нареч. внутрь, вглубь (забивать, заколачивать); сүгэни маска батары оҕус = всадить топор в дерево; тоһоҕону эркиҥҥэ батары саай = забить гвоздь в стену.

дьүһ. туохт.
1. Чинэччи тутун. ☉ Вытянуться, откинуться назад всем телом
Киһим киэбирэн кинтэйбит. — Эппилиэккит сараланан, …… Кирилиэскэ кинтэйиэххит. Суорун Омоллоон
2. көсп. Иэҕиллэн муҥура суох бара тур. ☉ Раскинуться вширь и вглубь до бесконечности
Халлаан киэҥ киэлитэ муҥура суох кинтэйэр. — Араҕас маҥан халлаан …… кинтэйэн-киэбирэн үөскүүр. П. Ядрихинскай

сыһ. Тугу эмэ кимиһиннэри, оҥхоччу (оҕус, саай, баттаа). ☉ Так, чтобы вогнулось, вмялось, продавилось вглубь
Бэнсиин бааҕын хабарҕата быыһылаан тэстэр гына хайаҕастанан хомуру барбыт. П. Аввакумов
[Талкыга] баттык мас төрдүн диэки орто тириини үөһэттэн хомуру баттыыр гына эмиэ тиистээх буолар. АНП ССХТ

туохт. Харах олоҕор иһирдьэ түс, төгүрүйэн таҕыс (хараҕы этэргэ — хол., сылайыыттан). ☉ Ввалиться вглубь и округлиться (о глазах — напр., от усталости)
Игнат, кэргэнин диэки хайыһаат, күллэ: «Эн хайыы үйэҕэ куттанан, харахтарыҥ мэкчиргэ киэнин курдук чэҥэрийбиттэр». ЭКС ТБТ
Ыспыраанньык кутуйахха ыстанар куоскалыы ойон турда, хараҕа сиэмэхтии, адьырҕатык чэҥэрийдэ. «ХС»
Попов, сэниэтэ эстэн, гимнастёркатын тэллэҕинэн илиитин кытаанахтык тутан олорор. Сирэйэ хараарбыт, хараҕа чэҥэрийэн хаалбыт. В. Быков (тылб.)

сыһ.
1. Туох эрэ наһаа улахана суох иһирдьэ тимирчи киирэн чөҥөрүйэрин курдук. ☉ Так, чтобы зияло, уходя вглубь (обычно о каком-л. круглом отверстии); глубоко посаженными глазами (смотреть)
О, сааскы хочо барахсан, төһө да сэрии уот уллуҥаҕа тоҕо кэстэр, чөҥөрүччү бааһыртар, онон-манан бүтүн кырса чэлгийбитэ үчүгэйин! Суорун Омоллоон
Арай Луха, модун харыларын быар куустубутунан, үтүөкэн удаҕан дьахтартан хараҕын араарбакка чөҥөрүччү көрөн, дьиппинийэн олорор. Амма Аччыгыйа
[Дүлүҥмүн] бэрт эрэйинэн чөҥөрүччү уотунан сиэттим. Д. Дефо (тылб.)

дьүһ. туохт.
1. Бүтэр түгэҕэ суох киирэн бара тур (халлаан туһунан). ☉ Уходить в безграничную даль, вглубь (о небе)
Хаарыс солко халлаан кимирийэр далайа Харах далыгар киирбэттик дириҥээбитэ. Р. Баҕатаайыскай
2. Симиллибит курдук модьу көрүҥнэн. ☉ Быть плотным, крепко сбитым
[Хардаҥ эһэ] Кэлин өттө үрдүктүҥү, Кимирийбит киппэ күөннээх. Күннүк Уурастыырап
3. көсп. Иҥсэлээхтик, олус баҕаран туран, аһаа-сиэ. ☉ Есть с жадностью, с большим аппетитом
Ньукуус өтөрүнэн аһаабатах амтаннаах аһын хайгыы-хайгыы, харса суох кимирийэр. Н. Лугинов
4. көсп. Күүскэ охсуолаа, кырбаа. ☉ Ударять, бить сильно
Сирэйин сыттыгынан саба баттаан баран, дэлби кырбаан, кимирийэн биэрбиттэр. «Чолбон»
Миигин кимирийбитиҥ курдук, кими баҕарар үлтү түнэлээн биэрэр буол. Н. Гоголь (тылб.)

