прил. 1. эһэм киэнэ; 2. (старинный) эһэ-эбэ саҕанааҕы, өбүгэ саҕанааҕы; дедовские времена өбүгэ саҕанааҕы кэмнэр.

аҕын диэнтэн атаах. Онно эн эһэҕин, эбэҕин алыс ахтаахтаабытыҥ. Күндэ
Урут сылдьыбыт, үлэлээбит сирдэргин ахтаахтаабытыҥ буолуо. С. Ефремов

бойбой диэнтэн холб. туһ. Бойбоспут, чөрөспүт ыттарбыт Бокуойа суох мөхсө турдулар. С. Данилов
Эһэлэр, эбэлэр нырыы нырыылаан бойбоһон турдулар. Чэчир-80

көр кыаһылаа
Кыыс дьахталлар кытыт сылгыларын кыаһаан. ПЭК СЯЯ
Кыыдааныктыыр кыһыммыт Кыһайаахтаан кыаһаата, Кыралыыра дьоннорбут Кыһалҕата кыһайда. А. Софронов. Эһэни-эбэни хам ылан кыаһаабыт Хара дьай батталы киннэртэн «чымпыктааҥ!» Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк. хавса ‘окружать, охватывать’

аат. Төгүрүччү туран тылы таһаарааччыны үтүктэн ыллыы-ыллыы, күнү батыһа хааман толоруллар саха национальнай үҥкүүтэ. ☉ Якутский национальный круговой танец, сопровождаемый хоровым пением — импровизацией участников (при этом все участники танца, взявшись за руки, вращаются по ходу солнца). Оһуохай түһүлгэтэ
□ Сайсары үрдүнэн сатарыыр оһуохай, Иһиллэр итиннэ Манчаары куолаһа
Эһиэхэй, оһуохай! Т. Сметанин
◊ Оһуохайдыыр оһуохай — оһуохайы таһаарааччы үгэс буолбут тыллара. ☉ Традиционный припев в танце осуохай
Эһиэкэйдиир эһиэкэй, Оһуохайдыыр оһуохай!.. Эһэ-эбэ саҕаттан Дьөһөгөйтөн төлкөлөөх Тоҕус улаан атыырбын Туналҕаннаах ньуурдаргар Куудьуйаммын куппутум. С. Зверев
Оһуохайдыыр оһуохай, Эһиэкэйдиир эһиэкэй! Тоҕус иилээх-саҕалаах Туруу-дьаҕыл дойдуга Туллук үөрүн кэриэтэ Тоҕуоруһан үөскээбит. Нор. ырыаһ.
◊ Оһуохай таһаарааччы — оһуохай тылын этээччи. ☉ Запевала осуохая. Ааттаах оһуохай таһаарааччы

туохт.
1. Аһат-сиэт, көр-харай (үксүгэр сөбүлээбэккэ, сүөһүгэ, дьиикэй кыылга холоон этэллэр). ☉ Содержать, вырастить (преим. употр. в неодобрительном тоне при уподоблении кого-л. скоту, диким зверям)
Оннооҕор күн бүгүнүгэр диэри Гамето курдук дьиккэри иитиэхтиигит. Н. Якутскай
Эһэ-эбэ саҕаттан иринньэх бэйэлэрин илгэ быйаҥынан иитиэхтээн киһихара оҥорбут көрүөх билэ дьоҥҥун, күлэ-күлэ күллэрин булкуйаары, оонньуу-оонньуу уоттарын умуруораары гынна. Күннүк Уурастыырап
2. Сүөһүнү, дьиэ көтөрүн аһатан-сиэтэн, көрөн-харайан улаатыннар. ☉ Содержать, откармливать, разводить домашних животных, птиц
Куурусса бэйэтэ Хоонньугар хорҕотон Иитиэхтээн испитэ Элбэх үөр оҕотун. И. Чаҕылҕан
ХIХ үйэҕэ, бөтүүк кутуругун куорсунунан киэргэнэр муода уурайбытын кэннэ, бөтүүктэри декоративнай көтөрдөр быһыыларынан иитиэхтиир буолбуттара. ДьДьДь
3. көсп. Ыанньытан, өр эрэйдэнэн мус, үөскэт (хол., санааны). ☉ Вынашивать (мысль, идею)
Ити кини оҕо эрдэҕиттэн дарбааннаах аат-суол туһунан иитиэхтээбит ыра санаатын эстиитэ этэ. Софр. Данилов
Ити туһунан Аадаҥ кимиэхэ да эппэккэ, кистэл оҥостон, иһигэр иитиэхтии сылдьыбыта. Күннүк Уурастыырап
1949 сыл сайыныгар ити элбэх сылларга иитиэхтээбит санаата туолан, сэттэ сыл ааспытын кэннэ алааһыгар дьэ тиийбитэ. НЕ ТАО

