многокр. от биллэр = объявлять, сообщать (многим, всем или несколько раз), извещать (многих, всех или несколько раз).

извещать, сообщать о чём-л., передавать что-л. кому-л. через кого-л. (устно); миигин кэллин диэн илдьиттээбит он известил меня, чтобы я приехал.

1) побуд. от бил = 1; үөрэнээччи уруогун биллэр = заставить ученика выучить урок; 2) давать знать, сообщать (о себе); баарын биллэриэ он даст о себе знать; 3) объявлять, сообщать, извещать; дьонтгор биллэр = сообщить родителям; 4) перен. разг. проучить кого-л.; дать почувствовать кому-л. что-л. # атахха биллэр = убежать; бэйэҕин биллэр = показать, проявить себя.

туохт. Кимиэхэ эмэ киминэн эмэ тылгынан биллэрэн эт, сорудахтаа. ☉ Устно извещать, сообщать о чем-л. через кого-л.
Дьаакып Баһылайабыс кырдьаҕас аста бэлэмнээтин диэн илдьиттээбиттэрэ, дьэ билигин тоһуйа барыахтаахпыт. А. Софронов
Ийэбин кэлэн билистин диэн маарыҥҥы киһинэн даҕаны, Ыкынаачайынан даҕаны илдьиттээбитим эбээт. Күндэ
Мааппа эһиэхэ илдьиттиир: эттэ, арыыта, хобордоохто, иһиттэ ыытыаххыт үһү! Н. Заболоцкай

I
туохт. Туох эмэ буолбутун кимиэхэ эмэ биллэр, иһитиннэр, эт; кими эмэ этэн, хобулаан, уган биэр. ☉ Сообщать, извещать, уведомлять кого-л. о чём-л.; доносить на кого-л., выдавать кого-л.. Дьиэ умайбытын дьоҥҥо тыллыы охсуҥ!
□ Дьиикэй быһыыгытын бар дьоҥҥо иһитиннэриэм, сэбиэккэ тыллыам, батараак суутугар үҥсүөм. П. Ойуунускай
Баайдар, атыыһыттар Сэбиэскэй былааска үлэлии сылдьыбыт дьону дэлби хобулаан, тыллаан биэрэн, ирдээн туран хаайыыга уктараллар. Н. Якутскай
Аҕабын бу киэһэ кэлэр диэн тыллаан биэрбиппин дьэ өйдөөтүм. Н. Заболоцкай
II
туохт. Туохха эмэ аттаһык туспа чааһы (тылы) ыпсаран сыһыар. ☉ Приделывать к чему-л. язык, язычок
Хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, хотуур туоһуттан тыллыыр, «чыычааҕын» иэҕэн, «эминньэҕин» төгүрүтэн этигэн оҥортуур. «Кыым»
ср. алт. тилде ‘сообщать, говорить, доносить’

