ж. 1. чаҕылҕан; 2. (застёжка) тардыы тимэх; 3. (вид телеграммы) молния (суһал телеграмма); # с быстротой молнии чаҕылҕан курдук түргэнник.

аат., түөлбэ. Тимэҕи кэтэрдэр биэтилэ. ☉ Петля для пуговицы, застёжка. Тимэххэр тыскыта оҥоһун
ср. тув. дижи ‘петля (на одежде)’

уст. 1) накидка с застёжками; 2) подхомутник. няня няня (в больнице).

1) пуговица; застёжка; 2) петля, петелька; сарыы тимэх ровдужная петелька; ыйыыр тимэх вешалка (у одежды); тимэх тыһыта прорезь для петли # тимэх балык голец (рыба); тимэх эмп разг. лекарство в таблетках; хатыҥ тимэҕэ трещины в коре берёзы.; 3) компь. клавиша; кнопка мышки

1) имеющий чеку; с... чекой; 2) имеющий засов; с... засовом; 3) уст. имеющий палочки-застёжки; с... палочками-застёжками; хараҕалаах сэлэ толстая верёвка с палочками-застёжками (для привязывания жеребят); аҕыс хараҕалаах сарыы таҥас ровдужное платье с восемью крючками.

аат.
1. Ханнык эмэ аан эбэтэр туох эмэ тэрил хатааһына. ☉ Крючок дверной; приспособление для застёгивания чего-л., застёжка
Аанынан таһырдьа куотаары, хатыырын төлөрүтэн, халҕаны анньыалыыр. Н. Якутскай
Александр аан хатыырын тардарын кытта, милиция начаалынньыга Данилович, икки саалаах милиционер суксуруһан киирэн кэллилэр. М. Доҕордуурап
[Тимир Иҥиир:] Хаайыы хатыыра хампы баран, күн сиригэр тахсан көҥүл хаамсан эрэбит, босхо тыынан эрэбит. Күндэ
2. Төбөтө көхөлүү быһыылаах кылгас тимир, күрүчүөк. ☉ Металлический стержень с загнутым концом, крючок
Ыстаныак хатыырын (күрүчүөгүн) суон тоһоҕонон оҥоһуллар. НЛН ТТБТ
Ытарҕаны атыылаһарга ордук кэннинээҕи хатыырыгар болҕомтону ууруохха наада. «Кыым»
◊ Боккуоп хатыыра көр боккуоп. Боккуоп хатыырынан ыксары туттардылар

аат.
1. Уу көтөрдөрүн атахтарын, лапчаан атахтаахтарга лапчааннарын чараас бүрүөтэ, быыһа эбэтэр холбооһуна. ☉ Перепонка (плавательная)
Бу кус [көҕөн] этэ-сиинэ биллэ-биллибэт хаптаҕай, моонньо балайда уһун, атахтара кылгас; инники үс тарбаҕа битиликтэринэн холбоммуттар, кэлин тарбаҕа босхо. ББЕ З
[Пингвиннэр] суос-соҕотох сымыыттарын атахтарын битилигэр тута сылдьаллар уонна өрөҕөлөрүгэр баар тириилэрин улахан иҥээһинигэр сыһыаран, туран эрэ баттыыллар. ББЕ З
2. Таһаҕаһы ыҥырдарга эбэтэр туох эмэ тутууру санныга быраҕан сүгэргэ аналлаах кэтит быа, кур. ☉ Лямка. Бэрэмэдэй битилигэ
□ Битиликтээх сымабын биллириктэн ыламмын. П. Ойуунускай. [Сүгэһэр] икки санныга кэтиллэр, ортотунан битилигинэн холбонор, бөҕө-таҕа тирии сүгэр быалаах. Я. Семенов
△ Куру иҥиннэрэр биэтилэ. ☉ Петля, застежка из тонкого шнурка. Ыстаан битилигэ
3. Бэйэ-бэйэтигэр холбуу иҥиннэриллибит тимир (эбэтэр кытаанах атын матырыйаал) сүһүөхтэртэн турар тиһилик. ☉ Гусеница (трактора)
Тыраахтар битилигин суоллара, чаһы браслетын субуйа тарпыт курдук, биир тэҥник инчэҕэй буорга дьырылаан сыталлар. В. Яковлев
Соломон оҕунуох буолбут үтүлүгүн бульдозерын битилигин үрдүгэр уурбута. М. Попов

I
аат. Уотунан эстэр сэрии сэбин уоһун кэлин өттүн бүөлүүр уонна иитиитин эһэр аналлаах оҥоһук. ☉ Замок (у оружия)
Лука кыбдьырына-кыбдьырына ботуруона харбыт бэрдээн сомуогун кытта астаһа турар эбит. Амма Аччыгыйа
Биирдэ кини [хамандыыр] харахтарын хара таҥаһынан саба баайан, илиилэрин иминэн бүлүмүөт сомуогун өһүлүүгэ уонна хомуйууга куоталаһыннартаабыта. Н. Якутскай
[Аптамаатын] сомуогун тардыалаата, кураанаҕынан түһэрэн чаллырҕатта. Айталын
△ кэпс. Урукку бүлгү тутуу саа куруога. ☉ Курок ружья
Амыр Бааската …… икки уостаах булгу тутуу доруобун сомуоктарын туруортаан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Сааны көрбүтүм — сомуога туллан хаалбыт. Т. Сметанин
Саатын икки сомуогун төлүтэ тардан кэбистэ. Н. Заболоцкай
II
кэпс. Тиһиликтэри тиһэн холбуу хатыыр тардыы тимэх. ☉ Молния (застёжка)
[Вадим:] Чаҕылҕан диэн арааһынай буолар баҕайыта. Эн бу кэтэн турар бэйбириэтиҥ сомуога эмиэ «чаҕылҕан». Л. Габышев
Кини …… сарыыттан тигиллибит сомуок тимэхтээх кылгас соннооҕо. ДФС КК

