сов. см. избежать.

сов. 1. и несов. что (проехать мимо) аас, ааһа бар; миновать деревню дэриэбинэни аас; 2. безл. чего, с неопр., с отриц. (не избежать) быһа көт, куот; ему не миновать наказания кини буруйтан куотуо суоҕа; 3. (пройти, окончиться) аас, уурай; опасность миновала куттал ааста; 4. кому, разг. см. минуть 2

сов. 1. (отстраниться) халбарыйан биэр, куот; уклониться от удара охсууттан куот; 2. перен. (избежать) халбарыйан биэр, куотун; уклониться от прямого ответа быһаччы эппиэттииртэн куотун; 3. (отойти в сторону) халый, туораа; судно уклонилось вправо судно уҥа диэки халыйда; 4. перен. (отвлечься) халый, туораа; оратор уклонился от темы араатар тематыттан халыйда.

1. сүбэлээ диэнтэн атын. туһ. Кыыһын бу түүн атын хоско олорор ыалларга хонноро ыытарга сүбэлэнэр. Амма Аччыгыйа
   Сүбэлэммит сүбэни Сүрэхтэригэр сөҥөрдөн Ыараан бардылар, Ыраатан истилэр. С. Васильев
   Бэрэбиэркэлиир, айар, көҥүл, талар диктаннарга уруоктан уон биэс мүнүүтэни ыларга сүбэлэнэр. ННН СТМО
2. көсп., кэпс. Туохтан эмэ куотунан сылтахта бул, кубулун, албыннаа. ☉ Находить способ, иметь намерение избежать чего-л. неприятного для себя
   — Бу уол, аны итирэн баран, маһыгар тахсымына уота суох хоннороору сүбэлэннэ ээ, нохоо, киирэн баран иһээр, — диэтэ ийэм. Н. Неустроев
   Бу курдук эрэйдэнэрбин, бу курдук ыалдьарбын ким аһыныай, ким кырдьыктаныай? Туой сүрэҕэлдьээн, сымыйанан сүбэлэнэр диэхтэрэ буоллаҕа дии. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Тыын сиргин таптарбакка буулдьаны курдары аһар (тута өлбөт гына). ☉ Быть пробитым пулей насквозь, навылет (но не смертельно)
Буутун этин көҥдөйдөппүт. Туруга үчүгэй. С. Никифоров
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
Өстөөх аптамаатын буулдьата хаҥас эмиийин үөһэ өттүнэн түһэн баран, саннын лаппаакытын ортотунан дьөлө көтөн тахсыбыт. Дьолугар, сүрэҕин таарыйтарбакка көҥдөйдөппүт. «Кыым»
2. көсп. Туохха эмэ кыттыбакка хаал, көтүтүллэн хаал. ☉ Оставаться забытым, незадействованным, не участвовать в работе (когда все работают)
Лабораториятыгар хас-хас үлэһитэ тугу да оҥорбокко көннөрү көҥдөйдөтө сылдьарый? Е. Неймохов
Холкуостаах Киргиэлэй бу үлэҕэ табыллыбата. Уҥуоҕунан кыра буолан, көҥдөйдөтөн, бэрэбинэни көтөхсүбэт. «ХС»
3. көсп. Оҥорбут буруйгунааҕар чэпчэки миэрэни ыл, чэпчэкитик буруйдан. ☉ Получить за провинность более легкий нагоняй, чем положено, избежать справедливого наказания
Тэптиргээнэп дуоһунаһыттан уһуллубута, райком иккис сэкирэтээрэ Ымыыкап саҥа үлэлээн эрэринэн чэпчэтиллэн, быыгабар ылан, көҥдөйдөтөн куоппута. В. Протодьяконов

