достигать зрелости, возмужания; сиппит-хоппут киһи зрелый человек # сиппит-хоппут айымньы зрелое произведение.

түөлбэ. Улахан, элбэх саастаах күүстээх буур (табаны, тайаҕы этэргэ). ☉ Большой, сильный, зрелый (о самце оленя или лося)
Биир буурундьа атаҕа испит. И. Федосеев

м. саас; призывной возраст (армия ҕа) ыҥырыллар саас; зрелый возраст сиппит саас; в возрасте двадцати лет сүүрбэ саастааҕар; я одного возраста с ним кини биһикки саастыыбыт; # выйти из возраста сааскыттан таҕыс.

прил. 1. (созревший, окрепший) сиппит, сиппит-хоппут; 2. (достигший высокого уровня) сайдыылаах; развитая промышленность сайдыылаах промышленность; 3. (дцховно зрелый, культурный) сайдыылаах, билиилээх; 4. кр.ф., * *в знач. сказ, (распростра- нён) сайдыбыт, тарҕаммыт; **у нас развито скотоводство биһиэхэ сүөһү иитиитэ тарҕаммыт.

1. сыһ. Тиһэҕэр тиийэ, бүтэһигэр диэри; толору, бүтүннүү (үксүгэр туохт. буолб. ф-тын кытта тут-лар). ☉ До конца, в полной мере (обычно употр. с отриц. ф. гл.)
   Кини [Күндэ] үгүс өрүттээх айар дьоҕурун кыайан ситэ сайыннарбатаҕа. Софр. Данилов
   Биһиги бэйэбит да ситэ өйдөспөтөхпүт. Н. Лугинов
   [Михаил:] Бэйэ, ийээ, ситэ ааҕан биэриим. С. Ефремов
2. даҕ. суолт. Толору сайдыбыт. ☉ Достигший полного развития, зрелый
   Хаарыан үчүгэй манна баар: сынньалаҥ олох сылааһа, ситэ олох сиигэ! П. Ойуунускай
   [Амма Аччыгыйа] элбэҕи оҥорбут, дэгиттэр баай талааннаах, ситэ суруйааччы. «ХС»

даҕ.
1. Сиппит-хоппут, төлөһүйэ улааппыт, бөдөҥ көрүҥнээх (киһи-сүөһү туһунан). ☉ Крупный, рослый, здоровый (о человеке, скотине)
Төрөлкөй төрүөҕү ылар инниттэн уулаах ынаҕы сөптөөхтүк көрүүгэ-харайыыга уонна аһатыыга араас өрүттээх үлэ ыытыллыахтаах. ПНС ЫСҮө
Феня даҕаны элэккэй, күлүүлээх-оонньуулаах кыраһыабай дьүһүннээх, төрөлкөй нуучча уолун таптаабыта. ПНИ АДХ
2. Үчүгэйдик үүммүт, улааппыт, сиппит-хоппут (оту-маһы этэргэ). ☉ Зрелый, созревший, поспевший (о растениях)
От-мас, төһө да күһүҥҥү силбиккэ-сииккэ саба баттатан турдар, төрөлкөйө, өлгөмө, баайа өтө көстөр. Я. Семёнов
Бүрүүкүбэ сиэмэтин түргэнник, дэхситик таһаарар уонна араас ыарыылартан харыстыыр сыалтан бөдөҥ, төрөлкөй сиэмэлэри талан баран ууга эбэтэр араас суурадаһыннарга илитэллэр. ЛПМ САЛАК

I
1.
тур диэнтэн хай. аата. Микиитэ саҥардыы нухарыйан эрдэҕинэ, туруу буолла. Амма Аччыгыйа
[Улаан] сарсыарда сылгылаппакка туруубар бэйэтэ аттыбар баар буолар. Н. Заболоцкай
2. түөлбэ. Табанан сылдьарга ырааҕы кэмнээһин: таба сынньалаҥын икки арда биир көс курдук. ☉ Привал, остановка (для отдыха оленей, примерно через 7-8 километров пути)
Аны биир туруунан Дьааҥы үрдүгэр тиийдэхпитинэ, кыылларга уолдьаһыахпыт. А. Софронов
Аны биир туруу холобурдаах хаалла. Сотору тиийиэхпит. С. Тумат
Аҕам хайбыт сиригэр тиийэрим аны биир туруу хааллаҕа. ИИА КК
♦ Туруу бараан (дьаҕыл) дойду көр дойду
Орто туруу дьаҕыл дойду диэн Оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
Туруу бараан дойду тускуллаах олоҕун долгуттулар. Н. Түгүнүүрэп
Эһэ туймаарыйда, Туруу бараан дойдуга Туманимэн туналыйда. Т. Сметанин
◊ Күн туруута көр күн
Түүнү быһа айаннаан күн туруута алааспытыгар дьэ кэллибит. Өрө туруу көр өрө. Өрөбөлүүссүйэни утары өрө туруу буолбут. Амма Аччыгыйа
Үрүҥ баанда хас өрө туруута барыта үлтү сынньыллан испитэ. А. Бэрияк
Петербурга декабристар ыраахтааҕы былааһын утары өрө туруулара буолбута. «ХС»
Өрүс туруута көр өрүс. Өрүс туруутун саҕана дойдубар кэлбитим. Суол туруута көр суол. Суол туруута от тиэйдилэр. Сыарҕа <суолун> туруута көр сыарҕа. Сыарҕа суолун туруута оҕонньор бултуу барбыта. Туруу бараан дьиэ көр дьиэ I. Туруу бараан дьиэҕэ Көтөн түһэн көрбүтүм. С. Зверев
ср. др.-тюрк. турук ‘жилище, стоянка, местопребывание; пастбище’, алт. тура ‘дом, изба; город’
II
1. даҕ. Сааһын сиппит, эт-хаан өттүнэн кыахтаах, чэгиэн (киһи). ☉ Зрелый, физически здоровый (о человеке)
Баһымньы баатыр …… хара куударалаах астаах, туруу киһи. ПЭК ОНЛЯ I
2. аат суолт. Сааһын сиппит, эт-хаан өттүнэн кыахтаах киһи. ☉ Зрелый, физически здоровый человек
Дьон туруута, дьон чулуута үксэ сэриигэ барбыта. «ХС»

