I
самнай диэн курдук. Самнастыбыт эргэ балаҕан
II
самын диэн курдук
Эдэр саас чаҕылын билбэккэ Ииннэниэм диэбэппин, доҕоччуок, Самнаабыт санаабын эппэккэ Самнастыам диэбэппин мин ончу. П. Тулааһынап

1. эргэр. Ампаарга хаалын (өйүнэн ыалдьыбыт киһи туһунан). ☉ Быть заточенным в амбар (вследствие сумасшествия — в старину).
2. көсп., кэпс. Өлөн хаал, өл. ☉ Умереть
   [Быыпсай ойоҕо:] Аньыыны быһа эттэххэ, эмээхсин бэйэтэ да ампаарданнар, киһи санаата арыый нус буолуо этэ. Суорун Омоллоон
   Ийэм ииннэнэн, аҕам ампаарданан, Кимҥэ бэһирэн кэлиэм этэй?! Баал Хабырыыс

даҕ., фольк. Куһаҕан дьайыылаах, суорума суоллаах. ☉ Плохо воздействующий, влияющий на когочто-л., имеющий дурные последствия
Мин кэбэлкэй Ииннэммитим буоллар, Иккитинэн ордук буолуох этэ: Ити айылаах иитимньилиин Эстиэ суох этибит! Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол дойдуга …… Киирбит киһи барыта Эргийбэккэ мэлийбит, …… Кэтит илдьиркэйдээх Кэлтэгэй кэскиллээх Кэбэлкэй сирэ үһү! Күннүк Уурастыырап

аат.
1. Туох эмэ көҥүллэммэти, сатамматы оҥорбутун иһин буруйдааһын, буруйдаан ситиһии. ☉ Наказание, расплата
Алҕаһаан, сахалыы саҥаран кэбиһии бэрт элбэх. Ол иэстэбилэ судургу. Буруйдаах киһи төҥкөйөн биэрэр... Күннээҕи дьуһуурунай оройго охсор. Амма Аччыгыйа
Бу орто дойдуга ханнык да сыыһа-халты быһыы иэстэбилэ суох хаалбат. Софр. Данилов
Зачеттары кини кыайбат буолбатах, урукку итэҕэс-быһаҕас сылдьыбытын иэстэбилэ күөрэйэн тахсан иэдэтэр. Н. Лугинов
2. Алдьархайы, иэдээни, өлүүнү таһаарбытын иһин ыардык ситиһии. ☉ Месть, кара за преступление, совершенное зло
Иэстэбилэ суох Ииннэммэт киһи буолуом, Төлөбүрэ суох Түҥнэстибэт киһи буолуом. П. Ойуунускай
Ньиэмэстэр бэйэлэрин төрүт сирдэригэр суостаах иэстэбил ыар-дьааһын тиҥилэҕэ үктэммитэ. П. Егоров
Туолла бүгүн күүппүт чааспыт, Туругурдун иэстэбил, Хинган арҕаһыгар саспыт Киҥ-хаан өстөөх эстиэхтин! А. Абаҕыыныскай

I
даҕ.
1. Улгум уонна түргэн сырыылаах, эрчимнээх айаннаах (үксүгэр мииниллэр, көлүллэр көлө туһунан). ☉ Быстрый, ходкий (обычно о скоте в упряжке или под седлом)
Ханна эрэ аллаах ат сыарҕата сырылыыр. Амма Аччыгыйа
Аллаах баҕайы кунан сүүрүү быластаах айаннаан чөрөкөччүйэн истэ. Болот Боотур
Оҕус сүрдээх аллаах, ону ааһан дьоруо этэ. И. Никифоров
△ Айанныырга куруук бэлэм, түргэн сырыылаах (массыына, техника туһунан); түргэн сырыылаах, сыыдам (хол., тыы, оҥочо). ☉ Вполне исправный, на ходу; быстроходный (о технике); ходкий (напр., о лодке)
Ахпат аллаах тимир хамбаайыным, Ийэ сирим нүөл дьылын баайын, Көмүс туораах гынан хомуй! И. Чаҕылҕан
Хаамыҥ сатыы, Көтүтүҥ чаҕылҕанныы Аллаах автонан, Айаннааҥ элэмэс атынан Боккуоп кыымын саҕан! П. Тобуруокап
Биһи аллаах «газикпыт» Дьуохар тэбэр дьулханнаах, Оттон тыйыс суоппарбыт Лаама курдук тулуурдаах. С. Данилов
Матасыыкыллар аллаах баҕайытык бирдьигинэһэ түстүлэр. П. Аввакумов
Арыт хайдах эрэ эрэһэ долгуннары үрдүнэн аллаах тыынан устан долгулдьутан иһэр курдук сананар. Амма Аччыгыйа
2. Сүрэхтээх, хоһуун уонна улгум (үлэһит киһи туһунан). ☉ Проворный, расторопный; быстро, с готовностью делающий что-л. Аһыырга аллаах, үлэҕэ көлөөк (өс ном.)
