кыайан хамсаабат буол, мөдөөтүрэн, бөҕүөрэн хаал (балык туһунан). ☉ Становиться вялым, малоподвижным, цепенеть, коченеть (о рыбе)
Ууну кытта күөл сааскы талбаарбыт балыга барыта оборуллан тахсан мууска тохтубут. Далан
Арай, биир улахан күөлтэн өрүскэ кыра сиикээн киирэригэр икки балык лабычааннарын хамсата, талбааран туралларын көрдө. Н. Габышев
Дьорохой балык уу кытыытыгар талбааран сытар. «ХС»
4. көсп. Им-дьим буол, чуумпур, иһий (айылҕа туһунан). ☉ Затихнуть, замереть (о природе)
Дэриэбинэ иннинээҕи быстах-быстах төгүрүк, ньолбуһах арыылар, хойуу күөх иирэ халыҥ көп суорҕанынан бүрүнэн талбаара нуктууллар. Н. Габышев
Кытыл талахтара хамсаабакка талбааран тураллара. С. Дадаскинов
Талбааран, таалан, иһийэн Таптыыр чараҥмыт өр күүппүт. Көрүүй, саҕахха куустуһан Тэтиҥнээх титирик үүммүт. НАГ АБС
5. поэт. Сүрэхтиин-быардыын ууллан, манньыйа дуоһуй. ☉ Наслаждаться, блаженствовать, нежиться
Кинини кууһаммын Талбааран сыттарбын!!! П. Ойуунускай
Тыыннаахтыы тырымныы сандааран Сарсыарда саҥа күн тахсыыта, Тапталга таттаран, талбааран, Эн миигин ахтарыҥ буолаарай? П. Тобуруокап
Тула үөрүү таһымныыр, Сүрэх түөскэ талбаарар — Дууһа сырдыы долгуйар Сарсыардата сандаарар. «ХС»
ср. кирг. далбаар ‘устать; выбиться из сил’