даҕ.
1. Эрэйдээх, эриирдээх-мускуурдаах (хол., олох); ыар тыыннаах (хол., сири-дойдуну этэргэ). ☉ С тяжкими испытаниями (напр., о жизненном пути); суровый (напр., о местности)
Ол быдан сахтарга бу дьикти Кылбараҥ маҥан хаар кыырайбыт Ооҕуй батыллар ыар-нүһэр Ньидьири дьуоҕата этэ дии. В. Миронов
Туох иһин Плисада бу маннык ньидьири олоҕу таптыыра буолуой? Н. Габышев
2. фольк. Дьоһун, сүдү. ☉ Важный, солидный; почтенный. Дьэ-буо! Сир-дойду иччитэ Ньидьири Баай эмээхсин эгэлгэлээн туран этэн биэрбит кэскилин туһа Хоноҕор муостаах Оҕус сүөһүбүтүн Хонуубутугар үүрдүбүт. Саха фольк.
♦ Ньидьири-бараан дьиэ — элбэх киһи төрөөбүт-үөскээбит, улааппыт былыргы ытык дьиэтэ-уота. ☉ Старинное, почтенное жилище, где выросли поколения людей
[Испирдиэн дьиэтэ] эһэ-эбэ саҕаттан ыалтан ыал, ыччаттан ыччат үөскээн, тыллан испит ньидьирибараан дьиэтэ диэтэххэ, уустуга суох тутуулаах. Д. Токоосоп

I
туохт.
1. Туох эмэ сыстаҥнаһынан (хол., арыынан, кыраасканан о. д. а.) туохха эмэ сотон ыл, сыбаа эбэтэр оҕунуохтаа. ☉ Мазать, намазывать, смазывать что-л. (напр., маслом, клеем и т. д.) Бааҥкалаах араҕас мааһы маарылаҕа биһэн баран, тиҥилэҕэр саба ууран бэрэбээскэлээтэ. Н. Якутскай
Эн эһэҥ, эбэҥ, сөмүйэлэрин хара чоххо биһэн, «илии баттыыр» буолаллара. «ББ»
[Оҕонньор уолун] моонньуттан хатыйа кууһаат, үлүбүөй сыллаа да сыллаа буолла, хараҕын уутунан уолун иэдэһин бистэ. И. Гоголев
△ Тугу эмэ сыстаҥнаһынан киртит, ньаҕайдаа. ☉ Пачкать, грязнить что-л. чем-л. вязким, липким
Ол кини хас кирдээх ууну тоҕоругар, хас сыаны-арыыны биһэригэр барыа суох, кэбис. В. Ойуурускай. Кэппит этэрбэскин, соҥҥун ынах сааҕа оҥорон, биһэн таҕыс. Саха фольк.
2. көсп. Үрүт-үөһэ биири саҥар, мээрилээ. ☉ Много раз говорить, повторять одно и то же
Күн сарсын кэлиэ диэбитим дии, биири хайдах биэстэ биһэҕин. И. Федосеев
«Мин этэбин ээ: букатын хойут, сүрдээҕин сылайан кэлбитэ, сынньана түстүн», — диэн Чыкыйаа биири биһэр. В. Протодьяконов
II
тыаһы үт. т. Туох эмэ ыарахан, сымнаҕас сиргэ түһэр тыаһа. ☉ Звук, издаваемый при падении чего-л. тяжелого, мягкого на пол, землю. Мөһөөччүк сиргэ бис гына түстэ

