нареч. кругом; иилии эргий = обойти, объехать кругом; илин арҕаа диэккиттэн куораты иилии хайа курдуур с востока и запада город опоясали горы.

навешивать, накидывать, набрасывать; быаны тоһоҕоҕо иил = накинуть верёвку на гвоздь; ат көнтөһүн сэргэҕэ иилэ бырах = накинуть повод коня на коновязь; тиэрбэһиттэн көхөҕө иил = повесить что-л. на крюк за кольцо; иилэн ыл = а) зацепить чём-л.; б) перен. находить что-л. полезное в чём-л., извлекать пользу из чего-л.;. киһи мантан тугу да иилэн ылыа суох из этого ничего путного не выйдет (говорится о чём-л. безнадёжно испорченном или совершенно непонятном) # иилэ хабан ыл = прям., перен. подхватить что-л., ухватиться за что-л.; доҕоро эппитин иилэ хабан ылла он сразу подхватил сказанное его приятелем.

придавать определённую форму, очертания чему-л.

1) приделывать к чему-л. обруч,, обод, ободок; 2) окружать, окаймлять; бөһүөлэги тула хайа иилиир посёлок окружают горы.

сыһ. Тугу эмэ эргийэ, төгүрүйэ. ☉ Кругом, вокруг
Түһүлгэни иилии, киэҥ сиринэн тайаан, дьону төгүрүччү олордоллор. Күннүк Уурастыырап
Биһиги күөлү иилии эргийэн көрөр санаалаахпыт. Н. Якутскай
Улуу хайалар уһун куйаар уорҕалаах хочолору иилии түһэн сыталлар. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ ыйаа. ☉ Навешивать, накидывать что-л. на что-л. Чаанньыгын оллооҥҥо ииллэ. Амма Аччыгыйа
Үрүҥ ситии быалаах, сиэллээх төгүрүк туоһу уолун моонньугар иилэр. И. Гоголев
Хаҥас санныгар ыстыыктаах сааны иилэ сылдьар харабылга тиийдилэр. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ туохха эмэ иҥиннэр, хатаа. ☉ Прицеплять, прикалывать что-л. к чему-л.
Кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
♦ <Киһи> иилэн ылар (ылбат) - кэрэхсэнэр, киһи болҕомтотун тардар (кэрэхсэммэт, киһи болҕомтотун тарпат). ☉ Достойный (недостойный) внимания
Эһэлэрэ Налбыһах икки уолтан, биллэн турар, Улаханын ордорор, Оччугуйун иилэн ылбат. Күннүк Уурастыырап
Өскөтүн дьиҥнээхтик бэрэбиэркэлиир буоллар, кинилэртэн киһи иилэн ылар таныктаах устудьуона аҕыйаҕа чуолкай. Н. Лугинов
Эн албан аатыҥ дьэ үрдээтэ, кырдьаҕастар олус даа үөрдүлэр, эн бу курдук буолбатаҕыҥ буоллар, Дэдээһэп кулуба эйигин киһи диэн иилэн ылыа этэ дуо. Эрилик Эристиин
Уус тылынан, кэрэ хоһоонунан оҥоһуллубут буолан, син киһи иилэн ылар, иһиллии түһэр ырыата буола сылдьар. Эрилик Эристиин. Иилэн ылбат гына - букатын туһата суох гына, бүттэтэ суох. ☉ Совсем, совершенно, вконец (характеризует состояние предмета, пришедшего в полную негодность, ставшего бесполезным)
Таҥаһын бастыҥын Киһиттэн кистээн, Көппөххө көммүтэ, Сиргэ тэпсибитэ - Иилэн ылбат гына Ибилитэ сытыйан, Тохтон хаалбыта. А. Софронов. Иилэ хабан ыл - ким эмэ хайа-үйэ оҥорбутун, саҥарбытын өйөө, салҕаа, туһан. ☉ Поддержать, подхватить сделанное или сказанное кем-л., воспользоваться тем, что сделано другим
Бастыҥ опыты иилэ хабан ылар биһиги эбээһинэспит. Доҕоро эппитин иилэ хабан ылла.  - Кырдьык, чаҕылхай сулус! - Ларьяна эмиэ хантайда. - Эн биһикки биир сулуһу сөбүлүүр эбиппит дии, - Григорий иилэ хабан ылла. Р. Баҕатаайыскай
△ Ким эмэ саҕалаабыт ырыатын ыллаһан бар. ☉ Начать подпевать, подхватывать чье-л. пение. И. Степанов «Хайыһары» саҕалыырын кытта остуолга олорооччулар иилэ хабан ыллылар. Киһи (ыт) иилэн ылбатынан - 1) наһаа быдьардык, киһи кулгааҕар баппаттык (үөх, ыыстаа). ☉ Скверно, мерзко, непристойно (ругаться)
Улахан уолаттар Инилэрин иилэн ылбатынан Илдьи этэн Кыйдаан кэбистилэр. А. Софронов
Ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Күндэ
Киһи иилэн ылбатынан, Эдьиэйэни Сөдүөккэ сыбыс-сымыйанан күтүрүү-күтүрүү үөхпүтэ-мөхпүтэ. Н. Босиков; 2) содурдук, кэрээнэ суохтук (быһыылан). ☉ Распутно, развратно, нахально (вести себя, поступать)
Биирдэ ол Соловьев хаайыыга сытар дьахталларга киирэн киһи иилэн ылбатынан дьаабыламмыт. П. Филиппов
тюрк. ил

