1) мерить, измерять; учаастагы мээрэйдээ = измерить (земельный) участок; 2) мерить, примерять; сону мээрэйдээ = примерить пальто.

нареч. дириҥник, дириҥии, дириҥи-нэн; измерить озеро вглубь күелү днриҥин кээмэйдээ.

возвр.-страд. от кээмэйдээ = 1) мерить что-л. (себе, для себя); үрдүккүн кээмэйдэн = измерить свой рост; 2) быть измеренным, измеряться.

несов., перемерить сов. что 1. (измерить заново) хат кэмнээ, хат кээмэйдээ; 2. (всё, многое) кэмнэтэлээ, кэтитэлээн көр.

ж. 1. температура (төһө итии-тэ-тымныыта); температура воздуха салгын температурата; 2. температура (киһи этин итиитэ); измерить больному температуру ыарыһах температуратын кэмнээ.

1. проверь
   2.побуд. от тургуй= 1) измерять глубину чего-л.; күөлү тургут = измерить глубину озера; 2) перен. измерять, испытывать, проверять глубину чего-л.; өйүн тургут = испытать глубину чьего-л. ума; билиитин тургут= проверить глубину чьих-либо знаний.

измерять, мерить пядями.

мерить, измерять; хардыылаан кэмнээ = мерить что-л. шагами.

аат.
1. Уһун синньигэс мас. ☉ Длинная палка, шест
Муҥханы сүүрбэ-отут ураҕаска тиирэллэр уонна бигэ буоллун диэн тирбэҕэнэн таарбайаллар. Далан
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
Ууга түспүт киһиэхэ Ураҕас уунан биэрбитиҥ Хаһан эрэ эйиэхэ Хараап буолан эргиллиэ. Айталын
Ураҕас төбөтүгэр хааһах ыйаммыт үһү (тааб.: куйуур). УН ТЭ
2. кэпс. Оҕус сыарҕатын олгуобуйата, арал. ☉ Оглобли бычьих саней, импровизированные оглобли
Көлүллүбүт уонча оҕус, хачыалга эргийэр курдук, тула эргийэн, маҥан бурҕалдьылара, ураҕастара кылбаҥныы түстүлэр. Бэс Дьарааһын
Аны Ерзалаах Милка, сыарҕа икки ураҕаһын курдук, тэбис-тэҥҥэ эккирэттилэр, ырааска куобах ордук чэпчэкитик сүүрдэ. Л. Толстой (тылб.)
♦ Муус ураҕаһынан үүр көр муус. Аһыы олорон, Эхов тоҕо кинини Маайа аҕата муус ураҕаһынан үүрбүтүн ыйыталаһар. Н. Якутскай
— Аны кыратык да үлэҕэр хойутуоҥ, айаҕыҥ кыра да арыгы сыттаах буолуо, олох туох да кэпсэтиитэ суох үлэҕиттэн муус ураҕаһынан үүрүөм! «Кыым». Ураҕас тиийбэт (тургуйбат, тургуппат) уйгу — дэлэй, баай-талым олох. ☉ Богатая раздольная жизнь (букв. богатство, измерить которое не хватит шеста)
Улуу дайдым үрдүнэн Ураҕас тиийбэт уһун уйгута Олохтоннун, оҕолоор! Саха нар. ыр. II
Ураҕас тургуйбат уйгутун Оҥорсо сырыттаххына, Сах быһылаана Сатыылаан түспүтэ. Р. Баҕатаайыскай
Ураҕас тургуппат уйгутун айарга, Уһун дьикти уураах ылылынна. С. Васильев. Ураҕас тосторунан — олус элбэх. ☉ В огромном количестве (букв. палка ломается, не удержав)
Ураҕас тосторунан Ынах сүөһүнү Үрбэлээн үүрэммит, Үүтүнэнаһынан аһааммыт Үөрүү-көтүү буолла. Тоҥ Суорун. Ураҕаһынан ууну суруйбут курдук — олоҕо суох, киһи иилэн ылара суох. ☉ соотв. вилами на воде (по воде) писано (букв. словно по воде шестом провести). Ураҕаһынан ууну суруйбут курдук кэпсээннээх киһи. Уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт — кэччэгэй, кэрээки. ☉ Жадина, жмот. Чоочо баай курдук уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт киһи эбит
◊ Биттэх ураҕас (мас) көр биттэх
Күрүө иһигэр кууруссалар утуйаары хооҕурҕаһаллар, утуйар биттэх ураҕастарыгар, олбу-солбу көтөн тахсан лаглас гына түһэллэр. Л. Попов
др.-тюрк. сырух, тюрк. сыра, шурук, монг. урга

