возвр.-страд. от хаххалаа = 1) закрываться, заслоняться, быть закрытым; 2) укрываться, защищаться, быть укрытым, защищенным.

защищаться, беречь себя; ыарыыттан көмүскэн = уберечь себя от болезни; бэйэҕин көмүскэн = защититься; көмүскэнэр өҥ биол. покровительственная окраска.

нареч. 1. (яростно) сүрдээхтик,. харса суох; отчаянно защищаться харса суох көмүскэн; 2. разг. (очень) наһаа, сүрдээхтик, кэрээнэ суох; отчаянно врать кэрээн> суох сымыйалаа.

I возвр.-страд. от быыһаа = I забиваться, быть забитым—о пыже (в патрон).
II 1) занавешиваться; быть занавешенным; перегораживаться, отгораживаться; быть перегороженным, отгороженным; 2) быть отмежёванным, отмежёвываться.
III возвр.-страд. от быыһаа = III 1) освобождаться, спасаться, избавляться; защищаться; быть освобождённым, спасённым, избавленным; быть защищенным; өлөр өлүүттэн быыһанным я спасён от верной смерти; 2) перен. оправдываться, обеляться; быть оправданным, обелённым; 3) перен. разг. родить (о женщине).

туохт.
1. Кимтэн, туохтан эмэ быыһанар миэрэни тутун. ☉ Защищаться от кого-чего-л.
Бандьыыттар манна киирдэхтэринэ, биһиги да сэриилэһиэхпитин, көмүскэниэхпитин сөп. Н. Якутскай
Көйүүртэн көмүскэнэн, ытыстарын хаптаҕайынан «тэс» гына сырбатыналлар. Н. Заболоцкай
Үһүс периодка харса суох албастары субурутан очукуо ыллым, киһим олус көмүскэнэн, сэрэттилэр. НЕ ТАО
2. Ыарыыттан харыстан, утарсыс. ☉ Беречься, защищаться от болезни
Сэллигинэн ыалдьааччыны кымыһынан эмтээһин түмүгэр ыалдьааччы организмын ыарыыттан көмүскэнэр күүһэ үрдүүр. ЩМФ ККЭБС
3. Буруйа суоххун, кырдьыккын дакаастаа. ☉ Доказать свою невиновность, правоту, оправдаться
Онтон Семен Романович, иккиһин тыл көрдөөн, бэйэтин көмүскэммитэ. Н. Лугинов
Буруйданааччыларга көмүскэнэр быраап хааччыллар. ССРС К
◊ Көмүскэнэр өҥ — от-мас, сир-дойду дьүһүнүгэр дьүөрэлэһэн, таба көстүбэт буолан, саһан көмүскэнэр өҥ (хол., куобах хаарга дьүөрэлэһэр маҥан өҥө, бочугурас ойуурга таба көстүбэт эриэн өҥө). ☉ Защитная окраска. Айылҕаҕа көмүскэнэр өҥнөөх кыыллар, көтөрдөр үгүстэр

1. мастаа диэнтэн бэй. туһ. Биир кыра дьиэ ааныгар …… абааһы кыыһа мастана турар эбит. Саха ост. I
   Мотуруостар, саллааттар сүгэлээх, эрбиилээх тахсан мас мастаналлар. Н. Якутскай
   Талкы оҕонньор дьиэтигэр суос-соҕотоҕун олорор, кыһыныгар сааҕын бэйэтэ күрдьэр, ынаҕын бэйэтэ ыыр, …… маһын бэйэтэ мастанар, сайыныгар отун үлэтин соҕотоҕун үлэлиир. Күндэ
2. Маһынан сэбилэн, маһынан куттаа, көмүскэн. ☉ Вооружаться палкой, угрожать, защищаться палкой
   [Бахсы тойоно Дэллэҥэй] ыалдьан, туох да көрүүгэ кыайтарбакка, мастанан, оту-маһы кыр баан …… быаҕа кэлгиллэн сыапка сытар. Саха фольк. Бу хара ыт аны мастаммыт дуу! Н. Неустроев
   Булчуттарбыт суостанан, Уһун курбуу мастанан, Булчут киэбин ылынан, Тиити тула турдулар. Т. Сметанин

