несов. 1. (происходить) бар; ыытылын; ведутся переговоры кэпсэтиилэр ыытыл-лаллар; 2. безл. разг. (быть обычным) буол; так издавна ведётся былыр былыргыттан ити курдук буолар.

I
өртөө I диэнтэн бэй., атын
туһ. Өртөммүт сир отун састааба да, хаачыстыбата да быдан тупсар. В. Протодьяконов
Кини мэччирэҥнэри күһүн эбэтэр саас хайаан да өртөнүөхтээх диэн тоһоҕолоон бэлиэтиир. ФЕИ ГЫа
II
өртөө II диэнтэн бэй., атын
туһ. Хара киэһээҥҥиттэн Хахыйахха өртөммүт Хара сордоох баара [Соноҕос] Хараҕа хойуордаҕа, Хам хаттаҕа тамаҕа. П. Тобуруокап. Тигээскэ [ат] уһуннук өртөнөн турар. С. Дмитриев
III
сыһ. Бэрт өрдөөҕүттэн, уруккуттан. ☉ Издавна, исстари
Ол өртөн ыралаах саас кээлтэ, Өрүскэ кур мууспут эстиитэ. Эллэй
Сотору Берг өртөн табаарыһа Борис кэллэ. Л. Толстой (тылб.)

аат. Киһиэхэ төрөппүттэрин төрөппүттэрэ; аҕа-ийэ ууһун төрүттээбит дьон, өбүгэлэр. ☉ Родители родителей для человека, дедушка и бабушка; основатели поколения, рода, родоначальники, предки
Аҕа-ийэ аньыыта эбитэ дуу, Эһэ-эбэ сэтэ эбитэ дуу, Төрүт өбүгэ төлкөтө эбитэ дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Олус да ыраас, истиҥ, кэрэ сиэн дьоннор хаалаллар эбээт бу күн анныгар эһэлээх-эбэттэн! Амма Аччыгыйа
Манна — эһэм-эбэм Төрүттэрим сирдэрэ. А. Абаҕыыныскай
◊ Эһэ-эбэ саҕаттан — былыр-былыргыттан, өрдөөҕүттэн. ☉ Издавна, исстари (букв. со времён дедушек и бабушек)
Аччыгыйкаан балаҕаннаах, Үрдүн буора тохто турар, Үүтээн курдук, хоспох сыыстаах, Эһэ-эбэ саҕатааҕы, Эмэх буолбут сэргэлээх. Күннүк Уурастыырап
Клим Климович биһиги эһэ-эбэ саҕаттан сыттык-сыҥаһа ыал этибит. И. Бочкарёв
Өрдөөҕүнү, былыргыны «эһэ-эбэ саҕаттан» диибит. ЧКС АК
ср. др.-тюрк. ечү апа ‘предки’

I
туохт. Биир сиргэ мунньустубакка, ыраах-ыраах биирдии эмэлии баар буолар гына ыһылын, тарҕан. ☉ Рассеяться, рассредоточиться
Ардахсамыыр Астан хаалла, Быйаҥ уутун Быһа кутта, Былыттара Быданнылар. Күннүк Уурастыырап
Үрүҥнэр үлтүрүйбүт этэрээттэрин тобохторо хотунан уонна илининэн тыа устун быдаммыттара. Н. Заболоцкай. Оҕуруоту тулалаан хоруо буолбут таҥастаах дьон быданан турдулар. А. Федоров
II
1. сыһ.
1. Элбэх бириэмэ, күн-дьыл анараа өттүгэр, өрдөөҕүтэ, өр. ☉ Давно, давным-давно. Барбыта быдан буолла. Кэлэн ааспыта быдан буолла
ср. казах. будан ‘издавна’, будан заманда ‘с давних времен’
2. Лаппа (уруккутугар холоотоххо), ырааҕынан. ☉ Намного (в сравнении с тем, что было)
Кинилэр сэбиэскэй буойуннар хорсун быһыылара, киһи-аймах эрдэтээҕи кэрэ көлүөнэтэ — гректэр үйэлэрин уустаан-ураннаан чочуйан оҥорбут — мифтэрин, остуоруйаларын быдан баһыйар. Суорун Омоллоон
Тойонноро урукку дьылларга холоотоххо, быдан киҥнэммит, наһаа киэбирэр, байарыгар-тайарыгар да олус кыһанар буолбут. Н. Якутскай
Хаһыаттан ааҕан биллибит, Хайҕаммыт биһиги таайбыт: Былаанын быдан аһарбыт, Пятилетканы куоһарбыт. П. Дмитриев
2. даҕ. суолт.
1. Уруккуттан баар, өрдөөҕү, баар буолбутуттан элбэх кэм ааспыт. ☉ Давний, древний, старый
Василий Егорович быдан үйэҕэ умуллан хаалбыт бөппүрүөскэтин тоһоҕоһун, соппойон көрөн баран, киэр бырахта. Софр. Данилов
Бастакы ырыабыт ымыыта, Олохпут сааскыта — барыта хаалбыта Ол быдан сыллаахха Сэргэлээх иккитэ уопсайга. С. Данилов
Олоҥхо үксэ былыргы дьыллар быралыйар быдан мындааларыттан, үс саха үөскүөн инниттэн, ону ааһан сир, халлаан даҕаны саҥа айыллан эрэр олус эрдэтээҕи кэмиттэн саҕаланааччы. Эрчимэн
2. Ыраах баар, ыраах. ☉ Дальний, далекий, отдаленный
Быдан дойдуттан Быыра ох курдук Быралыйан кэллим. Биэрэр-биэрбэт тылгытын Биллэрэ охсуҥ эрэ. П. Ойуунускай
Мин түһээтим... Мин сытарым Быдан дойдум кырдалыгар, Тоҕус дьогдьоот тумулларын Түмүллэр саалларыгар. С. Данилов
◊ <Быралыйар дьылларга> быдан бырастыы — букатыннаахтык, бүтэһиктээхтик быраһаайдаһыы (өлбүт киһини көмөөрү туран эбэтэр этэҥҥэ эргийэн кэлэрин эрэммэт ыраах, ыарахан мүччүргэннээх сырыыга, хол., сэриигэ бараары турар киһи этэр тыллара). ☉ Последнее, окончательное прощание (напр., с покойником или прощание человека, отправляющегося в дальний, трудный и длительный путь, возвращение из к-рого сомнительно)
Былаҕай былдьаатаҕа диэн, Быстахтык быыбардаан Былаҕын быһыма — Быдан бырастыы буоллун!.. А. Софронов
«Мин түһэрин түстүм да, күөрэйэрим биллибэт, барарын бардым да, эргийэрим биллибэт. Быдан бырастыыларыҥ!» — диэтэ да ыастаах кустук курдугунан түстэ. Саха фольк. «Быдан бырастыы!» — диирбитигэр, Буору үрдүгэр көмөргө Аһыы сүрэҕи ыкпатаҕа, Харах уута сүүрбэтэҕэ. Эллэй
Миигин хайдах эрэ дьиктитик, Аһынардыы, «Быдан бырастыы»— диирдии Уулааҕынан Унаарыччы көрдүҥ, Уонна тоҕо тиэтэйэ Мин ааммын Аргыый саптыҥ. С. Данилов