1) душа (как вместилище чувств); үлэҕэ дууһаҕын уур = вложить в работу душу; ис дууһабыттан от (всей) души; дууһам тахса сыста у меня чуть душа не вылетела, я чуть не умер (напр. от страха, болезни); 2) душа, живое существо (человек, животное); кэргэҥҥэ үс дууһа в семье три души; бүгүн түөрт дууһаны быстым сегодня я добыл (убил) четыре души (говорится охотником); тыыннаах дууһаны муҥнаама не мучай животное; 3) бран. кретин, идиот; недоносок.

аат., үөхс. Сидьиҥ, олус куһаҕан киһи. ☉ Подлец, негодяй
Мөһөөҕү тугунан төлөөрү гынар сыакаарый бу! «Мөһөөх» диэни эн билэҕин дуо, акаарыа! Амма Аччыгыйа
Суолбун биир хара санаалаах солообут да, мин да кинини хаһан эмэ билэр баҕайым ини — туома уҥа атаҕын тойон эрбэҕэ суох сыакаар эбит. Суорун Омоллоон
Сыакаар, дьиэҕэр куобах курдук куотан кэлэн баран, миигин үөҕэ олорор эбиккин дии! И. Гоголев
ср. карач.-балк. сылхыр ‘идиот (в бранном значении)’

прил. разг. 1. (свойственный идиоту) идиоттуу, итэҕэс өйдөөх киһилии; идиотский смех итэҕэс өйдөөх киһилии кү-лүу; 2. разг. (глупый) акаары; идиотский поступок акаары быһыы.

1. промежуток, пробел, пропуск; кирээдэлэр арыттара междурядье; строкалар арыттара промежутки между строк; икки күөл икки ардынан барыаххыт вы поедете между двумя озёрами; уот икки ардыгар между двух огней; ампаар дьиэ икки ардынан между амбаром и домом; икки мас икки ардыттан между двумя деревьями; сир халлаан икки ардыгар (хаал =) (оставаться) между нёбом и землёй (т. е. на произвол судьбы); 2. в роли служебного имени между; эһиги ардыгытыгар между вами; бэйэ икки ардыгар между собой; 3. нареч. иногда, изредка; арыт кэлэр , ардыгар кэлбэт он иногда приходит, иногда не приходит; сорох ардыгар (или ардына ) иногда, по временам; иной раз; 4. союз разд.-перечисл. то... то...; арыт ат , арыт массыына наада нужны то лошадь, то машина # бу икки ардыгар на такое близкое расстояние; ити икки ардыгар уже; ол икки ардыгар между тем, тем временем; киһи абааһы икки ардынан идиот (букв. между чёртом и человеком).

сыһ. Сир-сир аайы; тула (буолб. ф-ҕа турар туохт. кытта ситимнэстэҕинэ «ханна да» диэн суолталанар). ☉ Везде, повсюду; вокруг (в сочетании с отриц. ф. гл. имеет знач. «никуда»)
«Атаас, эккин атыылаа, хастыыный?» - дэһэ-дэһэлэр, Ыстапааны илин-арҕаа ыыппакка кутугунаттылар. А. Софронов
Ол эрээри бэйи, кини онон миигин илин-арҕаа барбат гына оҥорорун көрүллүө. Н. Неустроев
Мин эйиэхэ кэргэн буолаарыбын илин-арҕаа иирээни бэргэттим, уһун сутууру оҥордум. Суорун Омоллоон
Тыраахтар хонууга ньирилиир, Тыраахтар тыаҕа ньирилиир, Илин-арҕаа ньирилиир. С. Васильев
♦ Илини-арҕааны билбэт (быһаарбат) - тугу даҕаны быһааран өйдөөбөт, акаары. ☉ Потерявший способность соображать (от страха, волнения, старости); идиот (букв. восток-запад не знает (не определяет))
Кулгаахпынан истэбин, эн миигин илини-арҕааны билбэт курдук санаан, ити курдук атаҕастыыр буоллаҕыҥ. Н. Неустроев
Ханнык да бэйэлээх муҥкук, илини-арҕааны хотон быһаарбат диэбит батарааҕыҥ өйө-санаата тобуллар. Софр. Данилов
Ити бастакы барбыт дьахтар илини-арҕааны билбэт акаары, Микиппэрэп кинээстэн хамнас кыайан аахсыбат киһи. М. Доҕордуурап

