аат., бот. Синньигэс, утарыта сытар сэбирдэхтээх саамай уһуга эрэ (сибэккитэ) уу үрдүгэр тахсар уу ото. ☉ Болотник, водяная звездочка.

1) пятно, звёздочка (на лбу животного); ынах сүүһүгэр баар кэтит туоһахта широкое пятно на лбу коровы; 2) уст. бляшка, бляха; дьахтар бэргэһэтин туоһахтата бляха на женской шапке.

1) имеющий пятно, звёздочку; с... пятном, с... звёздочкой (на лбу — о животном); үрүҥ туоһахталаах оҕус бык с белой звёздочкой (на лбу); ураанай туоһахталааҕар дылы погов. как на лысухе нарост (в виде пятна) (соотв. как на корове седло); 2) уст. имеющий бляшку, бляху, с... бляшкой, с... бляхой; туоһахталаах бэргэһэ шапка, украшенная круглой серебряной бляхой.

1. сулус диэнтэн атаах.-аччат. Маня билигин атын киһи кэргэнэ, оҕо эрдэҕинэ — [кини] сэмэй кэрэ тапталын ыраас сулусчаана. Н. Габышев
   Кинилэр [хаар кыырпахтара] ойуулара атын-атынын да иһин, бары алталыы салаалаах сулусчаан пуормалаахтар. КЗА АҮө
2. Октябрёноктар кылаас иһинэн биэстии буолан хайдыһар бөлөхтөрө. ☉ Октябрятское звено, звёздочка
   Олег — сулусчаан хамандыыра. КАА ТЛБКҮө
   Сулусчааннарынан арахсан биһиги Аксиния Ивановнаны ырыа ыллаан, хоһоон ааҕан эҕэрдэлээбиппит. «ББ»

аат.
1. Кыыл, көтөр, сүөһү сүүһүгэр баар чүөччэрдии үрүҥ өҥ. ☉ Белое пятно (звёздочка) на лбу у животных
Сүүһүгэр маҥан туоһахталаах ыт төбөтүн унньуччу быраҕан, тылын туора таһааран, аҕылыы сытар. Софр. Данилов
Эрэттэр эрэ буолларгыт, ол ат туоһахтатын маҥнайгы ытыыга таптаргыт эрэ биһиги өрөгөйбүт үрдүөҕэ. Эрилик Эристиин
Бу көтөр туоһахталааҕын иһин ураанай диэн буолбут быһыылаах. Багдарыын Сүлбэ
2. Саха дьахтарын дьабака бэргэһэтин сүүһүгэр иҥиннэриллэр, төгүрүк быһыылаах үрүҥ көмүс эбэтэр тимир ылтаһын киэргэл. ☉ Серебряная или металлическая круглая чеканная бляха, украшающая лобную часть женской национальной шапки-дьабака
Буобура истээх бууктаах сонноох, туоһахталаах дьабака бэргэһэлээх …… кийиит оҕо. БИГ ӨҮөС
ср. маньчж. тоси ‘белое пятно на лбу животного’

аат.
1. харыс т., эргэр. Былыргы оноҕос эбиэнин, охсорун ырбата. ☉ Звездочка у наконечника стрелы.
2. харыс т. Илии, атах уҥуохтара (үксүгэр тарбах, хары о. д. а. кыракый, синньигэс уҥуохтарын этиллэр). ☉ Косточки (обычно о мелких косточках конечностей). Кырамта алдьаныыта, искэн эҥин эбитэ буоллар, ол эмчит көмөлөөх буолуо этэ… Н. Якутскай
3. Өлбүт киһи, кыыл, көтөр алдьаммыт уҥуохтара; уҥуох урусхаллара, бытархайдара, тобохторо. ☉ Останки людей, зверей, птиц; остатки, обломки костей
Сирэйин мутукка анньа сыһа-сыһа харбыалаһан, иһирдьэ дьиэллигэс баарыгар өҥөс гына түспүтэ: сүөһү кырамтата бу ыһылла сытара. Болот Боотур
Күһүн сир тоҥорун кытта доҕорум уҥуоҕун хостоон, кырамталарын булан, аҕатын аттыгар аҕалан көмпүтүм. М. Доҕордуурап
Былыргы үйэтээҕи оргуллар омоонноругар таас, муос маллар тоһоҕосторо, кыыл уҥуоҕа, көтөр кырамтата көстүтэлииллэрэ. П. Филиппов
Кини аймахтара өлбүт сиригэр кырамтатын хаалларар санаалааҕа. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ үлтүркэйэ, бытархайа, эмтэркэйэ (үксүгэр алдьаммыт, ыһыллыбыт мал, техника эҥин туһунан). ☉ Обломки, осколки каких-л. предметов (напр., утвари, орудий, техники)
Полевой итиэннэ самоходнай артиллериялар хампарыйбыт кырамталарын ааһыталаатыбыт. И. Никифоров
Аҕам оҕонньор эрэйдээх, Аарыма тайҕаны арҕарбыт Хайыһарын кырамтата Ханыылаһан киирдэҕэ. С. Васильев
Ыркый ойуур үмүрүччү үүнэн киирбит ырааһыйатыгар кыстык угун саҕа туруорбах балаҕан, ааспыт кыһалҕалаах олох кырамтата буолан, барыйан көстөр. Сэмээр Баһылай

