уст. выгонять, изгонять (нечисть, злых духов).

побуд. от огдолуй= прогонять; изгонять; уоттарыттан огдолутуом фольк. я лишу их домашнего очага.

туохт.
1. Араҥаччылаа, харыстаа. ☉ Оберегать, ограждать
Алҕаабыт алгыһым Хатан хатат сардаҥата буолан Аҕыс үйэҕэ арчылаатын, Тоҕус үйэҕэ тонолуйдун. С. Зверев
Эн миэхэ биэрбит тэтимиҥ Ыардары кыайарга кынаттыыр, Миэхэ иҥэрбит эрчимиҥ Эрэйтэн-муҥтан арчылыыр. С. Данилов
2. эргэр. Дьиэни-уоту эбэтэр туох эмэ малы буруонан ыһааран куһаҕан тыынтан, киртэн ыраастаа. ☉ Выгонять, изгонять злых духов, нечисть из жилища или из какой-л. вещи посредством окуривания
Сүҥ Дьааһын сүгүрүйүүтүнэн сүгүрүйдүм, Хаан Дьааһын арчытынан арчылаатым! ПЭК ОНЛЯ III
Онтон иһиттэн ыраас айыы сандаа сырдык түһэн ийэ дойдубутун арчылыыр. Суорун Омоллоон

туохт.
1. Кими, тугу эмэ үтүрүйэн бэйэҕиттэн тэйит эбэтэр халбарыччы ас. ☉ Отодвинуть, оттеснить, оттолкнуть кого-что-л. от себя
Эмискэ соҕурууттан илгийэр ичигэс тыал тымныы салгыны Үтэйэн үлэ киһитин уруйдуурдуу сымнаҕас хаары өрүкүтэн ааста. Болот Боотур
Оттон куйаас күннэри үтэйэн, ыараханнык аллара намылыйбыт былыт лүҥкүрэ бүрүйдэ. П. Аввакумов
Наһаа кыыһырбыт Миитээс кыыһын күүскэ халбарыччы үтэйэн кэбистэ. В. Протодьяконов. Даадар кэлэн оҕонньору торуоскалаах илиититтэн ылла, аан диэки үтэйдэ. «ХС»
2. кэпс. Тугу эмэ бэйэҕиттэн атын киһиэхэ халбарыт, көлбөрүт (хол., үлэни). ☉ Свалить, скинуть, переложить что-л. на кого-л. (напр., работу)
Сөдүөччүйэ ити дьоһуннаах дьыаланы оҕонньоругар үтэйэрэ табыллыа суох. В. Гаврильева
Оҕо эрдэҕиттэн аҕата үөрэппитин курдук, хаһан даҕаны толлон турбат этэ, ыараханы, кытаанаҕы доҕотторугар үтэйбэт буолара. «Кыым»
3. эргэр. Саха төрүт итэҕэлинэн, киһини-сүөһүнү булбут абааһыны төттөрү үүр (ойуун туһунан этэргэ). ☉ По старинному якутскому поверью: прогонять, изгонять, спроваживать (злого духа — о шамане)
Оо, кырдьаҕас, күн-ый буол, аһын-абыраа! Ити абааһылары үтэйэн көр, хара көлөһүҥҥүн умнуохпут суоҕа. П. Ойуунускай
Сүдү ойууну ыҥыран аҕалан кыырдаран, кини ыар тыынын бу Орто дойдуттан үтэйэн баран, көмөн кэбиспиттэр. И. Федосеев
Мэлгэйбээт туох да бокуойа суох ол абааһылары хаһан да эргиллибэт гына үтэйиэн иһин кыаҕа тиийбэт. «ХС»

