1) громкое звучание, громкие звуки; ырыа дорҕооно громкие звуки песни; саҥа дорҕоонноох, өс хоһооно киэргэллээх погов. нет слова без звука, нет пословицы без украшения; 2) отзвук, эхо; раскаты; саа тыаһын дорҕооно раскаты выстрела; 3) лингв, звук; аһаҕас дорҕоон гласный звук; бүтэй дорҕоон согласный звук.

даҕ. Атаахтаан нэһиилэ саҥар, үҥсэргээ, кыҥкыйдаа. ☉ Говорить капризным, плаксивым голосом, ныть
Бастакы түүн, кыыс тыҥырҕаан, үһүөн биир ороҥҥо утуйан тураллар. Н. Тобуруокап
Төһө да сылайдарбынэлэйдэрбин тыҥырҕаабаппын. Н. Абыйчанин
Мааҕын ыалдьан тыҥыргыы сыппыт оҕонньорбут дуу, бу? И. Семёнов
ср. др.-тюрк. тыҥ ‘звучание, звук’

1. аат. Намыыннык, биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас (үксүн хомус тыаһын туһунан). ☉ Продолжительное мягкое, мелодичное однообразно повторяющееся звучание (обычно о звучании якутского национального инструмента - хомуса)
   Оркестр дьүрүскэнин кытары кини эт бэйэтиттэн арахсан, аҥаардас кулгаах-харах иччитигэр кубулуйан, бүттүүн үҥкүү алыбыгар ылларда. Н. Лугинов
   Ол кэрэдьикти дорҕооҥҥо, Уйадытар уус хоһооҥҥо Саха этигэн хомуһун Дьүрүскэнэ холбоһор. И. Эртюков
   Ырыа-тойук, хомус дьүрүскэнэ - бу барыта Саха сирин …… норуоттарын саргылаах санаалара буолан, Москва эбэ хотуҥҥа дуораһыйда. П. Аввакумов
2. даҕ. суолт. Намыыннык, биир күрүс дьүрүһүйэн. ☉ Продолжительный, мелодичный, благозвучный
   Көт, саха кылыһах ырыата, Хомуһум дьүрүскэн тойуга, …… Саха дьон сүрэҕэ-санаата Холбоннун аан дойду хуоругар! Эллэй. Хомус
   Сахам хомуһа. Эн дьүрүскэн тойуккар көрөбүн: Мирнэй куорат алгыстаах Туундара аар тутууларын, Бүтэй Бүлүү Баараҕай гидростанциятын. Чэчир-76

туохт.
1. Ис искиттэн (этиҥхааныҥ өрүкүйүөр, долгуйуоххар диэри) манньыйан, көнньүөрэн кэл. ☉ Испытывать внутренний прилив радостного волнения, вдохновения, быть в отличном настроении
Саймаархай салгыннаах сандал саас маҥнайгы үтүөкэн, күндээрэр күөх халлааннаах күннэрин ким истиҥник эҕэрдэлии, ис сүрэҕиттэн иэйэ көрсүбэтий! С. Никифоров
Ол кырдьаҕас сылбырхай чэйи иһэн сырылата-сырылата бэркэ иэйэн аргыый сэһэргии олорбута. П. Филиппов
Күн киирэрин Джамиля ис иһиттэн иэйэн иһийэн туран көрбүтэ. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Кимиэхэ эмэ доҕордуу, истиҥник, чугастык сыһыаннас. ☉ Быть дружески настроенным, расположенным к кому-л.
Буолар-буолбат баайсыынан, Муҥнаамаҥ даа киһини! Эрэннэххэ, иэйдэххэ Эр бэрдэ буолан тахсаарай! Л. Попов
Илииһинэй тылы эппэт, Идэҥ-халаҥ буолан, иэйбэт, Мэлдьи иҥин хаана сойбут, Мэлдьи дьэбин уоһуйбут. Күннүк Уурастыырап
3. Улаханнык саҥа таһааран айманан, ытаан сулан, онолуй. ☉ Громко, жалобно стенать, причитать
«Һуу! Өллүм да өллүм... абырааҥ... Ийэккээм, оҕотоо, өллүм... Аҕаккам оҕотоо, өллүм... Абытайбын да айыккабын... һуу!..» - диэн иэйбитинэн барда. П. Ойуунускай
[Оҕом Киэсэ] итинтэн аҕыйах хонон баран аҕата тиийэн кэлбитигэр, кини Дьаҕаарап кинээс оҕото буоларын уонна аҕатын кытта барсарын туһунан эппитигэр иэйиикээн иэйиитин иэйбитэ. Эрилик Эристиин
Эн иннигэр, ыар курус чааскар ытыы-соҥуу мин иэйбитим. А. Пушкин (тылб.)
4. поэт. Киһи дууһатын таарыйардык араастаан уларыйан дьиэрэй, дуорай, тыаһаа. ☉ Издавать волнующее звучание, звуки, берущие за душу, доходящие до самого сердца
Ойуур кэтэх томторугар Оҕо-уруу үҥкүүлүүрэ, Бастыҥ күүлэ кырыытыгар Байаан оонньоон иэйэрэ. С. Васильев
Абылаҥнаах төрөөбүт буорум, Эн миигин кэрэҕэ угуйаҕын, Нарыннык иэйэр хомуһум Дьикти ырыатыгар уһуйаҕын! Чэчир-76
Алыптардаах дорҕооттор Имэҥнээхтик иэйдилэр: Хаары хаһар тугуттар Илэ көстөн кэллилэр. Н. Калитин (тылб.)
ср. тюрк. сэв 'любить'