Аатын да ааттаппат бэрт аллаах киһи буолла эбээт. Г. Нынныров. Аллаах соҕустук Дьааһыктарын аста, Хапсаҕай соҕустук Хардарыаптарын халыгыратта. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Сылбырҕа, түргэн; сытыы, тэһии. ☉ Быстрый, спорый; бойкий
Оттон оҕолор хаары, мууһу күүтэллэр,— Хаҥыл хаҥкы, аллаах хайыһар кэтээри. К. Кулиев (тылб.)
Кини курдук истигэн, аллаах бөрүөлээҕи булбатаҕым. «Кыым»
Биһиги дуона суохтан күлсэргэ аллаахпыт, оттон тугу эмэ тобулан этэргэ ньуулбут. У. Нуолур
△ кэпс. Түргэнник оргуйар, аһы түргэнник буһарар (иһит туһунан). ☉ Быстро кипящий, скороварящий (о посуде). Аллаах чаанньык
□ Оргуйан барда аллаах, Тордоҕурбут солуурчах. И. Гоголев
II
аат эб., эргэр.
1. Кыратытан, сэнээн сыһыаннаһыыны көрдөрөр (түспүт эбэтэр сыстар тылын сыһыарыытын үгүстүк ылар). ☉ Передает слабовыраженное пренебрежительно-уничижительное отношение говорящего (часто принимает на себя аффиксы слова, к-рое опущено или к которому эта частица примыкает)
Алыс антах дайдылаах Аччыгый омук аллаахтары, Ат гынан миинээри, Аһыммыта буолбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Маны истэн баран Буура Дохсун бэркэ уордайда: «Бу тугу-тугу саҥарар аллааҕый?» ПЭК ОНЛЯ I
Арыгычаан аллаах аатырыан, Буоккачаан богдочоон сураҕырыан сураҕырбыт. Саха нар. ыр. II
2. Этиллэр предмеккэ саҥарааччы, салла соҕус буолан баран, иһигэр соччо сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает несколько почтительное, но скрытое неодобрительное отношение говорящего к предмету речи
Амтаннаах астарын арыгы аллааҕы аҕала оҕустулар. А. Софронов
Иккиттэн биирдэспит Ииннэнэ илигинэ Арахсыспат аллаахтар Алтыстахпыт буолуо. П. Ойуунускай
Харам аллаах бахсырыйан, Маҥалайа туолбата, Барыҥныырын бараан баран, Тугу сиирин булбата. И. Чаҕылҕан
◊ Маҥай (маҥайкаан) аллаах баара — сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное отношение говорящего
Доҕоттоор, кырдьык даҕаны, бу баранаак, маҥайкаан аллаах баара, үөһэ таһааран хаһаана сытыарбыт эбит дуу, тугуй? Н. Заболоцкай
Мааҕын көрбөт сүөһүлэрим Дьүһүннэрин сүөлүргээммин, Маҥай аллаахтар бааллара, Түүлбэр киирэн эрдэхтэрэ. Күннүк Уурастыырап

сыһ.
1. Ньаҕаччы, быһыытатаһаата уларыйыар диэри; туһаттан тахсыар диэри (сымнаҕас эттик туһунан). ☉ В бесформенную массу, в лепешку (превратиться, разбиться и т. д.)
