требующий к себе бережного отношения; бу эмиэ харыстаах буоллаҕай! неужели этого тоже жалко! # харса суох а) отчаянный, смелый; б) отчаянно, смело; в) беспощадно, безжалостно.

I горизонт; хайаттан киэҥ далан арылынна с горы открылся широкий горизонт.
II отчаянный, бесшабашный; далан уол отчаянный парень # далан куоҕас ошейниковая гагара.

прил. разг. 1. (беспечный) кыһалҕата суох; 2. (отчаянный) харса суох, кэрээнэ суох.

туохт. Харса суох эт-тыын. ☉ Говорить, выступать смело, отчаянно, решительно
Кириитикэ эрэ диидиилэр, Кирбиитэнэр доҕотторбут Халлааны да хабан сиилииллэр. И. Эртюков

1) гибельный, страшный; алдьархайдаах дьыала страшное дело; 2) разг. бедовый, отчаянный; своевольный, озорной; алдьархайдаах уол бедовый парень.

1. 1) уст. остриё коровьего рога; 2) остриё (обычно колющего и режущего оружия); 3) колющее оружие; 2. перен. решительный, храбрый, смелый, отчаянный (о человеке).

совм.-взаимн. от былдьаа = 1) отнимать что-л. друг у друга; икки ини-бии курдарын былдьаспыттар үһү загадка два брата отнимают друг у друга ремень (атах быата путы, которыми связаны передние и задние ноги лошади); 2) бежать, убегать, уносить ноги (пока не поздно); таһырдьаны былдьаста он поспешил на улицу; 3) перен. стремиться быстрее других достигнуть чего-л.; домогаться чего-л.; былыттаах халлаантан быһылаан былдьаспыта фольк. с облачного нёба призывал он беду (об отчаянно храбром богатыре); мэкчиргэ мас төбөтүн былдьаһарыгар дылы погов. как сова, что старается завладеть верхушкой дерева (о человеке, кот-рый домогается незаслуженной чести, незаслуженного почёта) # аат (или бэрт ) былдьас = соперничать; күрэс былдьас = состязаться; тыыҥҥын былдьас = а) лежать без чувств; б) умирать, агонизировать; уос=тиис былдьас = срывать (девичьи) поцелуи; хаар-уу былдьаһан эрдэҕинэ ранней весной (когда снег начинает быстро таять).

1) анат. верхняя часть груди (человека, животных, птиц); уолук үүтэ ямочка на шее над ключицами; 2) ворот одежды; ырбаахытын уолугун төлөрүтүннэ он расстегнул ворот своей рубахи; # уолугунан кербүт (или тыыммыт) отчаянный, рисковый человек.