сыһ. «Сыыһа, сыыһа-халты, сиирэ-халты» диэн суолтаҕа эбэтэр бүтэһиктээх хайааһыны көрдөрөр суолталаах силлиспит туохтуурдарга туттуллар: мүччү көт, мүччү тут у о. д. а. ☉ В сочетании с глаголом означает результат и завершённость действия: мүччү көт ‘вырваться’, мүччү тут ‘выронить что-л., выпустить из рук’ и т. д. Бобров таһырдьа мүччү көтөн таҕыста. Амма Аччыгыйа
Тахсан иһэн Лаана үтүлүгүн мүччү тут та. Н. Лугинов
Сүрэҕэ уолугунан мүччү ыстанан тахсыах курдук буолла. М. Доҕордуурап
♦ Мүччү туттар — 1) кимтэн эмэ тугун эмэтин нэһиилэ ыһыгыннар. ☉ Пере хватить у кого-л. что-л. Маны таһынан кинилэр сэрии сэбин, онтон-мантан буллахтарына, биитэр ньиэмэстэртэн мүччү туттардахтарына, ону тиксэрэ сатыыллара. Суорун Омоллоон
Одинцов мүччү туттаран ылбытыттан наһаа үөрэн «һуу» гынна. «ХС»; 2) туохтан эмэ тугунан эмэ албаһыран куотун, булгуй. ☉ Прибегая к хитрости, уклониться от чего-л., избежать чего-л. «Мүччү тут таран тиийиэҥ дуо, Соколов?» — диэн ыйытар авторота хамандыыра. «ХС»

с. 1. (действие) одуулааһын, кэрийэ көрүү; 2. (обзор) ырытан көрүү; международное обозрение аан дойду олоҕун ырытан көрүү; 3. (пьеса) быстах көстүүлэр. обозреть соз. см. обозревать, обозримый прил. харах ылар; обозримое пространство харах ылар сирэ. обои только мн. обуой. обойти сов. 1. кого-что эргий; обойти вокруг дома дьиэни тула эргий; 2. кого-что (пройти стороной, обогнуть) тумун, эргий; обойти лужу чалбаҕы тумун; обойти город с юга куораты соҕуруу өттүнэн эргий; 3. что, перен. (избежать) тумун, мүлчү түс; обойти щекотливый вопрос эндир боппуруоһу тумун; обойти закон сокуону тумун; обойти молчанием ахтыбакка аас; 4. что (побывать всюду) кэрий; обойти всю деревню дэриэбинэни бүтүннүу кэрий; 5. кого-что (распространиться) тарҕан; 6. кого, прям., перен. разг. (опередить) ситэн аас; обойти кого-л. но службе сулууспаҕар ситэн аас; 7. кого (оставить без повышения, награды и т. п.) тумун, тумнан аас; 8. кого, разг. (обмануть, провести) албыннаа; # любовь меня не обошла таптал миигин тумнубатаҕа. обойтись сов. 1. с кем-чем (поступить каким-л. образом) сыһыаннас, тут; с ним хорошо обошлись кинилиин үчүгэйдик сыһыаннастыбыт; 2. (о стоимости) тур; костюм обошёлся недорого көстүүм чэпчэкитик турда; 3. чем, разг. (удовлетвориться) уолдьас, сөп буол; обойтись рублём солкуобайынан уолдьас; 4. без кого-чего и безл. (уладиться) буол, аас; всё обошлось благополучно барыта этэҥҥэ ааста; дело не обошлось без ссоры дьыала этиһиитэ суох буолбата; 5. без кого-чего (суметь прожить) олор, сырыт; мы обойдёмся без него биһиги кинитэ да суох олоруохпут; # это вам дорого обойдётся ити эйиэхэ аччыгыйынан ааһыа суоҕа.

бежать тяжёлой неровной рысью (о лошади); бежать тяжёлым неровным шагом (о человеке).

образн. тяжело, грузно бежать (о старом человеке).