аат.
1. Хараҥаҕа сырдык туочука буолан көстөр, айылҕатынан Күн курдук халлаан эттигэ. ☉ Небесное тело, звезда. Чолбон сулус. Араҥас сулус
□ Халлааҥҥа сулус бөҕө бачыгыраабыт. Амма Аччыгыйа
Сир-халлаан куйаара бүтүннүүтэ ахсаана биллибэт сулус, хас биирдии сулус биһигиттэн ыраах баар күн. АЕВ ОҮИ
2. көсп. Хайа эмэ эйгэҕэ (хол., ускуустубаҕа, успуорка, үлэҕэ) үрдүк ситиһиитинэн киэҥ билиниини ылбыт киһи. ☉ Знаменитость, звезда
Өлгөм үүт өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы сулуһа Ирина Олесова мантан, Бэрт Ууһуттан, тахсыбыта. «Кыым»
Уус-уран гимнастикаҕа талааннаах кыракый сулустар үгүстэр. «Кыым»
3. Биир эргимтэттэн төгүрүччү тэҥник сараадыйан тахсыбыт үс муннуктуу уһуктаах салаалардаах геометрия бөгүүрэтэ уонна оннук быһыылаах предмет. ☉ Геометрическая фигура, предмет, звезда
Ол очуос охсуллар оройун үрдүгэр Биэс салаа сулуспут тырымныы умайар. П. Ойуунускай
Кремль рубин сулуһа Сууллубута диэн суоҕа. Эллэй
Албан ааттаах байыаска Арҕаа Украина кырдалыгар Сандаарар кыһыл сулустаах Саҥа пааматынньык туттулар. С. Васильев
△ Оннук быһыылаах бэргэһэҕэ, хортууска уо. д. а. анньыллар буойун значога. ☉ Воинский значок, звезда
Кыа хаан олбохтонор кыргыс дьүһүнүн ылынна, бэргэһэтин сулуһа умайда, хараҕа уоттанна, троннуун бэйэлиин хааннаах төлөнүнэн өрө күлүмнээтэ. П. Ойуунускай
Кинилэр бу кыра буор уҥуохха сүгүрүйэн, бэйэлэрин кыһыл сулустаах пилоткаларын устубуттара. Суорун Омоллоон
Хортууһугар кыһыл сулус кылбачыйар. Н. Заболоцкай
△ Оннук быһыылаах анал бэлиэ, уордьан. ☉ Знак отличия, орден, звезда
Эн [Таатта] киэҥ иэҥҥэр уу тыллаах Эриэккэһэ элбээтин, Кыһыл Көмүс сулустаах Үгүс герой үөскээтин! Эллэй
Саха норуотун эрэллээх уола Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаланна. Д. Кустуров
Санныгар икки кыракый сулустаах пуорма киитэлин ылан кэттэ. «ХС»
4. Кинигэҕэ араас сыаллаах туттуллар болдьох бэлиэ. ☉ Условный значок, звёздочка
Тылбаастанар тыллары сулустарынан бэлиэтэннэ. Д. Говоров
Ордук уустук ыйытыыларга сулус туруоруллубут. КФП БАаДИ
5. көсп. Туһаайыыны, сайдыыны кэрэһэлиир туох эмэ. ☉ То, что определяет направление, развитие чего-л., путеводная звезда
Мин суолдьут Соҕотох сулуһум Иккиһин иэйбэттик өспүтэ. С. Данилов
Биһиги сирдэтэр сулуспут ол омуннаах-төлөннөөх РАПП тэрилтэтэ этэ. Н. Заболоцкай
Буулдьа толон Буурҕа устун Сирдээн, Кыһыл сулус тыкпыта. А. Абаҕыыныскай
◊ Муора сулуһа зоол. — иннэ курдук тириилээх тоноҕоһо суох муора харамайа. ☉ Морская звезда. Син эмиэ бары иннэ тириилээхтэр курдук, муора сулустара муораҕа олохсуйаллар. ББЕ
3
тюрк. йулдуз, йолдыз, жултуз