туохт., сөбүлээб. Үҥсэргээн айаҕалан, айдаар. ☉ Жаловаться, сетовать (ворчливо, навязчиво)
— Тарбахтарым ыалдьаллар, уҥуохтарым хайытталлар, барым барыта эргэ тэрэпиискэлии ибилитэ барыах курдук, — Бурҕаачай Боскуо энэлийэ-сыналыйа аҕылайданна. В. Протодьяконов

туохт. Туохха эмэ (хол., үлэҕэ) сыыйа үөрэнэн, сыстан, кииллий. ☉ Привыкнуть, адаптироваться к нагрузкам
Никодим Егорович: «Бастаан үлэлииригэр киһи эрэ сылайар баҕайыта. Аҕыйах хонугунан үөрэнэн, хатырҕыаҥ», — диэбитэ. Софр. Данилов
Үлэҕэ хатырҕаабыт дьон, өссө тэнийэн, чараас мууһу иэдьэгэй курдук ибилитэ кэйэн, үтүмэҕи сүүрдэр ойбону көрүөх бэтэрээ өттүнэ аллараллар. Сэмээр Баһылай
Быйыл уолаттар өссө уйуһуйан, хатырҕаан, күн ахсын ырыахтааҕар аһара эбиллэн, тэптэн иһэллэрэ убайдарын Иннокентийы дьулатта. «ХС»

туохт.
1. Тырытахайыта бар. ☉ Превращаться в лохмотья, изорваться в клочья (об одежде и т. п.)
Савлук хап-сабар бэргэһэ үрдүгэр түһэн оройун харбаан көрбүтэ, хайа баран хаалбыт, ону арыйан, киһи иилэн ылбат гына илдьи барбыт лоскуй-лоскуй кумааҕылары ылан остуол үрдүгэр уурталаата. П. Филиппов
2. Быһыта, ибилитэ бара сылдьар буолан хаал (хол., сытыйыыттан, өр буһарыыттан). ☉ Сильно развариваться, превращаться в жижу, кашицу (от гниения, долгой варки и т. п.). Күөспүт этэ илдьи барбыт
♦ Этэ (этэ-сиинэ, этэ-хаана, эт-этэ) илдьи барда көр эт II
Аҥардас илиитэ-атаҕа эрэ эчэйбэтэх этэ. Этэ-хаана илдьи барбыт, улаханнык доргуйбут. М. Доҕордуурап
Биригэдьиир бырылаччы оттуллубут тордоххо киирэн, уот сылааһыгар уҥуоҕурдаан этэсиинэ илдьи барда, нукаай курдук буолла. «ХС»

I
туохт. Бытааннык, ыараханнык сиринэн сыыл, сыылын. ☉ Передвигаться очень медленно, ползти (напр., о транспортном средстве)
Кыракый, мөлтөх күүстээх борокуот, бэрт өр өрө сынан, Маача анныгар халлаан сырдыыта тиксэр. Н. Якутскай
Уон массыынаттан иккитэ олох хаампат. Үһэ нэһиилэ сынар. Н. Апросимов
Оптуобустара ыарырҕаппыттыы бирилии-бирилии туруору хайаҕа эрийэ-буруйа тахсар суолунан бытааннык сынар. «ХС»
II
туохт.
1. Туох эмэ бөдөҥбөдөҥ сылдьары ибилитэ баттаан илдьирит, илдьи мэһий, ныс. ☉ Растирать, толочь, размельчать что-л. Оҕонньор кыракый үөһү ньуоскаҕа, мииҥҥэ сынна. А. Сыромятникова
Эбэм хортуоппуйу сынар иһиккэ хортуоппуй сына олорбута. М. Горькай (тылб.)
2. Илдьи тэбис, тэпсэн аас (туох эмэ улаханы, ыараханы этэргэ). ☉ Давить, сокрушать на своём пути (о чём-л. массивном, тяжёлом)
[От охсор массыына] алааспыт бэттиэмэтин уонна ньалҕайын бүтүннүүтүн сынан кэбиспит. Р. Кулаковскай
Сыарҕалар сыҥаахтара эмиэ көмүрүө хаары сынан истилэр. И. Никифоров
♦ Быаргынан сын — быаргынан сыыл диэн курдук (көр быар)
Мууска иккиһин аны илиибин быластаан, атахпын чиккэччи тэбэн баран, быарбынан сынан киирбитим. С. Никифоров. Соппуруон, дэҥнэнэн баран, көс аҥаарын кэриҥэ сири быарынан сынан кэлбитин бары сөрү диэн сөхтүлэр. «Кустук»
◊ Сынан көр — тугу эмэ үчүгэйдик болҕойон, сирийэн көр. ☉ Внимательно, тщательно рассматривать что-л. Барахсаным, сынан көрдөххө, нарынын, холкутун! Суорун Омоллоон
Урут өлбүт хааһы бу диэн үчүгэйдик сынан көрбүтүм суоҕа. АВК ДьСҮ
ср. хак. сын ‘ломаться’, каракалп. сыныу ‘изломаться’, ДТС сын ‘ломаться’, тюрк. йанч ‘измельчать, раздроблять’

туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ ыйаа. ☉ Навешивать, накидывать что-л. на что-л. Чаанньыгын оллооҥҥо ииллэ. Амма Аччыгыйа
Үрүҥ ситии быалаах, сиэллээх төгүрүк туоһу уолун моонньугар иилэр. И. Гоголев
Хаҥас санныгар ыстыыктаах сааны иилэ сылдьар харабылга тиийдилэр. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ туохха эмэ иҥиннэр, хатаа. ☉ Прицеплять, прикалывать что-л. к чему-л.
Кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
♦ <Киһи> иилэн ылар (ылбат) - кэрэхсэнэр, киһи болҕомтотун тардар (кэрэхсэммэт, киһи болҕомтотун тарпат). ☉ Достойный (недостойный) внимания
Эһэлэрэ Налбыһах икки уолтан, биллэн турар, Улаханын ордорор, Оччугуйун иилэн ылбат. Күннүк Уурастыырап
Өскөтүн дьиҥнээхтик бэрэбиэркэлиир буоллар, кинилэртэн киһи иилэн ылар таныктаах устудьуона аҕыйаҕа чуолкай. Н. Лугинов
Эн албан аатыҥ дьэ үрдээтэ, кырдьаҕастар олус даа үөрдүлэр, эн бу курдук буолбатаҕыҥ буоллар, Дэдээһэп кулуба эйигин киһи диэн иилэн ылыа этэ дуо. Эрилик Эристиин
Уус тылынан, кэрэ хоһоонунан оҥоһуллубут буолан, син киһи иилэн ылар, иһиллии түһэр ырыата буола сылдьар. Эрилик Эристиин. Иилэн ылбат гына - букатын туһата суох гына, бүттэтэ суох. ☉ Совсем, совершенно, вконец (характеризует состояние предмета, пришедшего в полную негодность, ставшего бесполезным)
Таҥаһын бастыҥын Киһиттэн кистээн, Көппөххө көммүтэ, Сиргэ тэпсибитэ - Иилэн ылбат гына Ибилитэ сытыйан, Тохтон хаалбыта. А. Софронов. Иилэ хабан ыл - ким эмэ хайа-үйэ оҥорбутун, саҥарбытын өйөө, салҕаа, туһан. ☉ Поддержать, подхватить сделанное или сказанное кем-л., воспользоваться тем, что сделано другим
Бастыҥ опыты иилэ хабан ылар биһиги эбээһинэспит. Доҕоро эппитин иилэ хабан ылла.  - Кырдьык, чаҕылхай сулус! - Ларьяна эмиэ хантайда. - Эн биһикки биир сулуһу сөбүлүүр эбиппит дии, - Григорий иилэ хабан ылла. Р. Баҕатаайыскай
△ Ким эмэ саҕалаабыт ырыатын ыллаһан бар. ☉ Начать подпевать, подхватывать чье-л. пение. И. Степанов «Хайыһары» саҕалыырын кытта остуолга олорооччулар иилэ хабан ыллылар. Киһи (ыт) иилэн ылбатынан - 1) наһаа быдьардык, киһи кулгааҕар баппаттык (үөх, ыыстаа). ☉ Скверно, мерзко, непристойно (ругаться)
Улахан уолаттар Инилэрин иилэн ылбатынан Илдьи этэн Кыйдаан кэбистилэр. А. Софронов
Ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Күндэ
Киһи иилэн ылбатынан, Эдьиэйэни Сөдүөккэ сыбыс-сымыйанан күтүрүү-күтүрүү үөхпүтэ-мөхпүтэ. Н. Босиков; 2) содурдук, кэрээнэ суохтук (быһыылан). ☉ Распутно, развратно, нахально (вести себя, поступать)
Биирдэ ол Соловьев хаайыыга сытар дьахталларга киирэн киһи иилэн ылбатынан дьаабыламмыт. П. Филиппов
тюрк. ил