туохт.
1. Билэргин (билбиккин) дьоҥҥо эт, тылгынан тиэрт. ☉ Рассказывать, сообщать что-л., извещать о чем-л.
Сөдүөччүйэ …… оргууй кэпсээн барда. Амма Аччыгыйа
[Күлүк:] Бэйи эрэ, эн бэркэ мин төрдүбүн билиэххин баҕараҕын ээ, кэпсиим даҕаны. А. Софронов
Кини тугу кэпсээбитин барытын мин итэҕэйбитим. Н. Якутскай
2. Сахалар көрүстэхтэринэ эҕэрдэлэһэр тыллара (үксүгэр кэпсиэ диэн ф. тутлар). ☉ Обычная форма приветствия у якутов (чаще употр. в ф. кэпсиэ)
[Утары:] Кулуба кэпсиэ. Хайдах-туох олороҕут? [Кулуба:] Үчүгэй. Эн кэпсиэ. Н. Неустроев
[Мукуйук:] Кэпсиэ, оҕонньоор! [Мэхээлэ оҕонньор:] Суох истибэтим, эн кэпсиэ. Күндэ. Дьиэлээх тойон, Уйбаан аҕата, Дэлиһиэй аан аһан ыйытар: «Ылдьаа, кэпсиэ!» Дьуон Дьаҥылы
◊ Кэпсиир киэп аат., тыл үөр. — хайааһын дьиҥ-чахчы буолбутун, буола турарын эбэтэр буолуохтааҕын көрдөрөр киэп. ☉ Изъявительное наклонение
Мэҥэ таастар суруктарыгар соруйар, усулуобунай, кэпсиир киэптэр туттуллаллар. АНК БТТ
Кэпсиир киэп билиҥҥи, хас да ааспыт, кэлэр кэмнээх, биир уонна элбэх ахсааҥҥа үс сирэйинэн уларыйар. АНК БТТ. Кэпсиэхтэн кэрэ — олус үчүгэй, кэрэ. ☉ Потрясающий, удивительный, необыкновенный, прекрасный, словами не выразить до чего хорош
Оо, дьэ, кэпсиэхтэн кэрэ, этиэхтэн дьикти — айылҕа ийэ барахсан алыс да силигилээбит. П. Ойуунускай
Оо, эдэр саас, эдэр саас! Ааспыта быданнаабытын кэннэ эргиллэн көрдөххө, кэпсиэхтэн да кэрэ, этиэхтэн да эриэккэс эбиккин эн! Софр. Данилов. Көрүөхтэн күндү, кэпсиэхтэн кэрэ кыыс дьахтары көрүстэххинэ — били хаҥас илиигин уунан баран, бэйэҥ диэки такыс гын даа… Н. Павлов
ср. уйг. гэп, кирг. кеп ‘слово, речь, разговор, беседа; серьезный разговор’, алт. кепше ‘шамкать’