сыһ.
1. Туох эмэ иһигэр (тимирдэ) супту, өтөрү (саай, оҕус, баттаа уо. д. а.). ☉ Внутрь, вглубь (ударить, воткнуть, вдавить)
Били кини муус кыралыыр килиин сүгэтэ манна кэлэн, дүлүҥҥэ батары охсуллан турар эбит. Эрилик Эристиин
Биһиги ирбэт тоҥ уорҕатыгар диэри тимирбетон сыбаайалары батары саайан киллэрдибит. Н. Лугинов. Лида уһун чомпойдоох кыраабылын сиргэ батары анньан баран эргичиҥнэтэр. А. Федоров
△ Туохха эмэ улаханнык батылла, тимирчи (түс, хаамп уо. д. а.). ☉ (Погружаясь) во что-л., в глубину чего-л. (застревать и т. д.)
Чөркөйүм төбөтүн оройунан дулҕа сиэлигэр батары түһэн, хамсаабакка сытара. Далан
Мин хаарга батары түһэн хааллым. Н. Тарабукин (тылб.)
2. көсп. Кытаанахтык, дьөлө (көр). ☉ Пристально, пронзительно (смотреть)
Макаар кылааска киирбитигэр Ньукуус …… кинини хатыылаах баҕайытык батары көрдө. Дьүөгэ Ааныстыырап
Биир эдэр уол мааҕыттан миигин батары көрөр да көрөр. Н. Лугинов
3. кэпс. Кистээбэккэ, аһаҕастык (санааҕын эт). ☉ Прямо, открыто (высказать что-л.)
Баһылай маладьыас – кини ис санаатын хаһан да кистээбэт, үчүгэйи-куһаҕаны көрбүтүн батары этэр. П. Ойуунускай
Сатаммат буоллаҕына, эн: «Аны кэлимэ», – диэн батары этиэххин. Д. Таас

I
сыһ.
1. Ыпсары, иһирдьэ кимистэн киирэр курдук (хол., тутун — уос туһунан). ☉ Поджав (напр., губы)
Чараас уостарын ньимиччи туттан, кэтирии мыччырыстыбыт көтөх сирэйэ сырдыы мичээрдээбит. Амма Аччыгыйа
Арсен кытархай хааннаах уоһун өһөстүк ньимиччи тутунна уонна кыыска утары хаамта. А. Фёдоров
Аана тылын таһааран иһэн, айаҕын ньимиччи тутунна. М. Доҕордуурап
2. Батары, иһирдьэ киирэр гына (хол., түс, ас). ☉ Вглубь, внутрь чего-л. (напр., воткнуть, провалиться)
Хахыйахтарын тэллэҕин, уу хоннун диэн, тутум кэриҥэ ньимиччи түһэрэн олордон кэбистилэр. У. Нуолур
Аппанаас [ураҕаһын] арҕах айаҕын иһин диэки ньимиччи анньан истэҕинэ, иһиттэн киһи куйахата күүрүөххэ айылаах дириҥ улаҕалаах ырдьыгынааһын дьириһийдэ. Я. Семёнов
Лев Львович …… кэккэлэһэ турар кириэһилэ олоппоско ньимиччи түспүт. Айысхаана
△ Улаханнык хомулларын курдук. ☉ Так, чтобы образовалась вмятина (ударить)
Таас ньимиччи охсуллуутугар, хаспахха батан киирбэккэ, хабырыллан хаалла. Т. Сметанин
3. Ыпсары, ыга сыһыары. ☉ Плотно, впритык (закрыть)
Ньимиччи сабыллыбыт тирии бүрүөһүннээх аан аһылынна. В. Титов
Сааскы күн кытархайдыҥы сардаҥата ньимиччи тардыллыбыт бадьаархай ойуулаах халыҥ түннүк сабыытын курдат дьиэ иһин өлбөөркөйдүк сырдатар. Г. Колесов
II
ньимси 1 диэн курдук
Уйаара-кэйээрэ биллибэт дуолан тайҕаны тугу да ордорбокко хаар ньимиччи түспүтэ. В. Яковлев
Үрдүк Ходуһа уута ходуһаны бүтүннүүтүн ньимиччи ылар. «ХС»