сыһ.
1. Ньаҕаччы, быһыытатаһаата уларыйыар диэри; туһаттан тахсыар диэри (сымнаҕас эттик туһунан). ☉ В бесформенную массу, в лепешку (превратиться, разбиться и т. д.)
Бу абааһы кыыһа кийиити ат илдьи тэпсэн өлөрбүт. Саха фольк. Кини кэтэҕин сүгэтигэр ойуун били уоһун бэргэтин илдьи анньан ааспыт быһыылааҕа. Күннүк Уурастыырап
Этэрбэстэрин [оҕолор чалбахха] илдьи кэстэхтэринэ, сорохтор ийэлэрэ ол этэрбэстэрин быатынан иэннэрин таһыйаллара. «ХС»
Бу хорууну быһа ааһар суолу көлөһө илдьи кэспит. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Бытарыйыар диэри, үлтү. ☉ Вдребезги
Сидьиҥ үөн этин Сэнэрээт илдьи тэптэ, Сотолорун уҥуоҕа дьуолка буолла, Харыларын уҥуоҕа хайыр буолла. Саха нар. ыр. III
Бүлүмүөттэр үгүрүөлүү түһэллэрин кытта …… олбуор мастара илдьи кумахтанан түһэллэр. Эрилик Эристиин
3. Тырыта-хайыта (тыыт). ☉ В клочья (разорвать)
Кутуйах илдьи тыыппыт эргэ нэгин курдук. Суорун Омоллоон
Ыт илдьи ыстаабытын курдук тырыттан хаалбыт баккытын алдьаммытынан тобугун тарбыыр. Эрилик Эристиин
△ Быһыта-тырыта, ибилитэ барыах курдук. ☉ Так, что вот-вот разорвется (от сильного ветра - о ткани)
Сотору бырааба үрдүгэр тэлээрбит кыһыл знамя оннугар маҥан былаах ыйанан, тыалга илдьи сахсылла турбута. М. Доҕордуурап
4. Олус күүскэ, күүһүҥ олох эстиэр диэри (сылай). ☉ Чрезвычайно, до смерти (устать)
Күнү-күннүктээн соло булбакка мөхсөн тахсыбыт дьон илдьи сылайбыттара. В. Яковлев
Биир күнү быһа сыҥнаран, Бэттиэмэлээх пиэрмэтигэр Тиийдилэр илдьи сылайан, Ньиччи сытыйан ыччаттар. Ф. Софронов
5. Киһи иилэн ылбат гына, быдьардык, уһуннук (мөх, этис). ☉ Сильно, мерзко (браниться), окончательно, вдрызг (разругаться)
Эрбин кытта илдьи этиһэн Сынньыллар идэлээх, Ыалларбын кытта Ыыстаһар кыдьыктаах Буолуох бэйэм турдаҕа. Саха нар. ыр. II
Улахан уолаттар Инилэрин иилэн ылбатынан Илдьи этэн, Аччыгыйынан аналлаан, Кырбаары гынан, Кыйдаан кэбистилэр. А. Софронов
Дьиэлээх тойон Дьэбин уоһуйда …… Ийэлэрин сэмэлээн, Илдьи мөҕө олордо. С. Васильев
♦ Илдьи сытый кэпс. - өй-санаа, майгы-сигили өттүнэн буорту буол, сатарый. ☉ Морально разлагаться, развращаться
Илдьи сытыйбыт буржуазнай сабыдыаллааһыны утары охсуһуохтаахпыт.  Аһынан-таҥаһынан хааччыналлар, Араһыйаттан, быһыыта, «арахсаары» гыналлар. Ити буолар буортулааһын, Илдьи сытыйбыт омуксуйааһын. С. Васильев. Илдьи сытыйан кэпс. - тугу да туһалааҕы гыммакка, үлэлээбэккэ (сытан, олорон таҕыс). ☉ Совершенно ничего не делая, ничем полезным не занимаясь (лежать, сидеть). Дьиэтигэр илдьи сытыйан сытар. Илдьи тэбис - 1) элбэхтэ сырыт, барытын кэрий. ☉ Исходить вдоль и поперек (какую-л. местность, море и т. д.)
Дэлэҕэ да саха булчуттара Хотугу муустаах акыйаантан Охотскай муораҕа, Чукоткаттан Хоотуҥкаҕа диэри тэнийэн сытар киэҥ куйаардары киэптии хаамыахтара, иһэх гынан илдьи тэпсиэхтэрэ, иҥэн-тоҥон туран тиһэх үрүйэтигэр диэри аат-суол иҥэриэхтэрэ дуо? И. Данилов; 2) өлөр-өһөр, суох оҥор, имири эс. ☉ Уничтожить (полностью, до основания, окончательно)
Эрэттэр, имнэри эһиҥ фашистары, Илдьи тэпсиҥ: сор-муҥ, сэрии уйатын! Т. Сметанин
Эрдэ ииннэммит ийэлэр, аҕалар иһин, Илдьи тэбис фашист сүрэҕин! Т. Сметанин. Илдьи тэбээ кэпс. - омуннуран, тохтообокко, биир тыынынан кэпсээ. ☉ Выложить все сразу, одним залпом, на одном дыхании (напр., все новости)
Ыйытыам эрэ кэрэх, тугу билбиттэрин-көрбүттэрин барытын илдьи тэбээн кэбиһэр адьынаттаахтар. И. Гоголев
ср. орд. илдьи 'много; очень, весьма'