I
1. туохт. Муос муоска түсүһэн киирис, кэйис (үксүгэр атыыр оҕус туһунан). ☉ Биться рогами, бодаться (обычно о быке)
Баай тыа киэн туттуулара — Икки сүүлбүт атыыр тайах Харсаллар киил быччыҥнара Күүрэн, муос лачыгырайа. И. Гоголев
Убаай, ол оҕустар харсан эрэллэр. Н. Заболоцкай
2. көсп. Кими-тугу эмэ кытта күөн көрүс, охсус, сэриилэс. ☉ Сталкиваться с кем-л., сопротивляться кому-л., сражаться против кого-чего-л.
Алыс көрсүөтүйэр атаҕастабыллаах эбит. Үтүө дьыала иһин харсан да кээстэххэ туох баарый? Н. Лугинов
Халлааҥҥа өстөөх биистиин Гастелло харсар, Хаанымсах, хара күүстэн Бииртэн биир умсар. Эллэй
Манна мин күн ахсын дьону кытары көрсөбүн, суох, харсабын, диэххэ сөп. «ХС»
ср. др.-тюрк. харыш ‘сходиться для состязания, битвы; сражаться’, нен. хавдорць ‘бодать’
II
аат. Урукку уста кээмэйэ: киһи тарбахтарын атыччы баттаан ууннары тутуталаатаҕына эрбэҕин төбөтүттэн орто тарбаҕын төбөтүгэр диэри ырааҕа. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками вытянутых до отказа большого и среднего пальцев, пядь
Былыргы киһи быһаҕа уһун буолар, икки харыска тиийэр. Саха ост. II
Хара сукунанан сабыллыбыт остуол кытыытыгар Сыллай икки өттүнэн биилээх балтараа харыс уһун кынчаалы килбэҥнэтэн көрө олорор. Амма Аччыгыйа
Бөҕө Бүөтүр ыстаанын ньыппарынан баран, ууну кэһэ сылдьан биэс харыстаах элитиэпкэ хотуурунан тэлэйэ далайан охсо сылдьара. В. Протодьяконов
♦ Харыс үрдээ кэпс. — санааҥ көтөҕүллэн үөр-көт, эрдий, эрчимир. ☉ Воспарить духом, окрылиться, воодушевиться (букв. стать выше на пядь)
Кыра да кыайыыҥ хайҕанан харыс саҕа үрдүү түһэриҥ тыа муҥкук оҕотугар улуу үөрүү буолара. Болот Боотур
Онуфрий дьон эргиччи үтүө сыһыаныттан сүргэтэ көтөҕүлүннэ, харыс үрдээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Үс сүүс миэтирдээх сиргэ сырсыыга Сытыы Испиэн бастаан, харыс үрдүү түстэ. В. Протодьяконов
Харыс хаал, сүөм түс — сүөм түс (намтаа) диэн курдук (көр сүөм). Дьиҥ-чахчы албынын билэн, Харыс хаалан, сүөм түһүнэн, Халтыр үктээн төннүбүтэ. Күннүк Уурастыырап
[Баайдарбыт-бастаахтарбыт] киҥнэрэ-наардара холлон, харыс хаалан, сүөм түһэн олороллор. А. Данилов
Билигин матырыйаал кэмчилээһининэн сибээстээн миигин хаарыйыа диэн Васильев, харыс хаалан, сүөм түһэн, сүүһүттэн тымныы көлөһүн тахса олордо. «ХС»
Харыс да <сири> хаамтарбат көр хаамтар. [Маня:] Кыһыыта бэрт. Маамабыттан кыһыйабын. Букатын кыра оҕо курдук саныыр. Бэйэтиттэн тэйитиэн, харыс да сири хаамтарыан баҕарбат. С. Ефремов
Мылайбыт мап-маҕан, Быыкайкаан барахсан, Харахтыын мичээрдии-мичээрдии, Харыс да хаамтарбат буолла дии. Ф. Софронов. Харыс <да> халбарыйбакка — ханна да тэйбэккэ, барбакка. ☉ Не отходить ни на шаг
Кини хоту муустаах байҕал эҥэриттэн харыс халбарыйбакка, кырдьан буорайан, бу орто дойдуттан баран эрэрэ. И. Федосеев
Настаабынньык Семён Гаврильевич дьонуттан харыс да халбарыйбакка, барыларын кытта бииргэ сылдьыбыта. АҮ
Тыа сиригэр, харыс да сири халбарыйбакка үөскээбит оҕоҕо соҕуруу дойдуга үөрэнэ барыы олус кытаанах уонна кыаллыбат суол курдуга. «ХС»
◊ Ыллар харыс — уста кээмэйэ: эрбэх төбөтүттэн орто тарбах төбөтүгэр диэри уһуннаах. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками растянутых большого и среднего пальцев
Чаппа уола Мэхээлэ: «Син тып курдук буолсукка холуйа сылдьабын. Сиэллэҕинэ, балтараалыы ыллар харыһы хардарар» [соноҕос туһунан]. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. харыш ‘пядь (мера длины)’