аат.
1. Дьоҥҥо үтүөнү баҕаран, олох араас түбэлтэлэригэр, көстүүлэригэр үтүө түмүгү көрдөһөн анал тыл этии. ☉ Особые слова, обращенные к людям с пожеланием им добра; слова, произносимые по разным жизненным случаям с просьбой, мольбой о благополучном исходе, благопожелания. Алгыс тыла. Урууга алгыста эт. Ыһыах алгыһа
□ Кырыыс баһа хааннаах, алгыс баһа арыылаах (өс хоһ.)
Алгыска оннооҕор абааһы ахсыыр (өс хоһ.). «Саалаахтан самнымаҥ, охтоохтон охтумаҥ!» — Сахаҕыт норуотун алгыһын умнумаҥ! Күннүк Уурастыырап
Алгыс тыла арыылаах дииллэр, Алҕаатаҕым буоллун: Буулдьалар аһара көттүннэр Дойдум хорсун уолун. И. Эртюков
2. Сөбүлүүр-биһириир, үтүөнү баҕарар ис хоһоонноох кимиэхэ эмэ туһаайыллыбыт кэс тыл (үксүгэр кырдьаҕастар эдэрдэргэ анаан этиилэрэ). ☉ Благословение; напутственное слово (обычно обращение стариков к молодым)
Ийэ-аҕа алгыһа, ийэ-аҕа кэриэһэ диэн суруйуоххун, ыллыаххын баҕараҕын. С. Васильев
«Туой, ыллаа!» — диэн тапталлаах Дойдум биэртэ алгыһын, Бэһиэлэй, нарын, ыар тыллаах Поэзия — мин аргыһым. Дьуон Дьаҥылы
Төрөөбүт эн дойдуҥ алгыһа Иллээх көмөтө тиийдин. И. Чаҕылҕан
[Вера:] Биһиги Куонаанныын, икки тулаайах холбоһон, ыал буолуохпутун баҕарабыт. Онон эн алгыскын көрдүүбүт. С. Ефремов
3. Былыргы итэҕэл быһыытынан, киһиэхэ кутталлаах хараҥа күүстэри үтэйэр, ыарыыны эмтиир-домнуур кыахтаах аптаах тыл. ☉ По старинному суеверию — волшебное слово, способное изгонять злые силы, исцелять от болезней; заговоры, заклинание
Миэхэ тахсан олорон аһаан, аралдьыйа түһэн киир. Кыра алгыс алҕатардаах этим. Болот Боотур
4. көсп. Үтүө тыл, үтүө баҕа санаа; туох эмэ муҥутуур үтүө, кэрэ көстүүтэ. ☉ Доброе слово, доброе желание, пожелание; прекрасный вид, лучшее создание
Аатыгыран диэн курдук Алгыстар арыллаллар Аҕай эбээ, оҕолоор. А. Софронов
Кинилэр дьон санааларыгар эҥкилэ суох арай бу балар быһыылаах диэн алгыс санааны кытары саастаах өттүлэрэ батыһа көрөн хаалаллар. Н. Лугинов
Сир олоҕун киэргэлэ, аан дойду алгыһа дьахтар баар. П. Ойуунускай
Эйиигинниин алгыс буолуом, Эн үүрдүҥ да кырыыс буолуом, Эйигинниин ырыа буолуом, Эн үүрдүҥ да ынчык буолуом. И. Гоголев
5. лит. Норуот поэзиятын биир саамай былыргы көрүҥэ, жанра. ☉ Один из древнейших видов (жанров) якутской народной поэзии, алгыс
Олоҥхо, алгыс, чабырҕах уонна поэмалар үгүстэрэ саха фольклорун жанр өттүнэн уратыта буолар. Саха фольк. Алгыс, андаҕар курдук түҥ былыргыттан сибээстээх айымньыларга поэт иччилэри, айыыһыттары ааттаталыыр. ФЕВ УТУ
тюрк. алгыш

побуд. от таҕыс = 1) вытаскивать, извлекать, вынимать; суумкатыттан кинигэни таһаарда он вытащил книгу из сумки; ууттан таһаар = вытащить из воды кого-что-л.; чаанньыгы уоттан таһаар = снять чайник с огня; кыыныттан быһаҕын таһаарда он вытащил нож из ножен; он обнажил нож; таһаҕаһы трюмтан таһаар = поднять груз из трюма; 2) выносить; вывозить; дьиэттэн таһаар = вынести из дому кого-что-л.; куораттан табаары таһаар = привезти (букв. вывезти) товары из города; 3) выводить; выпускать; ынахтары мэччирэҥҥэ таһаар = выпустить коров на пастбище; тыыннаахтыы сии-сии тыыннаахтыы таһаарар баар үһү загадка есть такое: живьём съедает—живьём выпускает (туу верша); 4) выгонять, выпроваживать; изгонять; дьиэттэн (үүрэн ) таһаар = выгнать кого-л. йз дому; 5) выставлять, высовывать; тылгын таһаар = высунуть язык; 6) вывихнуть; илиитин таһаар = вывихнуть руку; 7) поднимать вверх, наверх; уолаттар моҕотойу тииккэ таһаарбыттар ребята посадили бурундука на дерево; 8) перен. выпускать, издавать; опубликовывать; хаһыаты таһаар = выпустить газету; хаһыакка таһаар = опубликовать что-л. в газете; харчыны таһаар = выпустить деньги; 9) перен. выпускать, производить, вырабатывать; саҥа боруоданы таһаар- вывести новую породу (скота); үүннэрэн таһаар = вырастить что-л.; оҥорон таһаар = производить что-л.; 10) перен. выводить, исключать; правление састаабыттан таһаарбыттар его вывели из состава правления; скобкаттан таһаар = мат. выносить за скобки; 11) перен. выносить, издавать; уурааҕы таһаар = вынести решение; 12) перен. делать, превращать; эйигиттэн үчүгэй булчуту таһаарыам я сделаю из тебя хорошего охотника; 13) перен. решать (напр. задачу); выводить (формулу); 14) в сочет. с сущ. выражает действие, связанное со знач. имени: ырыаны таһаар = выводить песню; запеть; толкуйдаан таһаар = выдумать, придумать что-л.; кырдьыккын таһаар = доказать свою правоту; ороскуоту (или хоромньуну ) таһаар = допускать убытки; делать (большие) расходы; саҥа таһаар = а) подавать голос; б) издавать звук; сыл таһаар = продержать, прокормить всю зиму (обычно скот); уҥуор таһаар = переправить на ту сторону; үрүҥэр таһаар = переписать на беловик; суол таһаар = проложить дорогу; өйүттэн таһаар = перен. свести с ума; таһыгар таһаарбат он виду не подаёт; туһатыттан таһаар = привести в негодность (букв. вывести из годности) # ас таһаарар он пускает слюни (букв. пищу — говорят о младенце, когда он пускает слюни пузырьками; по старинной примете это предвещает сытую, зажиточную жизнь); ааҕан (или суоттаан ) таһаар = вычислить что-л.; дуоһунаска өрө таһаар = повышать в должности; саҥа таһааран ытаа = плакать навзрыд, рыдать.