1. сыһ., кэпс.
2. Илиилэргинэн лаппа ылан, элбэҕи сабардаан эбэтэр туох эмэ туолар гына; лаппа, толору. ☉ Обхватив руками, забрав в полные ладони (укладывать, набивать что-л. чем-л.). Ботуччу тут. Ботуччу сим
   □ Кини онно миэхэ уонча хоһоон корректуратын туспа ботуччу тутан көрдөрбүтэ итиэннэ: «Бу Саха сирин туһунан хоһооннор ээ», — диэбитэ. И. Федосеев
3. Өлгөмнүк, элбэхтик. ☉ Много, обильно, щедро, изрядно
   Холкуостаахтар көлөһүннэрин күнүгэр эти, арыыны, бурдугу, харчыны ботуччу үллэстэллэрэ. В. Протодьяконов
   Маҕаһыын бурдугу ботуччу биэрэрин курдук кэпсэтиэхпит. С. Федотов
   Саха өһөс, эһиил булгуччу Хайаан да бултуом ботуччу. Ф. Софронов
4. даҕ. суолт. Балачча улахан. ☉ Довольно большой, изрядный. Ботуччу хамнас. Ботуччу былаан
   □ Сорохтор отуччаларыгар диэри туох идэлэниэхтэрин билбэккэ тала сатыы сылдьар буолааччылар
   Итиниэхэ, үксүгэр, эһэлэрэ-эбэлэрэ, аҕалара-ийэлэрэ ботуччу биэнсийэлээх, хамнастаах буоланнар, ыччаттарын иринньэхтэтэ, үлэҕэ хойут кытыннара сатыыллара эмиэ сабыдыаллаах. И. Аргунов
   Одьулууннар эбэһээтэлистибэлэрэ да ботуччу — төрөөбүт сопхуостарыгар сүүс биэс уон туонна дьоһун хаачыстыбалаах оту туттарыы. «ББ»
   Куорат ботуччу соҕус тэрилтэтин үлэһитэ Тихон Тыллыырап …… күнүс сурах-садьык истэ тэрилтэлэри кэрийэ сырытта. Софр. Данилов
   △ Элбэх. ☉ Довольно большой по количеству, изрядный
   Билиҥҥи кэмҥэ үлэлээн ылар ботуччу харчытын ким да соччо биэс бэтэриккэ эбэтэр туустаах уон харахха сүүйтэриэн баҕарбат. Н. Габышев
   Билбиппит ардыгар син ботуччу көлөһүн күнүнэн аахсан ылбыт бастакы дохуоппут үтүөкэнин. «ХС»
   Биир ытыыга ботуччу булт — сүүрбэ түөрт анды! «ХС». Тэҥн. бойом

үйэлэрдээҕи чорооннор үс көрүҥнэрэ: эһэ-эбэ, кэриим, сүктэр кыыс чороонноро; үс күннээх сүһүөх тимэх, харах көмүс курдар. С. Окоёмов. Харах мөкүнүгэ анат. — харах төгүрүгэ. ☉ Глазное яблоко
Хараҕым мөкүнүгэ баттыыр курдук, төбөм ыалдьар. Харах олоҕо анат., көр олох I. Харах өҥүргэһэ көр өҥүргэс. Харах симис көр симис. Ити кэнниттэн «саха оонньуута» буолан, харах симсэллэр, мас тардыһаллар, сымсаларын, күүстэрин холоһоллор. Амма Аччыгыйа
Ким эрэ: «Ол балаҕаҥҥа харахта симсиэҕиҥ» диэбитигэр «Чэйиҥ-чэйиҥ!» дэһэ түстүлэр. Болот Боотур. Харах харата анат. — харах иһигэр сырдык киирэр аһаҕаһа, өҥнөөх бүрүө ортотугар баар. ☉ Зрачок глаза
Көрдөр хараҕым харата, Көптөр сүрэҕим чопчута, Күҥҥэ булбут үрдүк үөрүүм, Күндү дьолум, көнньүөр, көччүй! Суорун Омоллоон. Харах холооһуна — кээмэйдээбэккэ эрэ хараҕынан көрөн ырааҕын-чугаһын, киэҥин-кыараҕаһын быһаарыы. ☉ Способность определять расстояние на глаз, приблизительно, глазомер
Сэриилэһэр дьыала сүрүн бириинсиптэринэн Суворов харах холооһунун, түргэн буолууну, ыган киириини ааҕар. ЛВИ БУӨ
Сүөһү ыйааһына барыта харах холооһунунан быһаарыллыбыт. «Кыым». Харах эргэтэ — киһи хараҕын дьэҥкир бүрүөтүгэр ыарыыттан эбэтэр оһолтон үөскээбит үрүҥ чэр. ☉ Беловатое пятно на глазу вследствие помутнения роговицы после различных её заболеваний, бельмо
Ылдьаана хараҕын эргэтэ тунааран көстөр. «ХС». Ыйааһын хараҕа — тимир сүрүннээх мэһэмээн ыйааһын кээмэйин бэлиэтиир туочукалара. ☉ Точки на стержне безмена, отмечающие единицы веса
Байар баҕатыгар үөрэҕэ суох дьону ыйааһын хараҕынан сүүйэн, албыннаан, сирэйэ-хараҕа суох ылара. Н. Якутскай
Кини хас ый аайы ыйааһын хараҕар кээмэйдээн ньирэйдэрин улаатыытын бэлиэтэнэн испитэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. харах ‘глаз, глазное яблоко’, хара ‘смотреть’