Бу абааһы кыыһа кийиити ат илдьи тэпсэн өлөрбүт. Саха фольк. Кини кэтэҕин сүгэтигэр ойуун били уоһун бэргэтин илдьи анньан ааспыт быһыылааҕа. Күннүк Уурастыырап
Этэрбэстэрин [оҕолор чалбахха] илдьи кэстэхтэринэ, сорохтор ийэлэрэ ол этэрбэстэрин быатынан иэннэрин таһыйаллара. «ХС»
Бу хорууну быһа ааһар суолу көлөһө илдьи кэспит. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Бытарыйыар диэри, үлтү. ☉ Вдребезги
Сидьиҥ үөн этин Сэнэрээт илдьи тэптэ, Сотолорун уҥуоҕа дьуолка буолла, Харыларын уҥуоҕа хайыр буолла. Саха нар. ыр. III
Бүлүмүөттэр үгүрүөлүү түһэллэрин кытта …… олбуор мастара илдьи кумахтанан түһэллэр. Эрилик Эристиин
3. Тырыта-хайыта (тыыт). ☉ В клочья (разорвать)
Кутуйах илдьи тыыппыт эргэ нэгин курдук. Суорун Омоллоон
Ыт илдьи ыстаабытын курдук тырыттан хаалбыт баккытын алдьаммытынан тобугун тарбыыр. Эрилик Эристиин
△ Быһыта-тырыта, ибилитэ барыах курдук. ☉ Так, что вот-вот разорвется (от сильного ветра - о ткани)
Сотору бырааба үрдүгэр тэлээрбит кыһыл знамя оннугар маҥан былаах ыйанан, тыалга илдьи сахсылла турбута. М. Доҕордуурап
4. Олус күүскэ, күүһүҥ олох эстиэр диэри (сылай). ☉ Чрезвычайно, до смерти (устать)
Күнү-күннүктээн соло булбакка мөхсөн тахсыбыт дьон илдьи сылайбыттара. В. Яковлев
Биир күнү быһа сыҥнаран, Бэттиэмэлээх пиэрмэтигэр Тиийдилэр илдьи сылайан, Ньиччи сытыйан ыччаттар. Ф. Софронов
5. Киһи иилэн ылбат гына, быдьардык, уһуннук (мөх, этис). ☉ Сильно, мерзко (браниться), окончательно, вдрызг (разругаться)
Эрбин кытта илдьи этиһэн Сынньыллар идэлээх, Ыалларбын кытта Ыыстаһар кыдьыктаах Буолуох бэйэм турдаҕа. Саха нар. ыр. II
Улахан уолаттар Инилэрин иилэн ылбатынан Илдьи этэн, Аччыгыйынан аналлаан, Кырбаары гынан, Кыйдаан кэбистилэр. А. Софронов
Дьиэлээх тойон Дьэбин уоһуйда …… Ийэлэрин сэмэлээн, Илдьи мөҕө олордо. С. Васильев
♦ Илдьи сытый кэпс. - өй-санаа, майгы-сигили өттүнэн буорту буол, сатарый. ☉ Морально разлагаться, развращаться
Илдьи сытыйбыт буржуазнай сабыдыаллааһыны утары охсуһуохтаахпыт.  Аһынан-таҥаһынан хааччыналлар, Араһыйаттан, быһыыта, «арахсаары» гыналлар. Ити буолар буортулааһын, Илдьи сытыйбыт омуксуйааһын. С. Васильев. Илдьи сытыйан кэпс. - тугу да туһалааҕы гыммакка, үлэлээбэккэ (сытан, олорон таҕыс). ☉ Совершенно ничего не делая, ничем полезным не занимаясь (лежать, сидеть). Дьиэтигэр илдьи сытыйан сытар. Илдьи тэбис - 1) элбэхтэ сырыт, барытын кэрий. ☉ Исходить вдоль и поперек (какую-л. местность, море и т. д.)
Дэлэҕэ да саха булчуттара Хотугу муустаах акыйаантан Охотскай муораҕа, Чукоткаттан Хоотуҥкаҕа диэри тэнийэн сытар киэҥ куйаардары киэптии хаамыахтара, иһэх гынан илдьи тэпсиэхтэрэ, иҥэн-тоҥон туран тиһэх үрүйэтигэр диэри аат-суол иҥэриэхтэрэ дуо? И. Данилов; 2) өлөр-өһөр, суох оҥор, имири эс. ☉ Уничтожить (полностью, до основания, окончательно)
Эрэттэр, имнэри эһиҥ фашистары, Илдьи тэпсиҥ: сор-муҥ, сэрии уйатын! Т. Сметанин
Эрдэ ииннэммит ийэлэр, аҕалар иһин, Илдьи тэбис фашист сүрэҕин! Т. Сметанин. Илдьи тэбээ кэпс. - омуннуран, тохтообокко, биир тыынынан кэпсээ. ☉ Выложить все сразу, одним залпом, на одном дыхании (напр., все новости)
Ыйытыам эрэ кэрэх, тугу билбиттэрин-көрбүттэрин барытын илдьи тэбээн кэбиһэр адьынаттаахтар. И. Гоголев
ср. орд. илдьи 'много; очень, весьма'

туохт.
