м. 1. иин хаһааччы, киһини көмөөччү; 2. перен. ииннээччи, иинньит.

аат., кэпс. Туох эмэ кыра, олох дуона суох. ☉ Самая малость, безделица
Маҥайы эрэ биэрэ ҕин дуо? ПЭК СЯЯ
◊ Маҥай аллаах — ахсарбатах, улаханы күүппэтэх киһиҥ тугу эмэ оҥорбутуттан, сытыытык-хотуутук туттубутуттан соһуйан сөҕөн-махтайан эбэтэр абаран-сатаран саҥа аллайыы. ☉ Восклицание, восхищённое или возмущённое, по поводу чьего-л. неожиданного поступка, поведения
Бу маҥай аллаах сабачча буолуор диэри тылын кыһыытын, айаҕын абатын көрүҥ эрэ. П. Ойуунускай
[ Уот Уһутаакы:] Ар дьаалы! Аар татай! Бу ханнык да Маҥай аллааҕый Бачча бу бардамсыйбыт? Эн саҕаны көрөрүм, Эн саҕаны иинниирим! Суорун Омоллоон
Маҥай аллаах Чөкчөҥө кыракый эрээри хантан ылбыт хорсун, модун санаатай? И. Гоголев

I
дьүһ. туохт. Туохха барытыгар солуута суох тиэтэйсаарай, салҕаластаа. ☉ Быть излишне суетливым
Сатыырап салыкынайан тиийэн кэллэ: «Дьэ, үөлээннээҕим Иван Николаевич, балай да суруйа түс эрэ, собо да сиэбэтэх ыраатта». В. Ойуурускай
Салалтаҕа эрэ Салыкынайар Илин-кэлин сирэйи «Ииннээтэр» баар ини. А. Бродников
△ Ыгылыйан салҕалаа. ☉ Делать что-л. в спешке, суетливыми движениями
Уол, ыксаабыт курдук салыкынайан, …… былансыатыттан болокунуотун ойутан таһаарда. К. Симонов (тылб.)
II
даҕ., кэпс. Салыкынайыыттан тахсар, солуута суох. ☉ Несерьёзный, суетливый, вздорный
Наадата суохтар манна Өрүкүнэй тыллар, Сатамматтар төрүт манна Салыкынай саҥалар. М. Ефимов

тараах иэннээ - сынньан, таһыйан кэһэт. ☉ Побить, избить кого-л., подвергнуть телесному наказанию (соотв. всыпать горячих кому-л.), исполосовать кого-л.
Оҕолорум эрэйдээхтэри, күлүмнүүр көмүстэрбин, чэрэлийэр чэрбиэҥ кэлэрбин таһыйаҥҥын тараах иэнниэҕиҥ, кулугур кулгаахтыаҕыҥ. П. Ойуунускай
Хотуок, таах тарайан олорума, уута баһа киирэ оҕус, убайым кэлэн тараах иэнниэ. И. Гоголев
[Манчаары:] Син биир тутан ыланнар, Кулугур кулгаахтыахтара, тараах иэнниэхтэрэ. А. Софронов
Уйбаачаан өһүөннээх кулуба, Миигин иэстээн кинилэри Таһыйан тараах иэнниэҕэ, Кэмнэрин иннинэ иинниэҕэ. А. Бэрияк
△ Олус накаастаан кэһэт, ынырыктык сыһыаннас. ☉ Задать взбучку, дать нагоняй; изнурить, обескровить
Бэйикэй, хара ыт, бу айылаах оҥордоххун, сири-саары сирэйдиэм, кулугур кулгаахтыам, тараах иэнниэм сирдээн тимириэҥ, халлааннаан көтүөҥ суоҕа. Эрилик Эристиин. Биир сыҥсыйыы бурдук иннигэр миэхэ түүннэри-күнүстэри үлэлиэҥ, эйигин баҕас тараах иэнниэм мин диэтэх киһи. А. Федоров