I
быыһаа I диэнтэн бэй., атын
туһ. Дьиэттэн дьиэ икки арда тугунан да быыһамматаҕа үгүс. Амма Аччыгыйа
Федор Васильевич учительскай түгэҕэр хаптаһынынан быыһаммыт кыракый хос аанын тэлэйдэ. Софр. Данилов
Нэһилиэк сирин бүтүннүүтэ кэрчик-кэрчик быһыллан, тоһоҕонон, остуолбанан быыһанан, сорохторо эргиччи бүтэйдэнэн тураллар. А. Бэрияк
II
туохт.
1. Ким эмэ көмөтүнэн туох эмэ куһаҕантан, кутталлаахтан босхолон, өрүһүлүн. ☉ Спастись, освободиться, избавиться от опасности, беды
Мин хара үлэһит, дьадаҥы норуот атаҕастабылтан-баттабылтан быыһанарын иннигэр кыра-хара норуот көлөһүнүн өҥсөр баайдары хаайталыыр этим. Күндэ
Соһумардык быыһаммыт кыһыллар хаһыытаспытынан хомустан сырсан таҕыстылар. Амма Аччыгыйа
Миша, эн хайдах өйдөөбөккүн, эн букатын быыһанаҕын, өссө хамандыыр буолаҕын. С. Ефремов
2. Буруйгуттан босхолон, буруйа суоҕунан ааҕылын. ☉ Быть невиновным, оправданным
Суох, доҕоттор, эһиги бостуой эрэйдэнимэҥ, баттаппыттаах буоллаххытына, суутунан, дьыаланан үҥсэн быыһаныҥ. А. Софронов
Бу дьахтар буруйа суох буолла, быыһанна. Кинини көҥүллээҥ уонна били икки дьахтары киллэртээҥ! Эрилик Эристиин
Өскөтүн кини тугу эмэ көрбүтүн эбэтэр истибитин туһунан эппэтэҕинэ, биир туох эмэ чахчыны токурутан көрдөҕүнэ, кутталлаах буруйу оҥорооччу быыһанан хаалыан сөп. СГПТ
3. көсп., кэпс. Этэҥҥэ, үчүгэйдик оҕолон, төрөө (дьахтар туһунан). ☉ Благополучно разродиться, родить (о женщине)
Эрдэлиирдэр ийэлэрэ, Даарыйа эмээхсин, Сөдүөччүйэ быыһанан туруор диэри аҕыйах хонукка олорбут эбит. Амма Аччыгыйа
Дьиэлээх хотун Дьэбдьикиэйэ сатаан быыһаммакка, хаҥас диэки быыс иһигэр кулуннуу мөҕө сытар. Күннүк Уурастыырап
Ол түүнүгэр, сарсыарда таҥара сырдаан эрдэҕинэ, Аанчыгым быыһаммакка эрэ барбыта. Суорун Омоллоон
4. Бэйэ күүһүнэн туохтан эмэ босхолон, көмүскэн. ☉ Освобождаться, спасаться, избавляться, защищаться от чего-л.
Алгыс көмөтүнэн былыргы дьон араастаан быыһаныах, арааһы барытын оҥоруох курдук сананаллар. Саха фольк. Куорат олохтоохторо, хата, эрдэтинэ дьаадьыйан биэрэн быыһаммыттара. Н. Якутскай
Ити хомуска кус тыҥырахтаах көтөртөн саһан быыһанна, киһи ытарыттан эмиэ хорҕойдо. Багдарыын Сүлбэ
5. көсп. Бэйэҥ буруйа суоххун, кырдьыккын дакаастаа, көрдөр. ☉ Оправдаться, оправдываться
Онон суукка да тиийэн кырдьыкпын булунан быыһаныам диэбэккэ олоробун, хата, холуобунайга түбэһэр киһи буолуом ээ. А. Софронов