1. Саҥа, тыас-уус таһаарбакка чуумпур, таалан хаал (хол., тыас иһиллиирдии). ☉ Перестать шуметь, говорить, затихать, притихнуть; стать неподвижным, замереть (напр., что-л. выжидая)
Эргийэ көтөн, эмиэ тарылаан-барылаан бараарай диэннэр, кинилэр иһиллээн, иһийэн турдулар. Амма Аччыгыйа
Силтэһин атаҕын атаҕар хатыйа ууран, туох да саҥата-иҥэтэ суох иһийэн олордо. Күннүк Уурастыырап
Дурдаҕа олорон баран, иһийэрбин кытта тула өттүм тиллэ түстэ. Далан
Дьон …… икки кулгаахтарын сэгэтэн, күүлэлэригэр туран өссө да туох буоларын иһиллээн иһийбиттэр. П. Аввакумов
2. Ах бар, уурай, тохтоон хаал. ☉ Становиться тише, перестать, прекратиться
Ол [үлэ] эҥсэр тайааннаах тыаһынан Олохпут киэркэйдэр киэркэйэр. Кураанах тыас, кулгаах таһынан Куугунаат, суола суох иһийэр. Р. Баҕатаайыскай
Күөрэгэй ырыата иһийэн, Хонууга сааскы көр эстибит. Эрилик Эристиин
Хонууга, тыаҕа чыычаахтар ырыалара иһийдэ. С. Никифоров
3. Баарыҥ-суоҕуҥ биллибэт-көстүбэт курдук сыт, тур, олор. ☉ Существовать тихо, незаметно, неприметно; жить в тихой, глухой местности
Саха ыаллара биирдии тыымпы, Чөҥөчөк аайы иһийэллэрэ. С. Данилов
Булчут оҕонньорум сиэнэ, көр, ити Төннүбүт дьэ манна геолог буолан, Иһийэн сыппыт түҥкэтэх түөлбэтин Аатырдан эрэр дии сир баайын булан. М. Ефимов
Хайа уонна ким умнуой - үйэлэр тухары иһийэн турбут бүк алаастар, чуумпу сайылыктар салгыннарын сатардыбыт бастакы тыраахтар, массыына кимиэллээх ньиргиэрдэрин. «ХС»
4. Туора киһиэхэ көстүбэт-биллибэт гына сас, кирий. ☉ Укрываться, скрываться, затаиться
Ыал да көрбөт, Ыт да үрбэт Ынырыгар түбэһэн, - Ииппит кыыһын хоспоҕор Иһийиэҕин эмиэ сөптөөх. «ХС»
Сымыыттаары сылдьар ийэ чыркымай кынатын тыаһа сурулаан кэлэн «чолк» гына түһэн баран, лааҥкы мас быыһыгар киирэн, баара-суоҕа биллибэккэ иһийэр. Д. Таас
Сэриигэ ылбыт бааһа сэтэрийэн, сототун уҥуоҕун иһигэр иһийэ сыппыт өстөөх буулдьата дьэ көҥү көтөн тахсан, куһаҕан ыарыыга кубулуйан, оҕонньор атаҕын быстарбыта уонча сыл буолла. В. Иванов
От күөҕэ өҥнөөх аһыҥалар күөх окко иһийбиттэр. В. Бианки (тылб.)
5. Сорох кыыллар тустарынан: кыһыҥҥы уугар утуй (хол., эһэ, дьабарааскы). ☉ Впадать в зимнюю спячку (о некоторых животных, напр., медведе)
Ханнатын билбэтим, дойдубар Эһэлэр иһийэр сирдээхтэр. С. Данилов
Сырҕан эһэ иһийбит Сыгынаҕын анныттан Өрө ыһар чаҕыллаах Үрүҥ көмүс оронно. С. Васильев
Үрүйэ икки силээнин, Толору тыа кыылын киэнин Бастыҥнара бука бары Кэлбиттэр тобус-толору: Арҕаҕар иһийэ илик Аҕам эһэ …… Саталынан булан аһааччы - Саһылыкаан ньылбаарыкы. И. Эртюков
6. көсп. Өл. ☉ Умереть
Иэрийэ кырдьар эрэ кыһалҕатыгар, Ис иһинээҕи Илдьиркэй үөн курдук Ийэ табык дайдым Илгэлээх быйаҥын Испэккэ иһийбиттээҕэр Ити эдэр да сааспар - [Ииннэммитим ордук]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Евлампий аҕабыыт эмискэ уһаан хаалбыт уҥа илиитин муостаҕа тиийэ, былаат курдук, санньыппытынан иһийэн хаалла. Л. Попов
Кытаанах дьылҕатыгар бэринэрин көрдөрөрдүү, илиитин хамсатаат, иһийдэ. Л. Толстой (тылб.)
ср. монг. ичи 'уходить на зимнюю спячку; залегать в нору'

1. аат.
