аат. Сүөһү, кыыл сүүһүттэн муннугар диэри тиийэр сырдык сурааһын, ойуу, туоһахта. ☉ Светлое пятно, светлая полоска вдоль всей морды животного, от лба до носа
Сүүһүгэр ураанньыктаах хара ыт оҕото …… төттөрү-таары сүүрэн бойборуйа сылдьар. Амма Аччыгыйа
Өлүөскэ тахсан, аҕабыыт бэйэтин анал сэргэтигэр баайыллан турар ураанньыктаах тураҕас аты сүөрэн ылла. Эрилик Эристиин
Сылгы сирэйин бэлиэлэрин ураанньык, туоһахта, хатыр тумус, маҥаас диэн бэлиэтииллэр. КДьА

аат. Биирин туолан, иккитигэр сылдьар атыыр таба. ☉ Олень-самец на втором году
Быыра охтуу көтөн ааһар Абылахаан кыылчааныгым Сыалларыкпар киирэн аҕай — Алакалыыр аман чааһым. В. Миронов
Оол — тунах былыттар Туоһахта толбонноро буолан, Арҕам-тарҕам сырсаллар Абылахаан кыыллардыы көлүкэлэр. «ХС»
Кырдьаҕас, ыалдьыбыт, мөлтөх оҕолоох атыырдары, кэскилэ суох абылахааннары сааскыттан саҕалаан аттыыллар, буурга таһаараллар. ТСА БТ
ср. эвенк. авлакан ‘олень-самец на втором году’

көр арылый
Күһүҥҥү көлбөҕүрбүт айылҕа, атыннык арыллан, араастаан аралыйа оонньоото. С. Федотов
Оннук таҥастаах буоланнар Онно бары маанылар: Модороон тупсан, бойборуйар, Нарын ордук аралыйар. С. Данилов
Араҕас сайылыгым Алдан арҕаа өттүгэр Арҕас тыа ортотугар Алтан туоһахта курдук Аралыйан сытара. С. Васильев

оллоонноо диэнтэн атаах. Олооччулаах атахпын Оллоонноохтоон олорон, Оҕо эрдэхпинээҕи, Уйаҕастай сүрэҕи уйадытар, Улаҕалаах санаалааҕы долгуппут, Устар ууну сомоҕолуур Уус-уран тылбынан, Оонньообута буолан көрүүм. Эрилик Эристиин
Олоҥхоһут оҕонньор Оллоонноохтоон олорон, Улуу сирин урсунун Одуулаан көрдөҕүнэ: Тойон Мүрү эбэтэ Туоһахта эрэ буолан, Тумарык ортотугар Туртайан хаалаахтаата. И. Эртюков

дьүһ. туохт. Төбө (үөһэ) өттүҥ ордук улаатан, саллайан көһүн (хол., кэлии иһитэ). ☉ Иметь несоразмерно объёмную верхнюю часть (напр., сосуд, имеющий широкую верхнюю часть и сужающееся книзу основание)
Кырдьаҕас ынахпыт аата Туоһахта. Хаҥхаллыбыт улахан, сүүһүгэр үс муннуктуу маҥан туоһахталаах хара ынах. И. Сосин
Арай иннигэр бурдук сынньар эргэ кэлии хаҥхаллан турар эбит, иһигэр тобус-толору дьэһимиэн бурдук куолаһын ыга симпиттэр. В. Башарин

аат. Ыҥыыр сирэйин уонна кэлин өттүн маһа. ☉ Седельная лука (передняя или задняя). Көмүс бүргэ. Ойуулаах бүргэ. Алтан бүргэ
□ Өргөлөй аты туоһахтатын хаба ортотугар түһэрэн кэтэҕин олоҕунан мүччү көтүтэн, ыҥыыр бүргэтин тосту көтүттэ. Эрилик Эристиин
Иһитчит көмүс ыҥыыр илин бүргэтин, түргэнник бүтэрэ охсоору, хаһан тиниктэһэ олордоҕуна, үрүҥ дьиэттэн Ааныс эмээхсин сыыгынаан киирдэ. Болот Боотур
Ол тухары арай биирдэ иччитэ ыҥыырын кэлин бүргэтигэр иилинэн иһэр солуурчаҕар хаары уулаан чэй оргутан испитэ. «Кыым»
монг. бүүргэ

1. аат. Кумааһынай таҥас көрүҥэ. ☉ Коленкор
   Манчаары күөх даба ырбаахылаах, сарыы ыстааннаах, түнэ этэрбэстээх эбит, сирэйэ ойуулаах көлүҥкүөрүнэн сабыллыбыт. ИОВ МБ
   Күн ахсын кэтит хаптаһыннарга көлүҥкүөрү саайар, онно чертежтэри сыһыарар. М. Горькай (тылб.)
2. даҕ. суолт. Көлүҥкүөртэн тигиллибит. ☉ Сшитый из коленкора
   Куурбат курбуһах, сарыы таҥалай, Ньаалбаан туоһахта, Көлөппүнэ баттах, Көлүҥкүөр ырбаахы, Күлүгүрэс иэччэх, Күлүк дьүһүннээх Күтүр бэйэлээх Көһүүлээх көҥүдэй хотун! Саха фольк. Бороҥ көлүҥкүөр баартыктаах, дьэбир көрүҥнээх …… сааһыран эрэр лакей киирдэ. Л. Толстой (тылб.)