тыаһы үт. туохт.
1. Хатаннык, чуордук доргуйан тыаһаа (хол., чуорааны, хатан тимири этэргэ). ☉ Звонить, звенеть (о металлических предметах, напр., о колокольчике)
[Бэйбэ рикээн] тахсан ынаҕын ыы олорон исти бит: хобо-чуораан лыҥкынаабыт, кып тыый тыаһа кыҥкыр гына түспүт. Са ха фольк. Көтөр араас саҥатынан Күй гүөрэ сатараан, Х о м у с ч а а н ы м лыҥкынаа, Күөрэгэйдии дьырылаа. П. Дмитриев
Истэбин: тутууга тимир лиҥкиниирин, Хатан ыстаал тардыллан лыҥкыныырын. С. Васильев
2. кэпс. Эрчимирэн тыастанар курдук тыҥаа, кытаат. ☉ Быть, становиться звон ким, гулким от собственной твёрдости, упругости (напр., о туго натянутом ремне)
Күүһүрэн-уоҕуран Күүстээх эттэрэ Күүрэ түстүлэр, Иэнэ дыыгынаата, Иҥиирэ лыҥкынаата. П. Ойуунускай
Сэтинньи саҥатыгар эбэ мууһа лыҥкыныы тоҥмут. И. Гоголев
Эрэймуҥ санаата татымы Сарбыйан ат гынан көлүнэр. Эр бэрдин саһылдьыт айатын Лыҥкыныыр кирсинии эрчийэр. Айталын
3. кэпс. Кэрэтик, чуордук иһилин. ☉ Иметь приятное звонкое звучание, зву чать звонко и красиво (напр., о женском голосе)
Аанчык түөһүн түгэҕиттэн таһаарар ыраас куолаһа наҕыллык лыҥкыныыр. Амма Аччыгыйа
Маайыс кэрэ куолаһа лыҥкынаан иһилиннэ. Болот Боотур
△ Ордук чуордук иһилин, чуораадый. ☉ Иметь особую звучность (о речи)
Оо, сырдык, бачымах сулустар, Олус да үрдүккүт кыйааран! Хоспуттан дьулуһар, уот тымтар Хоһоон нор көттүлэр лыҥкынаан. В. Сивцев
ср. кирг. дыҥкылда ‘издавать протяжные звуки на высоких нотах; звенеть’

I
аат. Сарсыарда күн тахсара чугаһыыта халлааҥҥа үөскүүр синньигэс сырдык балаһа. ☉ Рассвет, утренняя заря
Дьэ, доҕоттоор, Тыаһа-имэ суох Тыҥ хатан эрэр, Саҥата-иҥэтэ суох Сарыы халлаан сараан эрэр, Күүгээнэмайдаана суох Көстө күлүмүрдүү Күөх маҥан халлаан Көҕөрө сырдаан эрэр! Саха нар. ыр. I
Сарпа сулуһунан сабыллыбыт чаҕылхай халлаан соҕуруулуу-илин саҕаҕар тыҥ охсуллар. Амма Аччыгыйа
Тыҥмыт хатара, Күммүт тахсара, Тыаҕа, аларга Күнүс буолара — Олус да кэрэ! Күннүк Уурастыырап
♦ Тыҥ хатыыта — сарсыарда халлаан саҥа сырдыыта. ☉ Чуть свет, на рассвете
Сарсыарда тыҥ хатыыта туран айанныахпыт үһү. С. Федотов
Оҕонньор, булчут киһи сиэринэн, уутун-маһын бэлэмнээн баран, тыҥ хатыыта саһылга уурбут хапкаанын көрө барбыта. В. Иванов
Ыалдьыт тыҥ хатыыта аһаабыт киһи аччыктаабытын дьэ билэн, килиэп үрдүгэр түспүтэ. Миитэрэй Наумов
др.-тюрк. чаҥ, таҥ, тув., тат., уйг., алт., каракалп., казах. таҥ
II
даҕ. Кытаанах, тыыллыгас, имигэс. ☉ Тугой, упругий
Тыҥ дьондо сэппэрээтэр Дыыгыныы олордо. И. Чаҕылҕан
Тыҥ айа кылыытын курдук Лыҥкыначчы дьүккүппүт. Д. Говоров
ср. др.-тюрк. тыҥ ‘звучание, звук’, алт. тыҥ ‘крепкий, сильный, мощный, упругий’, казах. дыҥ ‘подражание звуку, звону, издаваемому при ударе по струнам домбры’