2. Төрөппүт оҕолоох дьахтар. ☉ Мать
   Ийэтэ оҕотун сүүһүттэн эмиэ убураан ылан баран, эргиллэн утуйан барбыта. Суорун Омоллоон
   Ийэтин кыыс эрдэҕинээҕитин курдук, имэрийэн эрэрдии унаарыччы көрбүт саһархай харахтаах, мап-маҥан төгүрүк сирэйдээх, тэтэркэй иҥнээх. Софр. Данилов
   Кини санаатыгар, орто дойду үрдүгэр бу таптыыр ийэтиттэн ордук үчүгэй, аһыныык уонна күүстээх ким да суоҕа. Н. Якутскай
3. Оҕолоох тыһы сүөһү, кыыл, көтөр. ☉ Самка, имеющая детеныша
   Тыы дьигиҥнээбитигэр маатыргыы түстэ [кус оҕолорун] ийэлэрэ. Софр. Данилов
   Тиий да торбосторгун ийэлэриттэн араартаа. М. Доҕордуурап
   Кини [бөрө] хас да сыллааҕыта ийэтин үөрүгэр сылдьан итинник сыттаах кыылларга түбэһэн, бэрт аһы аһаан турардааҕа. Р. Кулаковскай
4. кэпс. Дьиэ үлэтин, кэргэттэрин көрөр-харайар дьахтар. ☉ Женщина, ведущая домашнее хозяйство, хозяйка
   Дьукаахтарбыт ийэлэрэ Настааччыйа, этэр тылын иһитиннэрэ үөрэммит киһи быһыытынан, эрэмньилээхтик күөрэлдьитэн саҥарбыт, томтоҕор хоҥоруулаах, үрдүк уҥуохтаах хатыҥыр эмээхсин. Амма Аччыгыйа. Ыал ийэтэ, түҥтаҥ таҥнаат, аанын аһар. А. Федоров
5. Муҥха ньолбоҕор быһыылаах саппыйа курдук чааһа (үксүгэр тард. ф-ҕа турар: ийэтэ - балык онно муҥха кынаттарыттан үтүрүллэн киирэн, хааттаран мунньуллар). ☉ Средняя часть невода, куда попадает рыба, мотня (часто употр. в ф. принадлежности: ийэтэ)
   Ийэтиттэн сибилигин аҕай сүөкэммит кып-кыһыл лабычааннаах лэчигирэс соболор …… ыраас мууска кутуруктарынан охсуоланан өрүтэ тэйиэккэлии, лаһыччахтыы сыппыттар... А. Бэрияк
   Кумахха, ийэ иһигэр, быластаах сыаҕаан (сыалыһар) баҕайы бөҕүллэҥниир. Н. Габышев
   Арай Урустаан көрбүтэ муҥха ийэтин түгэҕэр, быспыт дүлүҥ курдук, тууччах балык ньолболло сытар эбит. ПН ТОК
6. көсп. Төрөппүт курдук саныыр, тапталлаах, ахтылҕаннаах туох эмэ (ордук манньыйан, ууллан эбэтэр киэн туттан этэргэ). ☉ Что-л. родное, близкое (говорится с особой нежностью или гордостью)
   Кини [күн] айымньылаах сардаҥата бу сир ийэни угуттуур, сырдатар буолан киһи тылынан сатаан хоһуйбат кэрэ мичил дьүһүннээх буолбат дуо, доҕотторуом! Суорун Омоллоон
   Үчүгэйиэн көҥүл сылдьар, бу сир ийэ түөһүгэр көҥүл хаамар, бу ыраас салгынынан көҥүл тыынар! Т. Сметанин
   Кэскил, үлэ, бөҕө эйэ, Киһи аймах таптала Күүрэр, түмсэр киинэ буолла Сэбиэт сирэ - мин ийэм. П. Тобуруокап
7. даҕ. суолт.
8. Оҕолоох, туҥуй буолбатах, урут эмиэ төрөөбүт (тыһы кыыл, сүөһү, көтөр туһунан). ☉ Имеющая детенышей (о самке животных, зверей)
   «Бу эйиэхэ!» - Лев …… бартыбыалыттан мамонт муоһуттан оҥоһуллубут оҕолоох ийэ таба ойуутун ойутан таһааран күөрэччи уунна. Р. Баҕатаайыскай
   Сайын ийэ кус от иһиттэн оҕолорун батыһыннаран киллэртиирин саһан кэтииллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ийэ сүөһү эрээри, аппаҕа төрөппүт. А. Сыромятникова
9. көсп. Төрөөбүт-үөскээбит, кыра эрдэҕиттэн улааппыт (үксүгэр сир-дойду туһунан). ☉ Родной, отчий
   Кини ийэ алааһыттан Арахсаары турбута. Эллэй
   Ийэ тэлгэһэбэр Им имири сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута, Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
   Саха омук дьонуттан Саллар сааскыт тухары Сата буурай махталы, Умнуллубат уруйу ийэ норуотугар, Арассыыйа албан ыччатыгар Иэскит курдук иэйэҥҥит Туттараахтаан тураарыҥ! С. Зверев