III
аат. Сүрүргээн эбэтэр сэрэнэн тугу эмэ оҥорортон кыатаныы, туттунуу. ☉ Воздержание от чего-л. лишнего, пагубного, следование каким-л. показаниям ради кого-чего-л. (напр., ради сохранения здоровья). «Эмтэнэн баран харыс бөҕөнү тутуһуохтааххын, оччоҕуна эрэ эмиҥ тиийиэҕэ», — диэтэ эмчит
□ Ким эрэ дьиэ туттунаары таһынан сытыарар кур бэрэбинэлэригэр кутаа уоту оттон уһуутаттылар
Туох харсай аны кэлэн! Амма Аччыгыйа
♦ Харсыттан тахсыбыт көр таҕыс
[Бодойбоҕо] Харчыга хараҥаран, Харыстарыттан таҕыстылар, Хабараан майгытыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Быраатын Баһылайы фашистар өлөрбүттэрин кэнниттэн Сүөдэр харсыттан тахсан хаалбыта. «ХС»
Харсыттан тахсыбыт киһи өһү ситиһэригэр сааттан-сууттан чаҕыйыа суохтаах. С. Курилов (тылб.)
◊ Харса суох — 1) кимтэн, туохтан да чаҕыйан турбат, сытыы-хотуу, дьорҕоот. ☉ Смелый, бойкий, отчаянный, дерзкий (о ком-л.)
Дьэ онуоха «күрүөһүт сүөһү» курдук барытын анньыалаан-үтүөлээн көрө-сылдьар, аптарытыат күлүгүн быһа хаамарын кэрэйбэт, харса суох киһи наада. Н. Лугинов
Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бааһынайдар сэриилэрин харса суох атамаан, Дон казага, Степан Тимофеевич Разин салайбыта. А. Сергеев (тылб.)
△ Кытаанах, булгуруйбат (хол., санаа). ☉ Смелый, твёрдый, жёсткий, непоколебимый (напр., о замысле)
[Эһэр] онон Тыаһыттаах Олесь Дудар сырдык тыыннарын бандьыыттартан иэстэһэр соҕотох бэйэтэ харса суох санааны ылынар. Л. Попов; 2) өлөрү да кэрэйбэккэ, өһүөннээхтик, хорсуннук (хол., охсус, сэриилэс). ☉ Беспощадно, непримиримо, храбро (напр., бороться, сражаться)
Дьүкээбил харса суох сытыы кылыс болотунан утары киирэр. Н. Якутскай
[Артём:] Немецкэй талаанньыттары харса суох кыдый, өргөскө үөл. В. Протодьяконов
Куттаныахха сатаммат, харса суох киирэн иһиэххэ. Н. Якутскай
«Хоргуйан өлүү тахсыбытыгар биир үксүн салалта мөлтөҕө, ити баҕас чуолкай», — Настааччыйа харса суох санаатын этэр. С. Маисов
△ Кимитугу эмэ аһыммакка, харыстаабакка. ☉ Жестоко, безжалостно
Киһи бөрөнү баҕас харса суох кыдыйыахтаах. Амма Аччыгыйа
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр харса суох кимэр, кини кыаҕын ылар, торун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Ынах ыксаан биир муннугунан күрүө быыһынан кыбылла-кыбылла нэһиилэ таҕыста. Ол икки ардыгар тутуу былдьаһан харса суох кырбаамахтаата. Күндэ; 3) Туох баарынан, күүскэ. ☉ Отчаянно, смело
Баанча күнү быһа мас мастаан тунайдаабыта уонна массыынатын харса суох сүүрдүбүтэ. Л. Попов
Эрдииһиттэр харса суох түһэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай; Харыс тыл — итэҕэл, сиэр-туом быһыытынан сирэйинэн ааттыыры, этэри тумнар туһугар туттуллар тыл. ☉ Слово, заменяющее другое, которое по каким-л. причинам неудобно, нежелательно или запрещено произносить (следуя канонам верования, обычая народа), эвфемизм
Алаас, сыһыы диэн топонимнары быһаарарбар харыс, ыарахан ааттар тустарынан суруйбутум. Багдарыын Сүлбэ
Күөллэрин харыстаан, ытыктаан дьиҥнээх аатынан хаһан даҕаны эппэттэр. Харыс тылынан үрдүттэн «эбэ» дииллэр. А. Бродников
ср. др.-тюрк. хоры ‘оберегать, охранять’, п.-монг. харас ‘заступаться, охранять, оберегать, защищать’

1) иметь острое колющее оружие; 2) перен. быть решительным, храбрым, смелым, отчаянным (о человеке).