I
туохт. Тугу эмэ үүтүнэн тумалаа, үүттэ кутан биэр (хол., иһэр чэйи). ☉ Заправлять, забеливать что-л. молоком (напр., чай)
Ууга кирпииччэ чэйи кутаҥҥын, Халбыйбыт үүтүнэн үүттээҥҥит, Көмүрүө саахарынан саахардаан Дьаарыҥса бурдук лэппиэскэтинэн, Остолобуой арыгынан аһатыҥ. Саха фольк. Ээ, мин чэй хойуутун таптыыбын, сүөгэй чөчөгөйүнэн үүттээн иһээччибин. М. Доҕордуурап
II
туохт.
1. Тугу эмэ дьөлөн, дьөлө хаһан хайаҕаста оҥор. ☉ Делать дыру, отверстие в чём-л.
Саһааннаах чүүччүтүн ылан үүттээбитинэн барда. Эрилик Эристиин
Улахан маастарыстыбаны дьон тааһы чочуйууга ситиспиттэрэ: сэттэ тыһыынча кэриҥэ сыл анараа өттүгэр тааһы үүттүүргэ, кырыылыырга үөрэммиттэрэ. КФП БАаДИ
Остуолба бүтэйи бадарааннаах сиргэ балтыһах маһы үүттээн, онно туруораллар. ПАЕ ОС
2. Сири дьөлө хас (сир алын араҥаларыгар сиртэн хостонор туох туһалаах баай баарын билээри, булаары). ☉ Бурить землю вглубь (в поисках полезных ископаемых)
Бу диабаз таас хайаны бурильщиктар тобулу үүттээбиттэрин кэннэ, взрывниктар кэлэн үлтү сууһараллар эбит. Суорун Омоллоон
Буровой массыыналар таас чох кэлимсэтин, Дьөлө үүттээн, кыымнаах кыырпаҕынан бурҕайаллар. Л. Попов
Хайаҕа коронкалар буруолуу-буруолуу дьилэй дэриэспэни дьөлө ытыйан үүттүүллэрэ. М. Доҕордуурап
3. көсп. Кими эмэ тобулу, дьөлө көр. ☉ Сверлить кого-л. взглядом
Биирдэ көрө түспүтэ эмээхсин сытыы харахтарынан уолу тобулу үүттээн олорор эбит. «ХС»

туохт.
1. Айаххынан салгыны күүскэ тыынан ыл. ☉ Втянуть воздух в себя через рот, вдохнуть, сделать вдох ртом
Сымнаҕас окко тиэлийдэ, ахтылҕаннаах сирин илиитинэн имэрийдэ, от-мас сытын түөһүн муҥунан эҕирийдэ. И. Данилов
Кини сөрүүн салгыны түөһүн муҥунан эҕирийэн чэпчииргэ, дьэгдьийэргэ дылы буолла. П. Филиппов
Николай Семёнович кэбиниэтиттэн тахсаат, салгыны күүскэ эҕирийдэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. көсп. Дьалкыҥнаан, күүскэ балкыырданан үөс диэки илт, илдьэ бар (хол., өрүс долгуна). ☉ Затянуть вглубь, унести течением в воде
Кинини [байыаһы] өрүс баараҕай баппаҕайдарынан кууһан ылан, үөһүн диэки эҕирийэн кэбиспитэ. Софр. Данилов
Кэннибиттэн халҕаһа долгун кэлэн, атахпын өрө күөрэтэн, тааска сиспинэн тиэрэ быраҕар, онтон иһирдьэ муораҕа эҕирийэн киллэрэр. Н. Якутскай
Дьахтары муора иһирдьэ эҕирийэн ылла. Н. Габышев
♦ Үрдэр антах, өҕүрүйдэр (эҕирийдэр) бэттэх көр өҕүрүй
Кинилэргэ үрдэр антах, эҕирийдэр бэттэх, биһиэхэ — кур төҥүргэс. С. Федотов. Эҕирийиэх икки ардыгар — олус түргэнник. ☉ соотв. в мгновение ока
Киһим тугу да хардарбата, эҕирийиэх икки ардыгар тохтуу түһэн, мин диэки кылап гына көрө-көрө, сүүһүгэр бычыгыраабыт көлөһүнүн туора-маары соттумахтаата. И. Никифоров
Эҕирийиэх икки ардыгар …… өйүн сүтэрэн ылбыта. «Кыым»
Эҕирийиэх түгэнигэр (түгэнэ) — эҕирийиэх икки ардыгар диэн курдук. Эҕирийиэх түгэнэ мотуоркабыт уунан туолла. Н. Абыйчанин
Эҕирийиэх түгэнигэр төбөтүгэр урукку умнуллубат күннэр күлүмнэһэн аастылар. «ХС»
<Этэн баран> эҕирийиэх иннинэ (бэтэрээ өттүнэ) көр эт I. Этэн баран Эҕирийиэх иннинэ, Суос-соҕотохто тыас тыаһа Сур гына түстэ. П. Ойуунускай
Эҕирийиэх иннинэ Чурумчуку сордооҕу Тууйа, бобо тутаннар, Чороччу тула сыаптаатылар. Эллэй
[Чыычаах] Этэн баран Эҕирийиэх Бэтэрээ өттүнэ Элэс гынан, Мүччү түһэн көппүтэ. Суорун Омоллоон
ср. кирг. эҥирэй ‘иметь раздутые ноздри (о человеке); петушиться’