10. көсп. Дьиҥнээх, олохтоох (туох эмэ киэбин-таһаатын туһунан: хол., халааннаабыт өрүс уу ылбыт биэрэгэ, боротуохалара киирбэттэр, дьиҥнээх сүнньэ; күөл таһымнаан тахсыбыт сирэ аахсыллыбат, бэйэтин дьиҥнээх хаатын иһинээҕи уута). ☉ Настоящий, собственный (напр., об исконном русле реки, не считая проток и тех мест, к-рые залиты половодьем)
    [Уот кудулу байҕал] Күндүл күөх көхсүгэр Көтөр кынаттаах Көччүйэн үөскээбит, Ийэ киэлитигэр Көмүс хатырыктаах Эгэлгэ балыга Эммэнийэ элбээбит. С. Зверев
11. көсп. Эдэр маһа суох, лиҥкинэс, улахан, сиппит мастаах (тыа туһунан); сиппит, улахан (тиит, хатыҥ туһунан). ☉ Без молодой поросли, из одних взрослых деревьев (лес)
    Ок-сиэ, ким манна бу курдук хара мастаах ийэ тыа үүнэн тахсан күнү-ыйы хаххалаатын диэн анаабыта буолуой? Н. Неустроев
    Ийэ хара тыа иэнинэн сыыйыллан, үөдэнтаһаан буолан, үрэллэн сытарын көрдүлэр. М. Доҕордуурап
    Ийэ толуу тиит куоҕайа Иэрийбэхтии куугунуур. Күннүк Уурастыырап
    Онно быар куустан, ийэ хатыҥ Дьоллоох кыыһа тиийэрбин кэтэһэр. «ХС»
    ♦ Ийэ аата ийэ - кинини (ийэни) киминэн да солбуйбаккын диэн этии. ☉ Мать никем не заменишь, она у нас единственная (букв. мать есть мать)
    Бука, оҕолорбутугар ийэлэрин сүтэрии охсуулаах буолуо... Ханныгын да иһин ийэ аата ийэ буоллаҕа. Далан. Ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм (айыллыбытым) фольк. - дьоһун-мааны холоонноох ийэттэн төрөөбүтүм (төрүппүнэнууспунан эйигиттэн итэҕэһэ суохпун). ☉ Я родился от достойной, почтенной матери (происхождением нисколько не хуже других). Мин да аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм. Саха фольк. Ийэлээтэр ийэм фольк., үрд. - ийэни арбаан, улуутутан, киниэхэ сүгүрүйэн өрө күүрүүлээхтик туһаайан этии. ☉ Торжественно-возвеличивающее обращение к матери, подчеркивающее особое почтение, любовь к ней
    Ийэлээтэр ийэм, аҕалаатар аҕам! Дьэ күн туллара, күһэҥэ быстара буолла, хаарыан сах буолла! Саха фольк. Мин бу балаҕаны булуохпуттан, эбэлээтэр эбэм буолбут, ийэлээтэр ийэм буолбут эн эрэ бааргын. Н. Якутскай
    Ийэтигэр эппэтэх тылын этит - ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат диэн курдук. Ийэтигэр эппэтэх тылын этиттилэр, иннин ыллылар. ТТИГ КХКК. Ийэтин хамыйаҕыттан сыстыбыт - ийэтиттэн куһаҕанын утумнаабыт, ийэтин куһаҕан өттүн баппыт. ☉ Унаследовать от матери ее отрицательные черты, качества. Ийэттэн төрүү сыгынньах - адьас, букатын таҥаһа суох. ☉ соотв. в чем мать родила, в костюме Адама и Евы
    Улаатан, ситэн баран, ол дьахтар мүччү туттаран, тохсунньу ыйга, ийэттэн төрүү сыгынньах күрээн, бу суол устун атахбалай мэнээк сүүрбүт уонна биир суон тиит төрдүгэр, олорбутунан, тоҥон өлбүт. Болот Боотур. Ийэ-хара көлөһүнэ саба түстэ (таҕыста, тоҕунна) - үлэлээн-хамсаан, сылайан-элэйэн улаханнык тириттэ. ☉ Сильно вспотеть, изойти потом
    Эрбантей икки киһи сүгэһэрин сүгэн, ийэ-хара көлөһүнэ тохтон, баар күүһүнэн айаннаан, тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
    [Оҕонньор] ийэ-хара көлөһүнэ саба түстэ, уй-май баран сыттыгар туора сыппахтаата. М. Доҕордуурап
    Уйбаанабына эмээхсин Саха сирин быйаҥнаах буоругар эдэр сааһыттан кырдьыар диэри элбэх ийэ-хара көлөһүнүн тохпута. С. Никифоров
    ◊ Ийэ буор - 1) сир кырсын ылбыт кэннэ кэлэр ыраас, чиҥ араҥа. ☉ Подпочвенный слой; слой земли под дерном; основной слой земли
    Ийэ буоругар диэри хас.  [Манньыаты] Ийэ буор хотун харайан сыттаҕа. И. Гоголев