эб.
1. Күүркэтиилээх мэлдьэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает риторическое отрицание
Баҕалаах санаалара Батарыа баара дуо?! П. Ойуунускай
Кини дэлэҕэ иннинэн буолан миигин кытта куоракка киириэ баара дуо?! Н. Якутскай
Түүл буолуо баара дуо: тымныы илии Соболевы уолугуттан садьыйталаата. Софр. Данилов.
△ Кэпсэтээччигэ быһа туһаайылыннаҕына ылыммат-сөбүлэспэт, сэмэлиир дэгэттэнэр. ☉ При непосредственной обращенности высказывания к собеседнику может выражать оттенок возражения или упрека
Ити курдук кытаанахтык саҥарар диэн баара дуо. А. Софронов
Бу айылаах буолан баран, аны миэстэ талымастыаҥ баара дуо?! Амма Аччыгыйа
Кэбис, инньэ диэн баара дуо? С. Ефремов
△ Бастакы сирэйгэ турар туохтуурдары кытта үксүгэр баҕарыы дэгэттэнэр. ☉ С глаголами в 1-м лице имеет оттенок желания
Саманан ыйанан баран өлөн тураргын көрүөм баара дуо. Амма Аччыгыйа
Кулан дьэллик бэйэлээх Илиэһэй бэрдин, Иннин ыламмын Иинниэм баара дуо. П. Ойуунускай
Оо, ааттаах айыы түүл дьоло Олохпун киэргэтиэҥ баара дуо? И. Чаҕылҕан
2. Этиллэр санааны эмоциональнайдык тоһоҕолоон, чорботон биэриини эмискэччи буолуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное акцентирование, выделение высказываемой мысли с оттенком неожиданности
Өйдөөн-дьүүллээн көрбүтүм баара дуо – Өһүччү көрбүттэр, Өкөйө утуктаабыттар. С. Зверев. Үүтээн балаҕаммар Көтөн түспүтүм баара дуо, доҕоор. Туруору мас сурдум иһэ Күлүмүрдүү, Күндээрэ аан Олорор эбит, оҕолоор! С. Зверев
Айаҕар түһэрэн ылла, Уруккута диэн баара дуо – Уонунан ордук уоҕурда. П. Ойуунускай

туохт.
1. Сири хаһан тугу эмэ кистээ. ☉ Выкопав яму, запрятать в ней что-л., засыпав сверху землей, зарыть
Манньыат миэхэ баар, ити оһох хаҥас чанчыгар буорга көмө сылдьабын. Эрилик Эристиин
Били тордуйаны буорга көмөн кээһиэхтээххин. Н. Павлов
Балыгын иһин-үөһүн сиргэ көмөр гына эрдэттэн дьаһаммытыттан астыммыта. И. Федосеев
2. Тугунан эмэ саба ыһан көстүбэт оҥор, бүрүй. ☉ Покрыть, засыпать сверху чем-л. (обычно слоем чего-л. сыпучего) что-л. до невидимости
Оһох уотун күлүнэн көмөн, өһөрөн кэбиһэллэр. Күннүк Уурастыырап
Тордоххо олорбут суолбутун Көмнөх хаар көмөн испитэ. Эллэй
△ Көстүбэт гына саба бүрүй. ☉ Окутывать, застилать, накрывать полностью
Күммүтүн көмө Күдэрик көттө. Күннүк Уурастыырап
Кавказ үрдүк хайатын Хара былыт көмпүтэ. П. Тулааһынап
3. Өлбүт киһини ииннээ, ииҥҥэ түһэрэн буорунан саба ыс. ☉ Хоронить, погребать покойника в могиле
Били оҕонньор эрэйдээҕи манна көмпүттэр эбит. Н. Неустроев
Эмээхсинин көмүөҕүттэн ыла үс хостоох дьиэтигэр соҕотох. И. Гоголев
4. көсп. Төрдүттэн суох оҥор. ☉ Прекратить существование кого-чего-л., уничтожить полностью
Эн тур, дьоҥҥо дьолу көрдүү, Сору-муҥу көмөөрү! Эллэй
Дьон-норуот дьулуурун ханнык да күүс көмпөт. Эллэй
Күүһүнэн өртөйөн, күөмчүлээн Көҥүлү көмөргүт — көрүнньүк. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Тугу эмэ наһаа элбэҕи биэр. ☉ Осыпать кого-л. чем-л. в изобилии (напр., деньгами, вопросами)
Эмээхситтэр Костяҕа биир эмэ тылы этиэх түгэн биэрбэккэ, ыйытыынан көмөн бардылар. Эрилик Эристиин
Дьаакыбылап кулуба мировой судьуйаны «кэтирииҥкэ» харчынан көмөр, ол иһин дьыала көрүллэрин уһатар. Н. Якутскай
тюрк. көм