I
1.
бил I диэнтэн дьаһ. туһ. Маны билбэтэхпин кини биллэрдэ, ону өйдөөбөтөхпүн кини өйдөттө диэн чуолаан сулбу тардан ылан этэргэ кытаанах. Амма Аччыгыйа
[Захар:] Тоҕойум оҕото, Сибиэтэ, мин эйиэхэ бэйэм тапталбын биллэриэм иннинэ элбэхтик эргитэ санаан, толкуйдаан көөртүм. С. Ефремов
Иван Иванович, мин доруобуйам аһааҕырда, сүрэҕим-быарым баалларын биллэрэн эрэллэр. Р. Баҕатаайыскай
2. Тугу эмэ, туох эмэ туһунан иһитиннэр, тириэрт. ☉ Объявлять, сообщать, извещать о чем-л.
Биһиги туох-ханнык иннинэ оройуон тэрилтэтигэр биллэрэ охсуох тустаахпыт. Амма Аччыгыйа
Кинээс мунньах саҕаланыытын биллэрдэ. М. Доҕордуурап
Дьыалата куһаҕан буолуох курдук диэн аймахтарым Дьокуускайтан биллэрдилэр. П. Филиппов
3. Бэйэҥ тускунан иһитиннэр, бааргын көрдөр. ☉ Давать знать, сообщать о себе
[Лейтенант — байыастарга:] Бэйэҕитин биллэримэҥ. Салгыы кэтэһиҥ! Т. Сметанин
Сүрдээх үөһэнэн, үрүҥ, кыһыл, күөх уотунан бэйэтин биллэрэн сөмөлүөт ааста. Н. Габышев
Бэйэлэрин биллэрбэккэ, тоҕус хонук устата чуҥнууллар, ханан киирэн, хайдах өлөрүөхтэрин үөрэтэллэр, чинчийэллэр. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ туһунан санааҕын атыттар өйдүүллэрин курдук гын, санааҕын көрдөр, эт. ☉ Проявить, выразить свои чувства, желания по отношению к кому-чему-л.
Иванов утуйуон баҕарбытын биллэрэн, хараҕын быһа симэн, куоҕаччы туттан сытта. Амма Аччыгыйа
Ырыа Силип сэһэнигэр хамначчыттар улам хам ылларан, харахтарыгар дьиктиргээһиннээх уоттар кыламнаһаллар. Түргэнник кэпсии охсуон баҕаран, төбөлөрүн хамсатан сэҥээрэллэрин биллэрэллэр. М. Доҕордуурап
Петухов барарга бэлэмин биллэрэр. Н. Якутскай.
△ Кимиэхэ эмэ улаханнык суоһурҕаммыккын көрдөр (саанан, куттаан этэргэ). ☉ Выразить свой гнев, угрожая кому-л. (употр. при запугивании кого-л., для острастки)
[Маарыйа:] Таҥара суох диэн куолайдара хайдыар диэри хаһыытыыллар да, таҥара өссө да баарынсуоҕун биллэрэн иһиэ. А. Софронов
Иирбиппин биллэриэм. Дьиикэй быһыыгытын бар дьоҥҥо иһитиннэриэм, сэбиэккэ тыллыам, батараак суутугар үҥсүөм, ячейкаҕа кэпсиэм. П. Ойуунускай
«Кинилэр баҕас — Бөрө Бөтүҥнэр туохтарын тэбинэн атаҕастабыллаах буолтарын биллэриэхпит», — диэн онон санааларын дуйданар эбиттэр. Эрилик Эристиин
♦ Атахха биллэр көр атах
Дороппуун тыаһа-ууһа суох хомунан, атахха биллэрдэ. В. Ойуурускай
Дьулайбыт эһэ ол дойдуттан атахха биллэрэр. «ХС».
◊ Бас биллэр — кимиэхэ эмэ тугу эмэ бэйэтэ туһанарыгар быраапта биэр. ☉ Давать кому-л. право на собственность
[Даайыс] билигин тугу да бас биллэрбэт, барыны барытын кэмнээн биэрэр. А. Софронов. Тойоҥҥун биллэр — солоҕунан, чыыҥҥынан кимтэн эрэ үрдүккүн көрдөрө сатаан тойомсуй, дархаһый. ☉ Напустить на себя строгость, деланную важность
«Ааны хатаа, күлүүһү аҕал!»— диэн харабыл начаалынньыга, тойонун биллэрэн, саллаатыгар көбдьүөрдэ. А. Сыромятникова
Уҥа түннүк анныгар дьяконы кытта Чаҕаан кинээс кэккэлэһэн, атаҕын оллоонноон, тойонун биллэрээри дьону үрдүнэн көрөн олорор эбит. Эрилик Эристиин
II
даҕ.
1. Ханна эмэ урут иһиллибит, буолбут, дьоҥҥо-сэргэҕэ биллибит. ☉ Такой, о котором знают, имеют сведения. Биллэр түбэлтэ. Биллэр суол
2. Дьон-сэргэ биһирэбилин ылбыт, киэҥник биллибит. ☉ Такой, о котором все хорошо знают, который пользуется широкой популярностью, прославленный, знаменитый. Биллэр ырыаһыт. Биллэр суруйааччы. Биллэр хоһоон
3. Ханнык эмэ хаачыстыбатынан, уратытынан биллибит. ☉ Известный, знакомый каким-л. своим качеством. Харса суоҕунан биллэр. Аатырбыт үлэтинэн биллэр. Тыйыс килиимэтинэн биллэр
♦ Биллэр киһи — куһаҕан быһыытынан-сигилитинэн, кэмэлдьитинэн биллибит киһи. ☉ Известный дурным поведением человек
Албын ахан дьахтар, түөкүн аҥардаах буоллаҕа дии, биллэр киһи. А. Сыромятникова. Тэҥн. билэр күөлүм балыга; киһи билэр киһитэ
III
сыһыан т. Этиллэр санаа чахчылааҕын туһунан быһаччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает категорическое утверждение о действительности высказываемой мысли
Сэмэн оҕонньор баҕас ханна ырааппыт үһүө, биллэр, көрдөрүнэ балыыһалаата ини. Н. Лугинов