    Сааһын-үйэтин тухары сытар ийэ буорун булларан баран, тиэтэл муҥунан иинин томточчу буор кутан, көмнөхпүт ол! «ХС»; 2) ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит, улааппыт сирэ (ийэ дойду диэннээҕэр кыараҕастык өйдөнөр: хол., төрөөбүтүөскээбит өтөҕүҥ, алааһыҥ, оройуонуҥ). ☉ Родная сторона, родное пепелище (место, где находится родной дом, - имеет более узкое, чем в ийэ дойду, значение)
    Оо, кэрэтин, баайын, төрөөбүт ийэ буорум! Суорун Омоллоон
    Тэлгэһэттэн тэлэһийэн сырыттахха, Алаастан арахсан сырыттахха, Иитиллибит ийэ буор Эчи ахтылҕаныан! Т. Сметанин
    Ийэ дойду көр дойду. Биһиги биир ийэ дойдулаахпыт - Арассыыйа.  Ийэ дойдуга сылга уонунан тыһыынчалаах түүлээҕи туттараллар. И. Данилов
    Тыйыстыҥы, ол эрээри бэйэҥ туспа кэрэ, дьикти буоллаҕыҥ, мин хоту ийэ дойдум! Н. Заболоцкай
    Ийэ дойдуларын тыатын сытын бэйэлэригэр иҥэрбит оҕолор ханна да сир уларыйыахтара суоҕа. С. Ефремов. Ийэ кут итэҕ. - былыргы саха өйдөбүлүнэн: үс куттан саамай сүрүн кут (дьахтарга айыыһыт ийэ куту иҥэрдэҕинэ оҕо үөскүүр. Киһи өллөҕүнэ анараа дойдуга ийэ кута барар. Өскөтүн оҕону наһаа улаханнык куттаатахха, ийэ кута «тэйэн биэрэр», онон сааһын тухары ыарыһах буолар). ☉ Главная из трех частей души человека (букв. мать-душа; согласно религиозным представлениям якутов, при зачатии ребенка она внедряется божеством Айыысыт в женщину-мать
    Если сильно напугать дитя, то у него ийэ кут «отскакивает», от этого он на всю жизнь становится робким и болезненным. Ийэ кут крадут и мучают злые духи, отчего человек болеет; после смерти человека в загробный мир переходит именно эта часть души). Ийэ буорга Ииннэнэр күммүтүгэр Ийэ куппутун Илдьэ барыталаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
    [Көмүс күн] өрөһүлтэтэ суох өлөр өлүү тирээтэҕинэ этирик түөстээн эрэйдээбэккэ, эппитин-хааммытын эммэккэ салгын куппутун саба тут, ийэ куппутун илиигэр ыл. Эвен фольк. Мин бүгүн Буор кут, Ийэ кут, Салгын кут Дууһабыныын кэпсэтэбин. Н. Босиков. Тэҥн. буор кут, салгын кут. Ийэ кылын - 1) эр киһиэхэ кэргэнин ийэтэ. ☉ Теща
    Эн үчүгэй кийииккэ тиийэн ийэ кылын буол. Далан
    Оттон Кириһээн бирикээсчик буолбутун …… Сургууһут Соппуруон уонна урукку бирикээсчик - Микиэйэп ийэ кынна Мааппа эмээхсин сөбүлээбэт этилэр. Д. Таас
    «Тукаам, Петя, кэл, аһаа»,- дии-дии, ийэ кынна чарапчыланан көрө турар эбит... М. Доҕордуурап; 2) кэпс. көннөрү кэпсэтиигэ эр киһиэхэ кэргэнин дьахтар өттүнэн аҕа саастаах аймахтарын: эбэтин, эдьиийин (көр аҕас кылын), аҕатын, ийэтин эдьиийдэрин, балтыларын; абаҕатын, убайын, таайын кэргэннэрин (көр тастыҥ ийэ кылын) - эмиэ ааттыыллар. ☉ В просторечии может обозначать: а) бабушку жены, б) старшую сестру жены (см. аҕас кылын), в) тетку жены, г) жену родного или двоюродного брата жены, д) жену родного дяди жены (см. тастыҥ ийэ кылын)
    Ханныгын да иһин тастыҥ ийэ кынным буоллаҕыҥ гынан баран, бүгүн куһаҕан тыллаах - өстөөх кэлбиккин. С. Курилов (тылб.). Ийэ кыыл итэҕ. - 1) былыргы саха өйдөбүлүнэн: ойуун кута; ойуун кута иҥэриллибит кыыла, көтөрө (үксүгэр: эһэ, бөрө, ыт, хотой, суор). ☉ По представлениям древних якутов: дух шамана; воплощение души шамана - животное (обычно медведь, волк, собака, орел, ворон), в которое шаман вселяет свою душу (букв. мать-зверь); 2) ким эмэ таҥара оҥостор, сүгүрүйэр кыыла. ☉ Тотем