1) настигать, догонять кого-что-л. кини уолаттары ситтэ он догнал ребят; 2) перен. достигать, добиваться чего-л.; итинэн эн тугу ситиэҥий ? чего ты этим добьёшься?; 3) перен. поспевать, созревать; бурдук сиппит хлеб созрел; 4) перен. возмужать; достигнуть совершеннолетия, зрелости; сиппит кыыс зрелая девушка.

1. аат. Саха сирин киин өттүгэр соҕуруулуу-илинтэн түһэр хас да хонуктаах күүстээх тыал (былыты, ардаҕы аҕалар). ☉ Летний многодневный юго-восточный ветер, приносящий дождь, муссонный ветер. Сата көмөтүнэн тыалы, олооһуну ыҥырыахха сөп
   □ Улахан ардах олооһуна кэлэрин курдук тыал түстэ. Болот Боотур
   Бэҕэһээҥҥи тыал ардах олооһуна буоллаҕына, бу түүн собо тутара биллибэт. П. Тобуруокап
   [Балыксыттар] суоттааһыннарынан, улуу буурҕа түһүөн өссө да эрдэ этэ. Көннөрү олооһун буолуохтаах дии санаабыттара. С. Тумат
2. даҕ. суолт. Ардахтаах былыты аҕалар (күүстээх соҕуруулуу илиҥҥи тыал). ☉ Приносящий дожди (о сильном юговосточном ветре)
   Хас да хонуктаах олооһун тыала түспүтэ. В. Яковлев
   Ардыгар олооһун тыал илдьиттэнэн, хас эмэ хонугу быһа ньиргиччи түһэр гына олохтоохтук [ардах] кэлэр. П. Аввакумов
   [Отчут:] Олооһун тыалым, сөрүүкэт миигин! «ХС»
   ◊ Олооһуннаах өй-санаа — олохтоох, оннун булбут өй-санаа. ☉ Сложившийся (зрелый, трезвый) ум
   Оҕо дьон хаһан даҕаны олооһуннаах өйдөрө-санаалара суох ээ. Болот Боотур

I 1) держать; браться, хватать; илиигэр тут = держать в руках; ыга тут = держать крепко; икки киһи тымтык тутар загадка два человека лучину держат (ыт харахтара глаза собаки); 2) ловить; поймать; хватать; атта тут = поймать коня; ыт куобаҕы туппут собака схватила зайца; 3) удерживать, задерживать, останавливать кого-либо; айан киһитин тутума не задерживай путника; 4) перен. держать, содержать кого-что-л.; вести что-л., управлять чем-либо; ынахта тут= содержать коров; бэрэбиэһи тут = держать перевоз; хаһаайыстыбаны тут = управлять хозяйством # айах тут = преподносить угощение, угощать; күлүккэр тут = прятать, скрывать что-л. (от людей); өйгөр тут = запомнить; өйүн туппут зрелый (о человеке); санааҕар тут = чувствовать себя обиженным; сүрэҕин тут = покорить чьё-л. сердце; сүрэххэр тут = принять (близко) к сердцу; тэһииннэ тут = радушно встречать гостя (букв. держать за повод); уҥуоҕун тут = а) хоронить; б) разг. ломать, разбивать что-л. (напр. посуду при небрежном обращении); эт тут = взрослеть, достигать полной физической зрелости (обычно о девушке).
II 1) строить; дьиэтэ тут = построить дом; 2) перен. строить, создавать, созидать; саҥа олоҕу тут = строить новую жизнь; 3) мат. построить;эргимтэтэ тут= построить окружность;квадратта тут= вычертить квадрат.