сыһ. Сорох туохтуурдары кытта соһуччу уонна эрчимнээхтик буолар дьайыыны көрдөрөр: төлө ас, төлө бар, төлө көт, төлө оҕус, төлө тарт, төлө тут, төлө ыһыгын. ☉ В сочетании с некоторыми глаголами означает резкость, силу и завершённость действия: төлө ас ‘резко открыть, раскрыть, вскрыть; резко оттолкнуть’, төлө бар ‘внезапно, резко высвободиться, будучи сдерживаемым чем-л.’, төлө көт ‘резко, внезапно выскочить, вырваться, высвободиться’, төлө оҕус ‘резким ударом выбить’, төлө тарт ‘высвободить, вскрыть, развязать резко и сильно’, төлө тут, төлө ыһыгын ‘выпустить, обронить’
Хаайтаран, түмүллэн турбут күүс төлө барда. Амма Аччыгыйа
Тыы түөрэх гынна да, оҕонньор саппыйатын төлө тутан кэбистэ. И. Гоголев
Хачыгыр …… чэҥи-мууһу ытырбыт холуодатыгар хам тоҥмут халҕаны төлө анньарын кытта ахсынньы ыйдааҕы аан-туман сыгынньах түөһүгэр өрө кэтиллэ түстэ. Эрилик Эристиин
Уу соҕотохто төлө көтөн, өрө бирилии, дэбилийэ уһунна. М. Доҕордуурап
◊ Төлө биэр — олус омуннаахтык тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Выдать, выполнить, сделать что-л. очень быстро, мгновенно, одним духом
Саа уоһуттан эрчимнээх буруо төлө биэрэрин кытта, суор аҥаар кынатын хообурҕаччы сапсыммытынан, ыраас ортотугар тиийэн олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
Кини кэпсэтиитин быыһыгар «эй-ээх» диэн тылы хойуутук туттааччы уонна «эй-ээх» диэтэр эрэ төлө биэрэн күлэн барааччы. М. Доҕордуурап
«Заря» [яхта], үһүс хаһыытын төлө биэрээт …… ыраатан барбыта. П. Филиппов
Төлө көт көр көт I. ГЭС тутуута сыл бүтүүтүгэр ыган кэлбит үпхарчы өттүнэн буомурууттан төлө көтөр суола арыллыбыта, салалта уларыйыытын туһунан араас түөрэккэй сабаҕалааһыннар букатыннаахтык ньам барбыттара. В. Яковлев. Төлө тарт — тугу эмэ гынаргын, оҥороргун хара ааныттан тэниччи тардан саҕалаа, туох эмэ саҕаланарыгар олук уур. ☉ Давать начало чему-л. очень бурному, страстному
Сохсо суулларыныы соһумар алдьархайы Сыллай төлө тарта эбээт! Амма Аччыгыйа
Мөлтөөбөт мөккүөрү төлө тардан кэбиспит киһи баар ини. Г. Нынныров
Эһэм оҕонньор …… көхсүнэн уокка аргынньахтыы олорон баран, кэпсээнин төлө тардан кэбиһэр. Р. Кулаковскай. Төлө тут — туох эмэ үчүгэйтэн, кэрэттэн мат, өйдөөбөккө, сыыстаран мүччү тут. ☉ Упустить, потерять что-л. ценное, прекрасное
Ону [дьиҥнээх тапталы] көрүстэххинэ, төлө тутума, кини туһугар охсус. И. Гоголев
Чолоҕор, акаарыбынан, Дьолбун төлө туппуппун. С. Васильев. Төлө түс — 1) тугу эмэ уҥуордаа, туораа. ☉ Переходить что-л., миновать, преодолевать какое-л. пространство
Түргэн борокуот — Чүмэчи арыытын төлө түһэн Хатыыстаах үөһүгэр Халыарытан-хамсатан киирдэ. Саха нар. ыр. III
Ойууру төлө түһээти кытта, киэҥ нэлэмэн хонуу көһүннэ. ВА; 2) көсп. төһө эмэ кэми этэҥҥэ туораа, аһар. ☉ Переживать, миновать, проходить благополучно какой-л. отрезок времени
Сүүрбэ биэһин-алтатын эрэ төлө түспүт …… эдэр киһилиин бастаан Дьокуускайга хомсомуоллар кэмпириэнсийэҕэ түбэсиһэн илии тутуспуппут. В. Васильев
Быйылгы дьылы төлө түстэр, профтехучилищеҕа киириэн баҕарар. ЧКС АК; 3) көсп. туох эмэ буомтан, күчүмэҕэйтэн куот, мүччүрүй. ☉ Избежать, спастись от какой-л. неприятности, трудности
Иванов иккис моһолтон эмиэ төлө түстэ. М. Доҕордуурап
[Быһыкка Бааската] хаайыыга олоро түһэн баран, кини обургу кэм да сатаан төлө түһэн, нэһилиэгэр тахсан тииһин-тыҥыраҕын кумунан олорбута. Н. Кондаков
ср. монг. дөлире ‘отделяться’