    Сэргэ түҥ былыргыттан, инньэ ийэ кыылтан …… көмүскэли көрдүүр, эрэйэр сахтан, күн бүгүҥҥэ диэри …… үйэлэри уҥуордаан, ити киэн туттуулаахтык хардыылаан кэллэ. Багдарыын Сүлбэ. Ийэ мас - 1) мас таһын суорбут кэннэ кэлэр чиргэл, кытаанах өттө (былыр аалга үөс гыналлара эбэтэр өһүө маһа буолара). ☉ Ошкуренный ствол дерева (используется как основная доска лодки, киль судна, матица); 2) эргэр., харыс т. өлбүт киһини уган көмөр хоруоп. ☉ Гроб; 3) эргэр., харыс т. өлбүт киһини көмөргө иин түгэҕэр халыҥ хаптаһыннарынан хоппо курдук оҥоһук (хоруобу буор баттыырыттан харыстаан). ☉ Ящик из грубых досок, внутри которого устанавливался тесовый гроб с покойником, чтобы на него не давила насыпаемая сверху земля
    Эрдэтээҥи «чинчийээччилэр» ийэ маһын хаппаҕын алдьаппыттар. «Кыым». Тэҥн. тэбиэх. Ийэ сайын поэт. - от-мас ситэн, силигилээн, куйаас түһэн сайын саамай муҥутаабыт кэмэ. ☉ Самая лучшая пора лета (букв. мать-лето)
    Сырдык күммүт тыкпыт, Сылаас кыымын ыспыт, Итии-куйаас түспүт, Ийэ сайын күлбүт. Күннүк Уурастыырап
    Сырал куйаас сыламнаан Ийэ сайын эргийдэ, Хара тураах дааҕырҕаан Халыҥ тыаҕа кирийдэ. П. Тулааһынап
    Ийэ сир көр ийэ дойду. Нууччалар, украинецтар, татаардар, сахалар …… Арассыыйа бары норуоттара биир дьиэ кэргэнэ буолан, күүстэрин түмэн, дьоллоох олоҕу туталларын, …… ийэ сири бука бары көмүскүүр-харыстыыр улуу иэстэрин туһунан эттэ. Амма Аччыгыйа
    Хаанымсах агрессор эһиннэҕинэ, хара дьай ийэ сиртэн халбарыйыа, хаан тохтуута уурайыа, дириҥ ынчык эстиэ. Суорун Омоллоон
    Ийэ сирбит иннигэр мэктиэ тылбыт бэриллэр. Эллэй. Ийэ тыл - төрөөбүт тыл, кыра оҕо эрдэхтэн саҥара үөрэммит тыл. ☉ Родной язык, родная речь
    Утаттахха сөрүүн ууну Уймахтаан да ылбыттан Ордук истиҥ дуоһуйууну Буллум ийэ тылбыттан. Р. Баҕатаайыскай
    Аҕыйах ахсааннаах бытанан олорбут хотугу норуоттар ыраахтааҕылаах Арассыыйа бэйэлэрин ийэ тылларынан суруктара-бичиктэрэ суоҕа. «ББ»
    Улуу нуучча омук тылын Ийэ тыл тэҥэ биллилэр. Эллэй. Ийэ уу - 1) күөл (үрэх, өрүс) саамай дириҥ сирэ. Атын өттүнээҕэр тымныы уулаах буолар. ☉ Самое глубокое место в озере, в реке, основная впадина с холодной, студеной водой
    Идэмэрдээх тымныы ийэ ууларга иһитэн биспит Искэхтээх балыга - Искэҕин ыан, Ирбэнньик ыччаты элбэттэ. Өксөкүлээх Өлөксөй; 2) үрэх, өрүс бэйэтин олохтоох уута. ☉ Вода основного русла реки
    Боруоданы сууйарга аналлаах уу …… комбинат ортотунан дохсун дьулусхан курдук суккураан ааһар уонна эмиэ ийэ уутугар төннөр. И. Данилов. Ийэ ууһа - 1) былыр уус баһылыгынан дьахтар буоларын саҕанааҕы кэм. ☉ Матриархат
    Үс күлэр ньүкэни Үс үйэ тухары Үллүбэт гына Үлтү тэпсиэхтэрэ, Ийэ уустары Имири быһыахтара. П. Ойуунускай
    Эпоска ийэ ууһунан олоруу тобоҕо баара эмиэ ыйыллар. Эрчимэн; 2) эргэр. аҕа ууһун сороҕо: биир удьуор аймахтыы дьон. ☉ Материнский род (каждое из ответвлений отцовского рода)
    Ама мин курдук үтүө киһи Хара-Массар ийэтин ууһугар төрүө дуо? Эрилик Эристиин. Ийэ хотун (хотун ийэ) - сир-дойду иччитин ытыктаан, киниэхэ сүгүрүйэн хоһуйан ааттааһын. ☉ Церемонно-почтительное обращение к духам-хозяевам какой-л. местности, реки и т. д. (букв. мать-госпожа, госпожа-мать)
    Айыыһыт хотун ийэм.  Аҕыс адаардаах аартык ийэ хотуну арыйбытынан барда. П. Ойуунускай
    Симэһининэн силигирбит Сир ийэ хотун Сиэр биэ Сиэлинэн тэлэйэр Силик сибэккитэ Сиэттиһэн тахсан сипсиһэ кэпсэппитэ. С. Зверев
    тюрк. ана, инэ