туохт.
1. Туохха эмэ төгүрүк кылдьыыта оҥор. ☉ Приделывать к чему-л. обруч, обод, ободок
Ийэм миигин бигии-бигии, Аҕам тымтай иилиииилии Аан маҥнай биһирээн-таптаан Бу тыллары саҥарбыттар. Баал Хабырыыс
2. Тугу эмэ төгүрүктээ, тулалаа, эргий. ☉ Окружать, окаймлять что-л. Алексей Максимович дакылааттыы турдаҕына бүтүн аан дойду хаһыаттарын репортердара иилээн тураннар, кини дьүһүнүн устубутунан бардылар. П. Ойуунускай
Муҥур үрүйэни түгэҕэ биллибэт халыҥ тыа иилээн турар. Амма Аччыгыйа. Геннадий иилээн турар күөх тыаны эргиччи көрдө. А. Федоров

туохт.
1. Чопчулаа, бэрээдэктээ, биир сүрүн хайысхалаа. ☉ Придавать определенную форму, очертание чему-л., упорядочивать что-л. Билгэһит даҕаны иилээн-саҕалаан билгэлээбэтэх уратылаах тымныы кыһына быйыл саба сатыылаабыта. В. Яковлев
Аны туран уһуннук эн-мин дэһэн сылдьыбыт буоллаххына хантан иилээн-саҕалаан, хайдах сүрүннээх суруйуоххун тобулбакка эрэйдэнэллэрин туһунан улахан суруйааччылар билиниилэрэ эмиэ баар. ФЕВ УТУ
2. көсп. Тугу эмэ дьаһай, салай. ☉ Управлять, руководить, править
Үөрэппит оҕолорум билигин, киһиргии таарыйа эттэхпинэ, биһиги оройуоммут чиэппэрин үлэтин-хамнаһын иилээн-саҕалаан олороллор. Н. Кондаков
Бу үлүгэр улахан хаһаайыстыбаны иилээн-саҕалаан олорор киһи барытыгар ханан бириэмэ булан сылдьыаҕай, итини баҕас таах айдаараллар. «Кыым»
Өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник биллибит отчуттар бэйэ-бэйэлэрин уруккуттан билсэллэр, убаастаһаллар уонна сыл ахсын куоталаһыыны иккиэн көҕүлээн, иилээнсаҕалаан ыыталлар. «ЭК»

v. to hang, fasten, hook on; иилиһин= v. to become entangled