I
аат.
1. Тугу эмэ өйөтөргө, баттатарга туттуллар туох эмэ. ☉ То, что употребляется для подпорки чего-л. или в качестве груза для придавливания чего-л.
Аан баттыга. Бугул баттыга. —Дьиэбитигэр ким эрэ сылдьыбыт, баттык маспытын ылан кэбиспит. Эрилик Эристиин
Күүлэ аана баттыга суоҕа. С. Дадаскинов
2. Сыарҕа ылахтарын үрдүлэринэн атахтарын туттарар уһаты мас. ☉ Грядки (продольные края кузова саней)
Уулаах сыарҕа икки баттыгыттан тэбинэн, муоһа тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Сыарҕа сыҥааҕа, атахтара, баттыга хатыҥ мастан оҥоһуллаллар. АНП ССХТ
3. Киһи хонноҕун аннынан уонна илиитинэн анньына тирэнэр туорайдаах, үөһээ өттүнэн ачаахтыы быһыылаах анал оҥоһук. ☉ Костыль с поперечиной
Икки мас баттыкка тайанан Түмэппий тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
[Сэмэн] балаататтан икки баттыгынан, бэрэбээскэлэммит атаҕын өрө тэбэн тахсыбыта. Н. Якутскай
Сарсыарда уһуктаат, түннүгүм сабыытын аһаары, остуол кытыытыгар өйөнөн турар баттыкпын сулбу тардан ыллым. С. Никифоров
4. Сохсо баттыыр сүрүн маһа. ☉ Гнетник (тяжесть на звериной ловушке). Бу сохсо баттыга чэпчэки
5. көсп. Туох эмэ киһи санаа эрэйэ оҥосторо, санаатын баттатара. ☉ То, что мучает, подвергает душевному страданию кого-л.
Харах уута мэлдьи ыар баттык, нүһэр сүгэһэр буолбатах. Амма Аччыгыйа
Быычыкайкааны үлүннэрэүлүннэрэ санаа баттыга оҥостон... Оо, мөлтөх да киһибин! Н. Лугинов
Кинилэр хардарыта сыһыаннарыгар ханнык эрэ көстүбэт тосту уларыйыы тахсыбыта, онтукалара улам санаа баттыга буолан барбыта. «ХС»
II
аат., түөлбэ. Таба курун хараҕата. ☉ Застежка – кляп на упряжи оленя.
III
аат., түөлбэ. Дьахтар этэрбэһин буодьута. ☉ Меховая опушка у женских торбасов.

аат.
1. Күөгү быатыгар баайыллар уонна онно мэҥиэ иҥиннэриллэр синньигэс тордуохтуҥу тимир. ☉ Крючок для удочки
Ол иһин бу мин улахан күрүчүөктэри ыллым. Чэ, хата, ыстаныах. Киэһэ үрэх төрдүгэр кулуһун оттон тигинэтиэхпит. И. Семенов. Кальмардары илимнээн уонна күөгүлээн туталлар, күөгүгэ мэҥиэ быһыытынан элбэх күрүчүөктээх аналлаах блесналары тутталлар. ББЕ З
2. Аан хатыыра. ☉ Дверной крючок
Чочумча буолан баран күрүчүөк төлөрүйэн халыр гынна. Софр. Данилов
Арааһа атаҕын тыаһын истибит — күүлэ ааныгар тиийбитигэр, Сардаана утары тахсан күрүчүөгү аһа охсон биэрдэ. Болот Боотур
Дьиэлээх тойон бэрт чэпчэкитик ойон туран, ким тоҥсуйарын ыйыта да барбакка, аан күрүчүөктэрин төлүтэ аста. Н. Павлов
3. Тугу эмэ ыйыырга аналлаах тордуохтуҥу төбөлөөх көхө тимир. ☉ Железный крюк, стержень с загнутым концом, используемый как вешалка
Эти улахан куһуоктарынан бэйэ-бэйэлэригэр сыстыспат гына үөһэттэн күрүчүөктэргэ ыйыталыахха сөп. ДьСИи
Куриль хайдах эрэ күрүчүөгүнэн агдатыттан хатаан, аргыга ыйаппыт курдук буолла. С. Курилов (тылб.)
Туннель аанын үрдүгэр дьэбидийэн хаалбыт күрүчүөккэ банаар ыйанан турара. Н. Островскай (тылб.)
4. Тимэх оннугар туттуллар, биэтилэҕэ иилиллэр тордуохтуу төбөлөөх кыра тимир оҥоһук. ☉ Крючок-застежка
[Сэмэн] сонун күрүчүөктэрин төлөрүтэлээтэ, нэлэккэйдэннэ уонна сынньана турда. Н. Якутскай
«Даа, быһаарыллан бүттэҕэ», — диэтэ Таня курус соҕустук уонна синиэлин үөһээ күрүчүөгүн төлөрүттэ. К. Симонов (тылб.)
5. Синньигэс тордуохтуҥу көхөлөөх (таҥаһы өрөргө аналлаах) тимир. ☉ Крючок для вязания. Таҥас баайар күрүчүөккүн уларыс