1. 1. даҕ. Ситэ сайдыбатах өйдөөх, маалгын. ☉ Глупый, бестолковый, придурковатый
      Өндөрөөс оҕонньор — оо, акаары оҕонньор буолаахтыа дуо! — хайаан даҕаны ааныхайаҕаһы булан, суолу-ыллыгы көрөн сылдьар буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
      Атаҕын эрэ тумсун батыһар Адьас акаары киһи Арыгыһыт буолуон, Иннин-кэннин билбэт Иирээки эрэ киһи Иһээччи буолуон сөп. А. Софронов
      «Оок-сиэ, дьэ акаары да киһибин, ити хайдах өйдөөн ыйыппакка хаалбыт бэйэбиний!» — диэн Кеша улаханнык кэмсиннэ. Н. Заболоцкай
2. Оттомо суох, туолката суох (хол., кэпсэтии, быһыы, саҥа, ардыгар — көтөр-сүүрэр эҥин). ☉ Бестолковый, глупый, безалаберный; непродуманный, необдуманный (напр., о разговоре, поведении, поступке, выражении глаз, иногда — о птицах, животных)
   Акаары саҥа хаһан да көрдөөх буолбат. Амма Аччыгыйа
   Түүн былыр хаһан да көстүбэтэх акаары түүл киирэр, күнүс эрэйтэн эрэй батыһан өтүү курдук субуллар. М. Шолохов (тылб.)
   Мииппээн эргиллэн туох да быһаарыыта суох акаары харахтарынан уолу «супту көрөн» турда. Амма Аччыгыйа
3. аат суолт.
4. Ситэ сайдыбатах өйдөөх, маалгын киһи. ☉ Глупец, дурак
   [Уйбаанчык:] Ийээ, кыыһыҥ улааттаҕын ахсын акаарыта бэргээн иһэр. П. Ойуунускай
   [Байбал:] Мэниги, акаарыны, буойуоххун, үөрэтиэххин билиминэ, тэптэрэ олороҕун. А. Софронов
   «Сэбиэскэй былаас акаарылары, эһигини, аһынан амньыыстыйа биэрбитэ!»— Микиитэ Сахаарга ыган тиийдэ. Амма Аччыгыйа
5. саҥа алл., үөхс. Сэнээн, атаҕастаан, үөҕэн этии; тугу эмэни толкуйа суох оҥорон баран, кыһыйан-абаран үөхсүү. ☉ Бранное междометное слово; дурак, глупец; недотепа. Оо, акаары! Хайдах итини өйдөөбөтөхпүнүй?
   □ Уолуҥ, үөрэхтээҕимсийэн, ыраахтааҕытын, таҥаратын умнуо
   Акаары, ону билэҕин дуо? Эрилик Эристиин
   Акаары! Иирбиккин дуу?.. Бэҕэһээ киэһэ суолтан булбут орбууспут хаҕын маарыын тураат сиэбиппит буолбат дуо? Эрилик Эристиин
   Акаарылар, эһиги тугу билэҕит? Киһи аймах өстөөх кылаастарынан арахсан олорорун эһиги билбэккит дуо? Амма Аччыгыйа
   ♦ Аар акаары — иннин-кэннин билбэт акаары. ☉ Набитый (отпетый) дурак
   Шарлотта: «Сокуоннай сааспын туола илик оҕо, эбэтэр иннибин-кэннибин көрүммэт аар акаары буолбатахпын», — диэн кыккыраччы батан кэбиспитэ. Болот Боотур. Акаары көнө — олус кэнэн, барыны итэҕэйэр. ☉ Крайне наивный, наивный до глупости
   Көнө киһи барыта, бэл, ити «акаары көнө» үчүгэй дьон кэккэтигэр киирсэр. «Кыым». Далай акаары — муҥура суох, «түгэҕэ биллибэт» акаары. ☉ Круглый дурак, болван
   Хайа далай акаары, хайа кыйам мэмээл аны биэс уон сыл иһигэр аахпат, суруйбат буолуоҕай? П. Ойуунускай
   Ханнык далай акаарыны булан итэҕэтээри, сымыйанан кэпсии олорорун туһунан [оҕонньор] ыйытан ыкта. Амма Аччыгыйа
   Киһиргээмэ! Туох далай акаарыта сылдьаҕыный? Н. Якутскай. Мас акаары — тугу да толкуйдуур кыаҕа суох, киһи этэрин хоту сүөһү курдук сылдьар акаары. ☉ Недоумок, идиот
   Өөдөй диэн үс мас бүтэйи сатаан тахсыбакка иҥнэн хаалар, дьон тэптэрдэҕинэ, атыыр оҕуһу кытары харсар, биир мас акаары киһи баара үһү. Күннүк Уурастыырап
   Бу кэмҥэ [Аҕа дойду сэриитин кэмигэр] «биһиги аҕыйах ахсааннаах норуот тугу гыныахпытый», — диэччи мас акаары эбэтэр өстөөх тэрийэн ыыппыт түөкүнэ. Амма Аччыгыйа
   Мин сордоох, аҕам оҕонньор күүһүнэн баттаан-үктээн, мас чокуйар акаары киһиэхэ ойох биэрэн, ол-бу киһи сирэйин-хараҕын кэтиирим, көрдөһөрүм кэллэҕэ. Н. Неустроев. Тар (дар) акаары көр далай акаары. Сөрү-сөҕөн, бэркиһээн, Кэлин улам дьиктиргээн, Тар акаары дии санаан Тахса турда Харачаан. Г. Данилов. Туос акаары — хоҥ мэйии; көстөн турар акаарыны саҥарар киһи. ☉ Пустоголовый; человек, несущий явную глупость, чушь
   — О, туос акаары муҥнаах! Ити эн кырдьык этэҕин дуо? — Самнара олоро биэрэр. П. Ламутскай (тылб.)
   Мородулар эбии сытайан биэрдилэр: Орут-орут орой мэник, туос акаары диэн кини. Н. Заболоцкай