1. сыһ.
2. Туорамаары, устатынан уонна туоратынан (хол., кээмэйдээ). ☉ Вдоль и поперёк, по длине и ширине (напр., измерить)
   Ааҕыытын бүтэрээт, күөх солко былаатынан сүүһүн көлөһүнүн уһаты-туора соттумахтыыр. Күннүк Уурастыырап
   Муус, хас да сиринэн хайытталанан, уһатытуора хайыта барда. П. Филиппов
   Дьөгүөрдээх алаас нэлэһийэ сытар киэҥ уорҕатын уһаты-туора тардан, мээрэйдээбитинэн, аахпытынан, сурукка киллэрбитинэн бардылар. А. Бэрияк
3. Киэҥ сиринэн, араас сирдэринэн (сырыт). ☉ Повсюду, везде (напр., бывать)
   Саха Сирин киэбэ-киэлитэ биллибэт киэҥ дойдутун уһаты-туора айаннаабыт киһи. Амма Аччыгыйа
   Чорооноп Саха Сирин үгүс оройуоннарын уһаты-туора сыыйталаабыта. Г. Угаров
   Поповтар кэргэттэрэ бэйэлэрин төрөөбүт сирдэриттэн ханна да ырааппатахтар, уһаты-туора сылдьыбатахтар. А. Олбинскай
4. даҕ. суолт. Ылыныллыбыт сиэримайгыны кэһэр, сүөргү (хол., быһыымайгы). ☉ Нарушающий общепринятые правила, предосудительный (напр., о поведении)
   Онон уһаты-туора, олуона быһыы-майгы адьас тахсыа суохтаах. С. Никифоров
   Куорат көрүн-нарын эккирэтиһэн киирбит сорох ыччат улдьаарар уһаты-туора түбэлтэлэрэ тахсыталыыллар. И. Алексеев
   ♦ Уһаты-туора тутун — 1) сиэри таһынан буол, олуона быһыыны оҥор (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ соотв. вести себя неприлично
   Киһи быһыытынан киэҥ-холку, уһаты-туора туттубат идэлээх, сэмэй, чиэһинэй, биир кэм сырдыгынан сыдьаайа сылдьар үтүөкэннээх табаарыс, эрэллээх доҕор этэ. С. Данилов
   «Чомпоойоптооххо олус уһаты-туора туттаайаҕын», — диэн кинини Петровскай сэрэппитин эмиэ өйдөөн кэллэ. Л. Попов
   Кини хаһан да тоттугурҕаан, уһаты-туора туттубатаҕа, биирдэ да сүөргү, куһаҕан тылы эппэтэҕэ. С. Никифоров; 2) кэпс. — бэйэҥ билэргинэн, көҥүл айбардаа, оннук дьаһай. ☉ Вести себя как вздумается, как захочется, своевольничать
   Тойонум эппиэттээх эбээһинэстэри сүктэрэр буолан эрэр, онон үбү-аһы ыраах сылдьан бэйэм билэрбинэн көҥүл ылар-биэрэр бырааптаныам, уһаты-туора туттар кыахтаныам. Болот Боотур
   Ханнык да түбэлтэҕэ тимири кэмчилээһин былааныттан ураты итини уһатытуора туттуу таһаарыллыа суохтаах. «Кыым». Уһаты-туора хаамп (сырыт) кэпс. — ылыныллыбыт сиэри-майгыны кэс, сыала-соруга суох, улдьаа сырыт. ☉ Выйти за рамки приличия, выйти из рамок допустимого
   Эн этэргиттэн биирдэ уһаты-туора хаамыам суоҕа. Суорун Омоллоон
   Дьон оннооҕор буолуоҕу уһаты-туора хаамаллар, баҕар биллибэккэ хаалыа. Т. Находкина
   Киинэттэн ураты ханна да уһаты-туора сылдьыбатах, наар үөрэҕэр эрэ кыһаллыбыт. ӨӨ ДДьДТ