аат., иис. Дьабака бэргэһэ сукунаттан тигиллэр араас киэргэллээх, оһуордаах үрдүк оройо. ☉ Навершие шапки дьабака, обычно сшитое из сукна, украшенное подвесками из серебра, меди, расшитое золотой нитью
[Хотуттар] Кылдьыылаах симэхтэрэ Кылыргыы охсуллан, Чопчуурдара кытыастан, Туоһахталара туналыйан [үҥкүүлүүллэр]. П. Ойуунускай
Түүлээх дьабака төбөтүгэр салгыы кыһыл, күөх сукуналарынан аттаран, мөһүүрэнэн, оҕуруонан эҥин араастаан ойуулааноһуордаан, киэргэл оҥороллоро. Ону чопчуур диэн ааттыыллара. СНЕ ӨОДь. Дьабака чопчуура. Сукуна, үрүҥ көмүс тордуйа симэх, оҕуруо. НБФМУу СОБ
ср. др.-тюрк. йапчур ‘прикреплять’, йавчур ‘приклеивать, прикреплять’

1. даҕ. Тас дьүһүнүнэн көстүүтэ, көрүҥэ суох, кыраһыабай буолбатах. ☉ Неприметный, неказистый
   Буокай оҕонньор үтүөтэ көстөр дьүһүнүгэр буолбатах, бакыгыр уҥуохтаах, бүрэ киһи. А. Сыромятникова
   Түҥкэтэх үрэх баһыттан киирбит киһиэхэ бу да бүрэ куорат сэнэх дьүһүннээххэ дылы. И. Гоголев
   [Кириллин] тас көстүүтүнэн даҕаны бүрэ, хара бараан киһи. Л. Попов
2. аат суолт. Биллибэт-көстүбэт тас көрүҥ, харахха быраҕыллыбат, кыраһыабайа суох тас көрүҥ. ☉ Неказистый, неприметный внешний вид
   [Тамара] бэрт сытыары-сымнаҕас, чуумпу майгыннаах кыыс ол бэйэтин бүрэтигэр бүүтүйэлэнэн улаатан испитэ. П. Аввакумов
   Куһаҕаҥҥа, бүрэҕэ туох эмэ дьүөрэтэ суох үчүгэй баарын ураанай туоһахтатыгар холууллар. КНЗ СПДьНь
   Ийэлээх Өрүүнэтэ одуулаан тураллара. Биирдэрэ — дьоҕуһа, бүрэтэ, хараҕыттан сүтэримээри чарапчыланан көрө сатыыра. Н. Кондаков

аат., геогр. Ыарҕанан, талаҕынан, сэдэх мастарынан балайда киэҥ сири саба үүммүт, дулҕалаах сир-дойду. ☉ Болотистое кочковатое пространство, поросшее кустарником, редкими деревьями (напр., ивами), марь
Ыарҕа маардары, бадарааннары, күөх халлааҥҥа өрө хороһон турар кубалаҥ куруҥах мастардаах куруҥ тыалары аастылар. Күндэ
Салгын сылыйан, бырдах үөрэ сииктээх маардар отторун, дулҕаларын быыһыттан көтөн тахсан, ат самыытыгар, Маайа, Сүөдэр үрдүлэригэр хара тордох буола мустар. Н. Якутскай
«Харбалаах табыгастаах сир буолбатах. Барыта маар, дулҕа, куобах уоһа, бырыы-бадараан, туох да суола-ии һ э суох туун дара дойду», — дэһии баара. «Кыым»
♦ Маар айах түөлбэ. — айаҕар биир да тииһэ суох киһи. ☉ Беззубый рот (о человеке). Маар айах буолбут оҕонньоттор
◊ Тумара маар — ото-маһа суох, сииктээх, ыарҕанан эрэ саба үүммүт түҥкэтэх сир. ☉ Глухое сырое место, сплошь поросшее ерником. Тумара маарга киһи кэлбэтэҕинии, Туох да суоҕунуу Чуумпу буолуталыыра, Арай хараҥа ойуурга өлүк элбэҕин Хара суор хаһыыта тыллыыра… Эллэй
Туундарам тумара маарыгар Туруйа тойуга чугдаарда, Туус маҥан туманы арыйан Туоһахта төгү рүк күн ойдо. П. Тобуруокап